حدیث روز
امام علی (ع) می فرماید : هر کس از خود بدگویی و انتقاد کند٬ خود را اصلاح کرده و هر کس خودستایی نماید٬ پس به تحقیق خویش را تباه نموده است.

افزونه جلالی را نصب کنید. Thursday, 22 February , 2024 ساعت تعداد کل نوشته ها : 35445 تعداد نوشته های امروز : 0 تعداد اعضا : 12 تعداد دیدگاهها : 112×
شناسه : 14986
پ
پ

تعریف تفسیر علوم طبیعیدر تفسیر علوم طبیعی، مفسر متخصص در علوم طبیعی و تجربی، با رویکرد برداشت علمی از آیات قرآن و با هدف پرده برداری و نشان دادن اشارات علمی آیات، اقدام به تفسیر می کند و بیشتر از هر چیزی به بررسی آیات علوم طبیعی می پردازد. مفسر دارای این گرایش از پیشرفت علوم و تجربیات بشر در فهم آیات علمی بهره می جوید و می کوشد آیات علمی قرآن را به نظریه یا حقیقتی علمی تفسیر کند.
تاریخچه تفسیر علوم طبیعیمسلمانان از صدر اسلام، همواره در پی کشف اسرار علمی قرآن بوده اند؛ چنان که اشارات علمی در سخنان تفسیری اهل بیت علیهم السلام این مطلب را تأیید می کند (۲) . پس از روایات، نخستین نمودهای تفسیر علوم طبیعی در متون تفسیری را می توان در تفسیر التبیان شیخ طوسی یافت. در قرن ششم، طبرسی در تفسیر خود، مجمع البیان، مسائل طبی، هیئت، نجوم و برخی از مسائل علمی را مطرح کرد. پس از وی، ابوالفتوح رازی و ابوالمحاسن جرجانی اشاراتی کوتاه به برخی مسائل علمی داشته اند.در میان اهل سنت، نخستین تفسیرهای علوم طبیعی در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم، توسط غزالی در کتاب جواهر القرآن مطرح شد. در قرن یازدهم، هم زمان با تحولات علمی- تجربی در جهان، گرایش علمی- تجربی در میان مفسران جان تازه ای گرفت. در این زمان صدرالمتألهین شیرازی، معروف به ملاصدرا،‌ با بهره گیری از فلاسفه بزرگ اسلامی و روح بلند عرفانی و معنوی خود، ضمن بیان مسائل فلسفی و عقلی، به مباحثی از علم هیئت، مانند کرویت زمین، افلاک نُه گانه و آغاز آفرینش آسمانها و زمین پرداخت.پس از وی، تا قرن سیزدهم و چهاردهم، حرکت تفسیر علوم طبیعی به شدت ادامه داشت. البته این گرایش در بین اهل تسنن به شکل افراطی و در بین شیعه با میانه روی بوده است. (۳)
دیدگاه مفسران در خصوص تفسیرعلوم طبیعیدرخصوص چگونگی استفاده از قرآن در علوم طبیعی و جایگاه علوم طبیعی در تفسیر قرآن بین دانشمندان، دیدگاههای متفاوتی وجود دارد (۴) که به اختصار چنین است:
۱٫ استخراج علوم طبیعی از قرآنطرفداران قدیمی تفسیر علمی مانند ابن ابی الفضل المرسی، غزالی و… کوشیده اند تا همه علوم طبیعی را از قرآن استخراج کنند، زیرا عقیده داشتند که همه چیز در قرآن وجود دارد و در این میان، آیاتی را که ظاهر آنها با یک قانون علمی- تجربی سازگار بود، بیان می کردند و هرگاه ظواهر قرآن کفایت نمی کرد، دست به تأویل می زدند و ظاهر آیات را به نظریه ها و علومی که در نظر داشتند، برمی گرداندند و از اینجا بود که علم هندسه، حساب، پزشکی، هیأت، جبر، مقابله و جدل را از قرآن استخراج می نمودند.برای مثال، از آیه شریفه « وَ إِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ‌ » ( شعراء/۸۰ ) از ابراهیم علیه السلام نقل می کنند که: وقتی من بیمار شدم، اوست که شفا می دهد، علم پزشکی را استخراج کردند (۵) و علم جبر را از حروف مقطعه ابتدای سوره ها استفاده کردند (۶) و از آیه شریفه:« إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا » زمین لرزه سال ۷۰۲هجری قمری را پیش بینی کردند. (۷) روشن است که این نوع تفسیر علمی، منجر به تأویلات زیادی در آیات قرآن، بدون رعایت قواعد ادبی، ظواهر و معانی لغوی آنها می شود. به همین سبب بسیاری از مخالفان، تفسیر علوم طبیعی را نوعی تأویل و مجازگویی دانسته اند (۸) که در این قسم از تفسیر علمی، حق با آنان است.
۲٫ تطبیق نظریات علوم طبیعی بر قرآندر یک قرن اخیر دیدگاه دیگری رواج یافته و بسیاری از افراد با قطعی پنداشتن قوانین و نظریات در علوم تجربی، سعی کردند تا آیات موافق با آن قوانین را در قرآن بیابند و هرگاه آیه ای موافق با آن نمی یافتند، دست به تأویل یا تفسیر به رأی زده و آیات را خلاف معانی ظاهری، حمل می کردند. برای مثال، در آیه شریفه: « هُوَ الَّذِی خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَهٍ وَ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا » ( اعراف/ ۱۸۹ ) ؛ اوست خدایی که همه شما را از یک تن آفرید و او نیز جفتش را مقرر داشت.کلمه « نفس » را به معنای پروتون و « زوج » را الکترون معنا کردند و گفتند: منظور قرآن، این است که همه شما را از پروتون و الکترون که اجزای مثبت و منفی اتم است، آفریدیم. در این تفسیر، حتی معنای لغوی و اصطلاحی نفس را در نظر نگرفته اند. (۹) این دیدگاه در تفسیر در حوزه علوم طبیعی، در یک قرن اخیر، در مصر و ایران رایج و موجب بدبینی برخی دانشمندان مسلمان نسبت به مطلق چنین تفسیری شد. از همین رو آن را به عنوان تفسیر به رأی- و تحمیل نظریات و عقاید بر قرآن- به طور کلی رد کردند. چنان که علامه طباطبایی، تفسیر علوم طبیعی مبتنی بر حس و تجربه را نوعی تطبیق اعلام کرد. (۱۰)در مورد این نوع تفسیر علمی، نیز حق با مخالفان آن است؛ چرا که مفسر در هنگام تفسیر باید از هرگونه پیش داوری خالی باشد، تا بتواند تفسیر صحیحی انجام دهد. اگر با انتخاب یک نظریه علمی بخواهد آن را بر قرآن تحمیل کند، به شیوه تفسیر به رأی عمل کرده که در روایات وعده عذاب به این افراد داده شده است.
۳٫ استخدام علوم طبیعی برای تبیین کامل تر قرآنگروهی نیز معتقدند که مفسر لازم است با دارا بودن شرایط لازم و با رعایت ضوابط تفسیر معتبر، اقدام به تفسیر علوم طبیعی قرآن کند. او سعی می کند با استفاده از مطالب قطعی علوم- که از طریق دلیل عقلی پشتیبانی می شود- و با ظاهر آیات قرآن مطابق با معنای لغوی و اصطلاحی، به تفسیر علوم طبیعی بپردازد. تفسیر در این دیدگاه، معانی مجهول قرآن را کشف کرده و در اختیار انسانهای تشنه حقیقت قرار می دهد. چنین تفسیری، بهترین نوع صحیح از تفسیر علوم طبیعی و حسی است.در این دیدگاه تفسیری، باید از هرگونه تأویل و تفسیر به رأی پرهیز کرد و تنها به طور احتمالی از مقصود قرآن سخن گفت؛ زیرا علوم طبیعی به دلیل استقرای ناقص و مبنای غیرقطعی که اساس آنهاست، نمی توانند نظریات قطعی بدهند.برای مثال، از آیه شریفه « وَ الشَّمْسُ تَجْرِی لِمُسْتَقَرٍّ » ( یس/۳۸ ) ؛ خورشید در جریان است تا در محل خود استقرار یابد. که در زمان صدر اسلام نازل شد، مردم همین حرکت حسی و روزمره خورشید را می فهمیدند؛ در حالی که حرکت خورشید، از مشرق به مغرب کاذب است؛ زیرا خطای حس باصره ماست و در حقیقت، زمین در حرکت است. از این رو، ما خورشید را متحرک می بینیم، همان طور که شخص سوار بر قطار، خانه های کنار جاده را در حرکت می بیند و با پیشرفت علوم بشری و کشف حرکت زمین و خورشید روشن شد که خورشید، خود دارای حرکت انتقالی است ( نه حرکت کاذب، بلکه واقعی ) و نه تنها خورشید، بلکه تمام منظومه شمسی و حتی کهکشان راه شیری در حرکت است. (۱۱) پس می گوییم اگر به طور قطعی، اثبات شد که خورشید در حرکت است و ظاهر آیه قرآن هم می گوید که خورشید در جریان است؛ پس منظور قرآن، حرکت واقعی ( حرکت انتقالی و … ) خورشید است. علاوه بر آن، قرآن از « جریان » خورشید سخن می گوید، نه حرکت آن و در علوم جدید کیهان شناسی بیان شده که خورشید، حالت گازی شکل دارد که در اثر انفجارات هسته، مرتب زیر و زبر می شود (۱۲) و در فضا جریان دارد و همچون گلوله ای جامد نیست که فقط حرکت کند، بلکه مثل آب در جریان است.تفسیر علوم طبیعی در این دیدگاه، اعجاز علمی قرآن را نیز اثبات می کند؛ برای مثال قانون زوجیت تمام گیاهان، در قرن هفدهم میلادی کشف شد، اما قرآن (۱۳) حدود ده قرن قبل از آن، از زوج بودن تمام گیاهان، بلکه همه موجودات سخن گفته است.
اهم تفاسیر علوم طبیعیبه تعدادی از مهم ترین تفاسیر علوم طبیعی که گرایش غالب یا یکی از جنبه های مهم آن، پرداختن به مسائل علوم طبیعی است، اشاره می شود. این تفاسیر به ترتیب عصر حیات مفسران، عبارت اند از:
۱٫ کشف الاسرار النورانیه القرآنیهتألیف محمد بن احمد اسکندری ( م ۱۳۰۶ق ) به زبان عربی و دربردارنده بخشی از آیات قرآن است. اسکندری از مفسران اهل سنت است که تلاش کرده از قرآن، تفسیر علمی ارائه کند. او کتاب خود را کشف الاسرار النورانیه القرآنیه فیما یتعلّق بالاجرام السماویه و الارضیه نامیده و سعی کرده، اعجاز علمی قرآن را که بیانگر مطالب مهم علمی درباره آسمان و زمین است، روشن کند. وی معتقد است که مطالب علمی نو در قرآن نهفته است و تفسیرش را به سه بخش تقسیم نموده که عبارت اند از:۱٫ تفسیر آیات مربوط به حیات و خلقت حیوانات۲٫ تفسیر آیات مربوط به اجرام آسمانی و زمینی۳٫ تفسیر آیات مربوط به اسرار نباتات و معادن.در هر بخش، آیات مربوط به آن را ذکر و وجوه و احتمالات تفسیری آن را بیان کرده است. (۱۴)
۲٫ الجواهر فی تفسیر القرآنتألیف شیخ طنطاوی بن جوهر مصری ( م ۱۳۵۸ق ) به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. او از عالمان اهل سنت است که به تفسیر و تبیین آیات علوم طبیعی قرآن پرداخته است. طنطاوی از نخستین عالمانی است که تفسیر علوم طبیعی را رونق داده و به رشد و تعالی آن کمک کرده است. به اعتقاد او قرآن کتاب مهمی است که با گذر زمان، مطالب علمی آن روشن می شود. از این رو، قرآن نه مکان مند و نه زمان مند است.او در آغاز تفسیر، نکته های ادبی، تاریخی و اجتماعی را بیان می کند تا ارزشمندی قرآن مشخص شود. اهداف و غایات آیات را بیان می دارد و تا حد امکان آنها را با علوم روز مقایسه و پرسشها و پاسخها را با توجه به آیات علمی، بیان می کند. مسائل کلامی و فقهی در تفسیر او کمرنگ است و هدف اساسی او، تفسیر علمی آیات است. (۱۵)
۳٫ التفسیر العلمی للآیات الکونیهتألیف احمد حنفی از مفسران معاصر اهل سنت، به زبان عربی و دربردارنده بخشی از آیات قرآن است. او نیز در تفسیر، به آیات علوم طبیعی بسیار اهتمام دارد و معتقد است که علوم تجربی و علمی امروز، با قرآن همخوانی دارد.حنفی مطالب تفسیری خویش را در فصول چندگانه تحت عنوانهای رسالت قرآن و آیات آفرینش، علم هیأت و ستاره شناسی، خلقت آسمان و زمین، ستارگان و سیارات، تکوین و پیدایش اولیه مخلوقات، تدبیر جهان هستی، بادها و ابرها تدوین کرده است. او بسیار تلاش کرده تا قرآن را کتابی علمی- تجربی بزرگ معرفی کند. (۱۶)
۴٫ التفسیر الفرید للقرآن المجیدتألیف محمد عبدالمنعم الجمال از عالمان معاصر اهل سنت، به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. محمد عبدالمنعم تلاش کرده تا تفسیری علمی- تجربی از آیات موردنظر ارائه کند و بین علوم تجربی روز و مسائل و احکام دین سازگاری دهد. او آیات قران را در پرتو نظریه های علمی- تجربی روز تفسیر کرده است.عبدالمنعم در مقدمه تفسیرش مطالبی را درباره عظمت و جامعیت قرآن بیان داشته و معتقد است منطق و روش قرآن عقلی و علمی است. در مواردی به لغات، سبب نزول و روایات پرداخته و از بیان مباحث کلامی و ادبی بی ارتباط، پرهیز کرده است. (۱۷)
نمونه هایی از تفسیر علوم طبیعی
۱٫ دورانهای آفرینش آسمانها و زمینچگونگی پیدایش جهان از مسائلی است که همواره فکر بشر را به خود مشغول کرده است و دانشمندان در این باره نظریه های گوناگونی مطرح کرده اند. در آیاتی از قرآن نیز اشاره هایی به این پدیده شده است؛ از جمله آیه: « ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ وَ هِیَ دُخَانٌ » ( فصلت/۱۱ ) ؛ سپس آهنگ آفرینش آسمان کرد و آن بخاری بود.در سوره انبیا نیز می فرماید: « أَ وَ لَمْ یَرَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضَ کَانَتَا رَتْقاً فَفَتَقْنَاهُمَا » ( انبیا/۳۰ ) ؛ آیا کسانی که کفر ورزیدند ندانستند که آسمانها و زمین هر دو به هم پیوسته بودند و ما آن دو را از هم جدا ساختیم.مفسرانی که رویکرد علوم طبیعی قرآن را پذیرفته اند، همواره درصدد دستیابی به چگونگی آغاز آفرینش با استفاده از این دسته آیات بوده اند. آیت الله مکارم شیرازی از دسته این مفسران است که در تفسیر نمونه برداشتهایی علمی از این آیات کرده است. ایشان ذیل آیات ۹-۱۲ سوره فصلت می نویسد: « جمله « هی دُخان»؛ « آسمانها در آغاز به صورت دود بود » نشان می دهد که آغاز آفرینش، آسمانها از توده گاز گسترده و عظیمی بوده است و این با آخرین تحقیقات علمی در مورد آغاز آفرینش، کاملاً هماهنگ است. هم اکنون نیز بسیاری از ستارگان آسمان به صورت توده فشرده ای از گازها و دخان هستند. »آیت الله مکارم درباره آیه « فَقَضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِی یَوْمَیْنِ » ( فصلت/۱۲ ) می نویسد: « این جمله اشاره به وجود دو دوران در آفرینش آسمانهاست که هر دورانی از آن، میلیونها یا میلیاردها سال به طول انجامیده و هر دوران به نوبه خود به ادوار دیگری تقسیم می شود. این دو دوران ممکن است دوران تبدیل گازهای فشرده به مایع و مواد مذاب و دوران تبدیل مواد مذاب به جامد بوده باشد. » (18)
۲٫ تغییر شکل ماه در طول ماه قمریتغییر شکل ماه از هلال به قرص کامل از جمله پدیده های جهان طبیعت است که نجوم شناسان با کاوشهای علمی، به چرایی این پدیده پی برده اند. علامه طباطبایی با استفاده از آیه ای از قرآن، این پدیده را شرح می دهد. خداوند در سوره یس می فرماید: « وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتَّى عَادَ کَالْعُرْجُونِ الْقَدِیمِ » ( یس/۳۹ ) ؛ و ماه را برایش منزلگاههایی قرار دادیم تا همچون شاخک دیرینه، برگردد.به گفته علامه طباطبایی، مراد از « منازل »، نقاط بیست و هشت گانه ای است که ماه تقریباً در مدت ۲۸ شبانه روز طی می کند. کلمه « عرجون » نیز به معنای نقطه ای از ساقه شاخه خرماست که از درخت بیرون می آید و برگها از آن منشعب می شود. این قسمت از شاخه به سبب سنگینی برگها خمیده می شود و اگر درخت چند ساله باشد، این خمیدگی بیشتر می شود. این قسمت چوبی زردرنگ و مانند هلال، قوسی است.علامه طباطبایی در ادامه می نویسد: « دیدگاه مفسران در زمینه مفهوم آیه، گوناگون است؛ چون در ترکیب آیه اختلاف دیدگاه دارند. از بین همه دیدگاهها، براساس نزدیک ترین معنا به آیه، تقدیر آیه چنین می شود: « ماه را مقدر کردیم که دارای منزلهایی باشد » یا « منزلهایی برای ماه مقدر کردیم تا دوباره برگردد و هلال شود؛ هلالی که شبیه به ساقه شاخه خرمای کهن سال، قوسی و زردرنگ است. »مفسر در ادامه، با نگاه علوم طبیعی به آیه می نویسد: « این آیه شریفه به اختلاف منظره های ماه برای اهل زمین اشاره می کند. ماه در طول سی روز، به شکلهای گوناگونی دیده می شود که علتش این است که نور ماه از خودش نیست، بلکه از خورشید است، از این رو تقریباً نصف آن روشن و نصف دیگرش- که رو به روی خورشید نیست- تاریک می باشد. این دگرگونی همچنان ادامه دارد تا دوباره به حالت نخستش برگردد. اگر ماه را در صورت هلالی اش فرض کنیم، روز به روز، قسمت بیشتری از سطح آن- که در برابر آفتاب است- به طرف زمین قرار می گیرد تا به جایی می رسد که تقریباً تمامی یک طرف آن- که مقابل خورشید قرار گرفته است- به طرف زمین هم قرار می گیرد. از آن شب به بعد، دوباره رو به نقصان می رود تا به شکل نخست هلالی اش برمی گردد. به سبب همین اختلاف در شکل ماه، آثاری در دریا و خشکی و در زندگی انسانها پدید می آید که در تحقیقات علمی مطرح شده است. » (19)
۳٫ آیات علوم طبیعی سوره یس از دیدگاه طنطاویطنطاوی- که به زیاده روی در برداشت نکات علمی از آیات قرآن، شهره است- معتقد به وجود ۲۴ آیه علمی در سوره یس می باشد. وی این آیات را- که عبارت اند از آیات ۳۳-۴۴ و ۷۱-۸۳ شامل علوم کشاورزی، گیاه شناسی و باغ داری دانسته و می نویسد: آیه « مِمَّا لاَ یَعْلَمُونَ‌ » ( یس/۳۶ ) انگیزه بحث پیرامون علومی است که انسان بدان راه نیافته است؛ مانند حیوانات میکروبی، گیاهان پنهان، گلبولهای سفید و قرمز خون و…» (20)مفسر درباره آیه: « الَّذِی جَعَلَ لَکُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَاراً » ( یس/۸۰ ) می گوید: « این آیه اشاره به علم شیمی- که از علوم طبیعی است- دارد ». وی در این باره می نویسد: « آتش چیست؟ آتش چیزی جز اتحاد عناصر چوب و زغال و گاز چراغ و نفت و روغن با ماده ای در هوا، به نام اکسیژن نیست. این همان احتراق است. هنگامی که چراغی را شعله ور با نفت یا روغن می بینی یا آتش شعله وری در چوب یا زغال می بینی، نشان می دهد که اکسیژن هوا با آن مواد ترکیب شده و واکنش شیمیایی صورت پذیرفته است. » (21)
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ معرفت، تفسیر و مفسران، ج۲، ص ۴۶۷٫۲٫ برای نمونه بنگرید به: صدوق، معانی الاخبار، ص ۲۲۱٫۳٫ رضایی، منطق تفسیر قرآن، ص ۱۸۹٫۴٫ همان، ص ۲۲۷-۲۳۰٫۵٫ غزالی، جواهرالقرآن و درره، ص ۲۷، فصل۵٫۶٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۴۸۱، به نقل از: ابن ابی الفضل مرسی.۷٫ زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۲، ص ۱۸۱-۱۸۲٫۸٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۴۵۴-۴۹۵٫۹٫ عبدالرزاق نوفل، القرآن و العلم الحدیث، ص ۱۵۶٫۱۰٫ طباطبایی، تفسیر المیزان، ج۱، ص ۶ به بعد.۱۱٫ اوبلاکر، فیزیک نوین، ترجمه بهروز بیضایی، ص ۴۵-۴۸٫۱۲٫ همان، ص ۴۵-۴۸٫۱۳٫ یس/۳۶٫۱۴٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۸۳٫۱۵٫ همان، ص ۴۲۸٫۱۶٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۲۳٫۱۷٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۸۳٫۱۸٫ مکارم، تفسیر نمونه، ج۲۰، ص ۲۲۸ و ۲۲۹٫۱۹٫ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۷، ص ۹۰٫۲۰٫ طنطاوی، الجواهر فی تفسیر القرآن الکریم، ج۱۷، ص ۱۵۳٫۲۱٫ همان،‌ص ۱۵۴ و ۱۵۷٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
 

ثبت دیدگاه

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.