تاریخ انتشار : ۱۷ مرداد ۱۳۹۵


کاشفی و تفسیر قرآن(۴)
شیوه نگارش این تفسیر که در هرات شروع به نوشتن آن نموده به همان روش اهل سنت و جماعت نوشته شده و در خلال آیات از کلمات عرفانی و اشعار شیرین و دلپذیر فارسی نیز آورده است. امیرعلی شیر به عرفا اردت داشته و خود را از زمره پیروان طریقت می شمرده و در ایّام زندگانی خویش مساجد، مدارس، خانقاه ها و رباطها بنا نهاده که هر یک از مهمّ ترین ابنیه آن زمان بوده است. پیش از تفسیر کاشفی، ترجمه تفسیر طبری به فارسی نوشته شده و دومین تفسیر پیش از تفسیر مواهب علیه، تفسیر مشهور شیخ ابوالفتوح رازی است. تفسیر تاج التراجم ابوالمظفر اسفرائینی م. ۴۷۱ه نیز از تفاسیر پیش از تفاسیر کاشفی است. سلطان حسین بایقرا که نزدیک به ۴۰سال سلطنت و حکمرانی داشت و در این مدت علما و ادبا را تشویق می نمود، امیرعلی شیرنوایی را به وزیری خویش برگزیند. وزیر دانش دوست دانش پرور او طرفدار زبان فارسی بود و به تشویق او کتابها نوشته شد و تصنیف همین تفسیر نیز بر نام امیرعلی شیرنوایی می باشد که در سال ۸۷۹ آغاز و در ۸۹۹ به پایان رسانیده و در متن تفسیر، اشعار فارسی و عربی گنجانده است. کاشفی در تفسیر خود گرد مسائل نحوی و صرفی و بلاغی آیات نگشته و فقط به ترجمه و تفسیر آیات پرداخته و گه گاه اشعاری را در ضمن آیات و تفسیر آنها آورده است که البته در آوردن اشعار مبتکر نیست. مثلاً پس از ترجمه و تفسیر آیه ۲۰۰ سوره بقره: «و منهم مَن یقول ربّنا آتنا فی الدنیا حسنه و فی الآخره حسنه و قنا عذاب النار» می نویسد(۱) حسنه این جهان؛ زنی صالحه و حسنه آن عالم؛ حوری پسندیده و عذاب النار، زن ناشایسته زشت خوی سخت گوی. زن بد در سرای مرد نکو هم در این عالم است دوزخ او زینهار از قرین بد زنهار و قنا ربّنا عذاب النار و نیز در تفسیر آیه ۵۸،سوره نساء(۴)[یا ایها الذین آمنو اطیعو الله و اطیعوا الرسول و اولی الامر منکم…] به این دو بیت تمثّل جسته است(۲) هر که سر بر خط فرمان دلیل ننهد کی میّسر شودش روی به راه آوردن هر که خواهد که به سر منزل مقصود رسد بایدش پیروی راه نمایان کردن کاشفی که نویسنده و مفسّر سده نهم هجری است در تفسیر پیروانی یافت که یکی از آنها «علی بن حسن زواره ای» است صاحب تفسیر «ترجمه الخواص» او از مردم مدینه السادات زواره اردستان است و از شیعیان معروف که برای تکمیل تحصیل به هرات رفته و قسمت اخیر عمر کاشفی را در هرات درک کرده و از محضر او بهره برده است. تفسیر ترجمه الخواص زواره ای، عباراتی را از تفسیر کاشفی گرفته ولی روش نگارش تفسیر او با شیوه تفسیر کاشفی تفاوت بسیار دارد زیرا کاشفی به روش اهل سنت و جماعت تفسیر خود را نگاشته و زواره ای به روش مفسران شیعه و در تفسیرش اخبار و احادیث اهل بیت را درج نموده است.(۳) زیرا او در تفسیرش به صراحت آیه: یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربک و این لم تفعل فما بلّغت رسالته والله لیعمک من الناس… در خلافت و نصب امامت علی علیه السلام می داند. مولی فتح الله کاشانی که در فقه، تفسیر و کلام استادی و مهارتی به سزا داشت از شاگردان معروف علی بن حسن زواره ای است البته زواره ای در روزگار شاه طهماسب صفوی، تفسیر ترجمه الخواص را تالیف کرد تا جانشین مواهب علیه گردد زیرا ترجمه الخواص از لحاظ عبارت از کاشفی است و زواره ای در خلال بعضی عبارات آیات و اخبار و احادیث اهل بیت را درج نموده است. ملا فتح الله کاشانی شاگرد زواره ای در واقع همان روش کاشفی استاد استادش را در تفسیر دنبال کرده و مهج الصادقین ملا فتح الله کاشانی مانند مواهب علیه و ترجمه الخواص، تفسیری است به فارسی که بر قرآن کریم نوشته شده به روش مفسّران شیعه که اخبار و احادیث اهل بیت در آنها درج گردیده که نویسنده منهج الصادقین با لحنی شدیدتر از زواره ای گفتار اهل سنت و جماعت را در تفسیرش ردّ می کند. مواهب علیه مورد نظر مفسّران فارسی زبان واقع شد. مفسران تازی زبان هم پس از او، در کتب خویش از این کتاب بهره جسته از آن جمله نویسنده تفسیر روح البیان است. یکی دیگر از تفاسیر عرفانی، تفسیر روح البیان، نوشته اسماعیل حقّی بروسوی است متوّفی به سال ۱۱۲۷ه.ق که تفسیر خود را در ۱۰جلد نوشته است. او چون به شعر فارسی انس و الفت زیادی داشت لذا در تفسیر عربی خود به طور متوسّط در هر صفحه چهار بیت شعر و بیشتر از مولوی، در ضمن تفسیر آیات کلام الله مجید آورده [خود او هم شعر می سروده ولی اشعار ش از پختگی و انسجام و لطافت خالی است و از نظر وزن هم اشکالاتی دارد.] روی هم رفته تفسیر رو ح البیان، مجموعه ای است از معارف اسلامی. در تفسیر روح البیان، از اشعار سعدی، حافظ، جامی، عطّار، صائب، امیرخسرو دهلوی، کمال الدین اسماعیل، برای استشهاد به مفاهیم عرفانی، نقل شده و اسماعیل حقّی از اشعار عرفانی فارسی، بهره جسته و همین استشهاد به شعر فارسی، لطافت خاصّی به تعبیرات عرفانی او داده است [گو اینکه در برخی از موارد به مضمون آیه بی توجّه بوده است.] اسماعیل حقّی، در تفسیر خود، در زمینه های اخلاقی و عرفانی به شعر فارسی فراوان استناد کرده و ضمن آیاتی که در باب تقوا، احسان، توکّل، عفو اِغماض و نهی از تکبّر است، ذیل آیه، اشعاری هم از شاعران عارف زبان فارسی آورده است. با آنکه در تفسیر روح البیان، از شأن نزول آیات، احکام، قراءات، نکات بلاغی بحث شده ولی چون مؤلّف تفسیر -اسماعیل حقّی -یک عارف اهل سیر و سلوک است و با تألیفات عارفان آشنا، روی همین اصل تفسیر در یک تفسیر عرفانی است؛ زیرا مثلاً ذیل آیه ۲۴سوره حشر، اشعاری در باب وحدت وجود، اشعاری از جامی را، چاشنی سخن خود کرده است و ذیل آیه ۲۴سوره «نازعات» اشعار مولوی و در مداومت به ذکر «الله تعالی» ذیل آیه ۱۰سوره جمعه. «فَاِذا قُضِیَتِ الصّلوهُ…» اسماعیل حقّی گفته است: از ذکر خدا مباش یکدم غافل کز ذکر بود خیر دو عالم حاصل ذکر است که اهل شوق را در همه حال آسایش جان باشد و آرامش دل (ر.ک. ج۹،ص۵۲۵،تفسیر روح البیان) در خلوص بندگی و عبارت ذیل آیه سوره الشّعَراء(۲۶)/۱۴۵ «وَ ما اَسئلُکُم عَلَیه من اَجرٍ» آورده است: تو بندگی چو گدایان به شرط مزد مَکن که خواجه خود روش بنده پروری داند (ر. ک. ج۱،ص۲۹۴،تفسیر روح البیان) تفسیر «بیان السعاده فی مقامات العباده» تألیف عارف جلیل القدر حاج سلطان محمّد جَنابِدی [لقب طریقتی ایشان سلطان علیشاه است] و در سال ۱۳۲۷ه.ق فوت شده از توع تفاسیر عرفانی است. او در این تفسیر، نکات دقیق عرفانی، فلسفی و ادبی را بیان کرده و آنچه گفته است، مستند به اخبار است و احادیث مروّی از مصادر عصمت علیه السّلام. مفسّر محترم با آنکه تفسیرش به زبان عربی است ولی در بعضی جاها برای اثبات موضوعی به اشعار عرفانی فارسی تمثّل جسته و شعر را چاشنی سخن خود کرده است. مثلاً در جلد دوم، ص۳۵۳ آنجا که گفته است: عشق از صفات خداست و به عشق آسمانها و زمین ها، استوار می گردد و اگر عشق نباشد ملک و ملکوت پابرجا نخواهد بود و عشق است که در تمام وجود ساری و جاری است، اشعاری بدین شرح بیان کرده است: هر چه گویم عشق را شرح و بیان چون به عشق آیم خجل باشم از آن مفسّر محترم، طهارت نفس و پاکی روان را برای عشق لازم دانسته است. مفسّر محترم، قرآن را کتاب منزل بر حضرت محمد«ص» دانسته و آن را امام صامت و عترت را امام ناطق و مبیّن قرآن، معرّفی کرده است. «اینَّ العِترَه مُبیّنوا القُرآنَ فَالقُرآنَ اِمامٌ صامتٌ وَ العِترَهُ قرآنٌ ناطِقٌ»(رک. ج۱،ص۲تفسیر بیان السعاده) تفسیری که ملاصدرا نوشته، مربوط است به تفسیر قسمتی از سوره ها و آیات قرآنی، در تفسیر مزبور ملّاصدرا، سوره فاتحه و سوره بقره را تا آیه ۶۱ تفسیر کرده و آیه الکرسی و آیه النور را هم، تفسیر کرده است. ملّاصدرا علاوه برآن، سوره های: سجده، یاسین، الواقعه، الحدید، الجمعه، الطّلاق، الضّحی، الزلزال، و چند سوره دیگر را نیز تفسیر کرده است. تفسیر او، یک تفسیر کامل قرآن نیست، بلکه قسمت هایی از قرآن را تفسیر کرده و نه تمام آن را. تفسیر ملاصدرا، بسیار قابل استفاده می باشد، زیرا از روی این تفسیر می توان عرفان شیعه را به ثبوت رسانید. این تفسیر در سال ۱۳۲۲ه.ق در شیراز با چاپ سنگی در ۶۱۷ صفحه به قطع بزرگ چاپ شده است. ملاعلی نوری دانشمند ایرانی م. ۱۲۴۶ه.ق حاشیه ای بر تفسیر ملّا صدرا نوشته است. برخی از علمای شیعه، عقیده دارند که آیات قرآنی، علاوه بر مکانی ظاهری، دارای معانی باطنی هم می باشد و آن را می فهمند و برخی دیگر معانی باطنی را و کمی از افراد هم، دومین معانی باطنی را که در معانی باطنی اوّل مستتر است. لذا مفسّران قرآن می توانند از یک آیه، چیزهایی استنباط نمایند که به نظر دیگران نرسیده است. اینست که می گوییم: مطالعه تفسیرهای متعدّد برای کسانی که بخواهند به کُنهِ آیات قرآنی و ماهیّت عقاید اسلامی و اصل اعتقادات شیعه ۱۲امامی پی ببرند، لازم است. ملّاصدرا که شیعه دوازده امامی است نسبت به معاد جسمانی، نظریه ای مانند تمام شیعیان دارد و معاد جسمانی یعنی بازگشت انسان را پس از مرگ، با فلسفه خود تطبیق داده است. ملّاصدرا در کتاب «مفاتیح الغیب» خود عرفان شیعه را با تطبیق با آیات قرآنی و احادیثی که از امامان ۱۲گانه شیعه در دست می باشد، بیان کرده است. ملّاصدرا در کتاب «متشابهات القرآن» که مربوط است به تفسیر بعضی از آیات قرآن- که فهم معانی، آن، دشوار است، متشابهات قرآن را، از لحاظ عرفان شیعه که فلسفه اوست، مورد تفسیر قرار داده است. تفسیر چهار جلدی مواهب علیّه که به تصحیح استاد سید محمدرضا جلالی نائینی انجام شده در ص۴۵۴آخرین سوره قرآن یعنی سوره الناس را پس از آنکه آیه آیه ترجمه و سپس تفسیر کرده است سرانجام شعر معروف حکیم[=ثنائی(۴)] را ذکر کرده است. اول و آخر قرآن ز چه باءآمد و سین سین اند ره دین رهبر تو قرآن بس
پی نوشت:

۱- ر.ک. تفسیر مواهب علیه، ص۷۱ ۲- ر.ک. تفسیر مواهب علیه، ص۲۵۱ ۳- ر.ک. مقدمه محمدرضا حاجی نائینی بر تفسیر کاشفی، ص۹۷٫ ۴- در کتاب با ثاء مثلثه، ضبط شده است. منابع و مآخذ ۱ـ محمد جواد بلاغی، آلاءُ الرحمن فی تفسیر القرآن: چاپ قم، الطبعه الثانیه، ۲جزء در یک مجلّد۱۳/۱ ۲ـ همان مأخذ ۱۳/۱ ۳ـ همان مأخذ۱۸۵/۱ ۴ـ همان مأخذ ۸۷/۱ ۵ـ ابومسعود محمدبن العمادی تفسیر ابی السعود المسمّی ارشاد العقل السلیم الی مزایا القران الکریم و جلد در ۵ مجلّد، قاهره افست بیروت ۱۳۶/۵ ۶ـ شیخ طنطاوی الجواهر فی تفسیرالقرآن الکریم، مصر، دارالفکر، در ۱۳مجلّد ص۳مقدمه. ۷- دکتر محمدحسین ذهبی، التفسیر و المفسّرون بیروت، داراحیاء التراث العربی۵۰۸/۲ ۸ـ الجواهر فی تفسیرالقران الکریم ۷۹/۱ ۹ـ التفسیر و المفسّرون،۵۱۷/۲ ۱۰ـ آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن۱۴۱/۲ ۱۱ـ التفسیر و المفسّرون ،۵۳/۲ ۱۲ـ الهدایه و العرفان فی التفسیرالقران بالقران به نقل از: التفسیر و المفسّرون ۵۳۵/۲ ۱۳ـ السید محمدحسین الطباطبایی المیزان فی تفسیرالقران دارالکتب الاسلامیه طهران،۱۳۹۲ه.ق الجزء الثالث/۱۹۹و ترجمه تفسیرالمیزان۲۱/۶ منابع و مآخذ ۱۴ـ الهدایه و العرفان فی تفسیرالقرآن بالقران به نقل از التفسیر و المفسرون ۵۳۶/۲ ۱۵ـ مأخذ سابق به نقل از التفسیر و المفسّرون ۵۴۰/۲ ۱۶ـ تفسیرنمونه (۹و۱۰)به قلم جمعی از نویسندگان، زیر نظر دانشمند محترم ناصر مکارم شیرازی ۱۲/صص۹و۱۰ ۱۷ـ تفسیر سوره الفاتحه، شیخ محمد عبده ص۵۴به نقل از التفسیر و المفسّرون۵۵۶/۲ ۱۸ـ برای آگاهی بیشتر رجوع شود به: تفسیرالقرآن الکریم الشهیر به تفسیر المنار، شیخ محمد عبده تألیف السید محمد رشید رضا، بیروت الطبعه الثانیه۱۵/۱ ۱۹- مأخذ پیشین۳۵۲/۱ ۲۰- سید قطب فی ظلال القران، الطبعه الخامسه، دار احیاء التراث العربی، بیروت، لبنان در ۸مجلّد ۱۳۸۶ه ۱۹۶۷م صص۱۵۴و۱/۱۵۵٫
منبع:پایگاه نور- ش ۱۴


برچسب ها :
، ، ، ، ، ، ، ،
دیدگاه ها
تازه ترین مطالب
کلمه مولی در حدیث غدیر به چه معناست؟

کلمه مولی در حدیث غدیر به چه معناست؟

کلمه «مولی» در حدیث غدیر از منظر علمای اهل سنت چگونه است؟

کلمه «مولی» در حدیث غدیر از منظر علمای اهل سنت چگونه است؟

چه نامها و صفاتی در روایات برای روز غدیر ذکر شده است؟

چه نامها و صفاتی در روایات برای روز غدیر ذکر شده است؟

آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

سجده بر تربت امام حسین(ع)

سجده بر تربت امام حسین(ع)

«من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، این سخن پیامبر خدا(ص) تنها یک جمله خبری است و هیچ توصیه‌ای در آن وجود ندارد که ولایت علی(ع) را بپذیریم؟

«من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، این سخن پیامبر خدا(ص) تنها یک جمله خبری است و هیچ توصیه‌ای در آن وجود ندارد که ولایت علی(ع) را بپذیریم؟

آیا امام علی(ع) از کودکی دارای تمام مقامات معنوی بوده و روز غدیر تنها برای یک نصب تشریعی بود؟

آیا امام علی(ع) از کودکی دارای تمام مقامات معنوی بوده و روز غدیر تنها برای یک نصب تشریعی بود؟

آیا پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در واقع، از طرح علنی جانشینی در غدیر خم واهمه داشت؟

آیا پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در واقع، از طرح علنی جانشینی در غدیر خم واهمه داشت؟

در جریان غدیر خم ولایت سیاسی مد نظر پیامبر بوده است یا ولایت دینی و عرفانی؟

در جریان غدیر خم ولایت سیاسی مد نظر پیامبر بوده است یا ولایت دینی و عرفانی؟

آیا حدیث غدیر از طریق زنان هم نقل شده است ؟

آیا حدیث غدیر از طریق زنان هم نقل شده است ؟

قرآن و آبادی زمین

قرآن و آبادی زمین

سبک زندگی قرآنی امام حسین (علیه السلام)

سبک زندگی قرآنی امام حسین (علیه السلام)

معنی «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» که پیامبر(ص) در غدیر خم فرمودند چیست؟

معنی «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» که پیامبر(ص) در غدیر خم فرمودند چیست؟

نظر ابن جریر طبری در مورد واقعه غدیر خم و ولایت امام علی(ع) چیست؟

نظر ابن جریر طبری در مورد واقعه غدیر خم و ولایت امام علی(ع) چیست؟

تفاوت بین «اکمال» و «اتمام» در آیاتی مانند آیه غدیر در چیست؟

تفاوت بین «اکمال» و «اتمام» در آیاتی مانند آیه غدیر در چیست؟