شیعیان و فرصت ها و چالش های حضور آنان در آفریقا (۲)

تحلیل شکلی گروه های شیعه در آفریقادسته هایی از شیعیان در شمال، شرق، غرب و جنوب آفریقا ساکن هستند. هر یک از مناطق، بخش ها، کشورها و شهرهای محل زندگی شیعیان در چهار گوشه جغرافیایی، ویژگی هایی خاص خود دارد. این ویژگی ها ناشی از مؤلفه های ذیل است:
پیشینه ی تاریخی حضور تشیّع در منطقهپیشینه ی تاریخی حضور شیعیان به دلیل تأثیر این حضور بر شیعیان منطقه، اهمیت دارد. اکنون از این بعد، با نمونه های ذیل در آفریقا مواجه هستیم:
شیعیان در برابر دولت و ساختارهای اجتماعی:در مناطق شمالی آفریقا، با وجود آنکه مردم قرن ها زیر نفوذ حکومت های شیعی، از جمله ادریسیه، (۲) فاطمیان، (ناصری طاهری، ۱۳۷۹/ طقّوش، ۱۳۸۰، ص ۳۴/ الشابی، ۱۹۷۵، ص ۱۵۱) موحّدون (عمر موسی، ۱۳۸۱، ص ۱۰۴) زیسته اند، اکنون شیعه بودن جرم یا گناه یا ضد هنجار تلقی می شود. شیعیان مناطق شمالی آفریقا معمولاً در تضاد با دولت و سلفیان تندرو یا وهابی قرار دارند. همین گروه ها آزادی بیان را از شیعیان سلب کرده، به تبلیغات مستمر، اغراق آمیز و نادرست درباره ی تشیّع مشغولند (جبرین، ۱۳۷۴) و جلوی معرفی آیین اهل بیت (علیهم السلام) به عموم مردم علاقه مند و دوستدار آنان را می گیرند.
حضور نظام یافته و سازمانی:حضور تاریخی شیعیان در مناطق شرق و جنوب شرقی سودمندترین اثرات را به جای گذاشته است. شیعیان در این مناطق، معمولاً به عنوان بازرگان و گاه مبلغ دینی وارد شده اند و در مقایسه با دیگر مناطق آفریقا، کمترین تضاد میان شیعیان با عموم مردم و دستگاه های حکومتی وجود دارد. شیعیان این مناطق بر خلاف شیعیان کشورهای شمال آفریقا، از دولت و نهادهای دولتی تا حد زیادی دوری می گزینند و تقریباً هیچ گاه وارد سیاست نمی شوند. مگر اینکه منافع بازرگانی آنها به طور مستقیم در خطر قرار گیرد که آن هم به سبب روابط خوب آنان با دستگاه های دولتی، چنین امری نادر است. منطقه جنوب آفریقا نیز وضعیتی مشابه شرق و جنوب شرقی دارد، با این تفاوت که حضور شیعیان در این منطقه بسیار کم رنگ تر و کم شمارتر است. افزون بر این، بر اساس مدارک مستند، تشیّع از زمان امام سجاد (علیه السلام) و یا پیش از آن در شرق آفریقا وارد شده، (۴) اما منطقه ی جنوب در چند سده اخیر، با میراث اسلام و تشیّع آشنا شده است.
بروز خشونت و رواج بدعتدر غرب و مرکز آفریقا، به دلیل نفوذ مشکلات صوفیان و حاکم بودن روح ساختارگریزی و معناگرایی دینی- آن هم به شکلی منفی – آیین تشیّع با وجود موفقیت های موردی چشم گیری که در چند کشور به دست آورده، به شدت درگیر مبارزه بوده است. همچنین هجوم آیین های التقاطی و بدعت گرایانه مبارزه را شدیدتر کرده است. در واقع، حضور تاریخی صوفیان در غرب آفریقا، به دلیل شرایط خاص کشورهای منطقه و رویدادهای تاریخی پر کش و قوس، منجر به ظهور انواع بدعت های غریب شده است. برای نمونه، در سال ۱۸۸۸ شهر « طوبی » از سوی شیخ احمدو بامبا امباکه، پیر فرقه « مریدیه »، به عنوان کعبه پیروان این طریقت اعلام شد و تا به امروز، هر سال مراسمی شبیه حج به صورت گسترده در این شهر انجام می شود. اعای سخن گفتن با خداوند – تعالی شأنه- و مهدویت از سوی لای ماجونه، پیر فرقه « لائیه » (وزین، ۱۳۸۶) و ادعاهای پر تکرار برخی صوفیان و پیران طریقت در رویت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) یا ملاقات ایشان در سفر حج (http://alkunty. com) از آن جمله است. در کشورهای مرکزی آفریقا، که جنگ ها و خشونت های بیشتری رخ داده است، وضعیت مشابهی به چشم می خورد.
جایگاه اجتماعی و اقتصادی شیعیان در اجتماع« طبقه ی اقتصادی » و « شأن اجتماعی » دو سنجه مهمی هستند که قوت و ضعف جوامع شیعی را در هر منطقه تعیین می کنند. میزان تأثیر بر ساختارهای سیاسی بستگی به قوت و ضعف این دو سنجه دارد. هر جا شیعیان از طبقه متوسط و بالاتر هستند، شأن اجتماعی بالاتری دارند و درنتیجه برش سیاسی آنها نیز بیشتر است و دست کم به آنها ستم نمی شود. در غیر این صورت، از ستم دیده ترین طبقات و قشرها هستند.
نقش نیروهای مخالف و حامیان خارجی شیعیانسلفی های تندرو و وهّابیان دو دسته از معروف ترین و جدیدترین مخالفان شیعیان در کشورهای آفریقایی هستند. غربی ها نیز در کشورها و مناطق گوناگون و در برهه های حساس تاریخی، رویکردهای متفاوتی در برابر شیعیان داشته اند. شیعیان ایران، عراقی، لبنانی، کویتی، هندی و پاکستانی حامیان جوامع شیعی آفریقایی هستند.
تقسیم بندی دیگری از شیعیان آفریقا: بومی و مهاجردر کلی ترین دسته بندی، شیعیان آفریقا به دو دسته ی « بومی » و « مهاجر » تقسیم می شوند. بیشتر شیعیان بومی در آفریقا، محروم و یا بسیار فقیرند. بیشتر شیعیان مهاجر پیشینه ی بازرگانی موفقی دارند و بازرگانان ثروتمندی هستند. تعداد کمی از شیعیان مهاجر را شیعیان امامیه (دوازده امامی) تشکیل می دهند و بیشتر آنان شش امامی (بهره ها (جانباز، ۱۳۸۰، ص ۴) و آقاخانی ها (بی آزار شیرازی، ۱۳۷۷، ص ۷) یا همان اسماعیلیه نزاری و مستعلوی: پاک آیین، ۱۳۸۲)، هفت امامی (اسماعیلیه، دفتری، ۱۳۷۵، ص ۳و ۶۲۳/ ساعی، ۱۳۲۹، ص۷۷/ غالب، ۱۹۸۴، ص ۳۹۰) یا چهار امامی (زیدی فهمی، ۲۵۳۷، ص ۴۱-۴۲ و ۹۶-۹۷) هستند. اسماعیلیان، به ویژه برخی از دسته های آنان (از جمله « آقاخانی ها ») از تشکیلات اجتماعی – اقتصادی قدرتمندی برخوردارند و حمایت تشکیلات آقاخان چهارم (پرنس کریم آقاخان) از نفوذ سیاسی خوبی در کشورهای محل حضور خود برخوردارند. (۳) بسیاری از فرقه ها و طریقت های صوفیه شش یا هفت امامی هستند و یا باورهای التقاطی در آنها دیده می شود که عناصر سنی و شیعه در آن گنجانده اند. (عرب احمدی، ۱۳۷۹، ص ۱۹۵/ کنعانی، ۱۳۸۷/ جانباز، ۱۳۸۰/ عرب احمدی، ۱۳۶۷، ص ۸-۱۸) شیعیان مهاجری که با عادات و رسوم آفریقایی نیامیخته اند و به ویژه اختلاط نژادی با آفریقاییان ندارند (عرب احمدی، ۱۳۷۹، ص ۱۵۴- ۱۵۷) به خوبی باورهای خود را حفظ کرده اند که بارزترین آنها خوجه های دوازده امامی هستند. البته این دسته از شیعیان به دلیل انزوای درون گروهی، از سیمای چندان خوشایندی در میان مردم بومی آفریقا برخوردار نیستند، ولی آنان به عنوان جمعیتی ثروتمند، که دارای قوی ترین تشکیلات شیعی در آفریقا هستند، جای پای محکمی برای اشاعه تشیّع در این قاره دارند. اعتقاد آگاهانه و فارغ از انحراف خوجه ها به تشیّع، و روحیات کوشنده و سازنده آنان، زمینه را برای سرمایه گذاری فرهنگی بر این جمعیت فراهم ساخته و چه بسا نیامیختن آنان با آفریقاییان موجبات پاک دینی آنان را فراهم آورده است. هر چندعدم آمیزش خوجه ها با بومیان جنبه ی دینی ندارد، ولی بر دین آنها تأثیر داشته است. این امر، راهبردی نژادی یا صنفی از سوی خوجه ها به شمار می رود. شاید اصلی ترین علت عدم پذیرش آنان در جامعه آفریقا همین امر باشد. پاک دینی آنان هچنین به ارتباط مستقیم با علمای نجف و حوزه ی قم مربوط بوده که پس از ارتباطات اولیه و تعدیل مذهب خود، همواره علمای بزرگ نجف و قم نماینده ای در میان آنها داشته و عامل هدایت و حرکت ایشان در مسیر درست مذهب تشیّع بوده اند. (عرب احمدی، ۱۳۷۹) لازم به یادآوری است که تشیّع خوجه ها در عین حال که تمامی شاخص های تشیّع دوازده امامی را دارد، در برخی موارد، آمیخته با فرهنگ هندی و متأثر از سنت های آنان است و همین امر در سرنوشت خوجه ها در آفریقا مؤثر بوده است. (کنعانی، ۱۳۸۷)
تصوّف در آفریقادر سراسر قاره ی آفریقا، اسلام و تشیّع رنگی از تصوّف دارد. تصوّف در شمال، شرق و غرب آفریقا به سه شکل کاملاً متفاوت دیده می شود. در شمال آفریقا، دارای سیمای کاملاً انتزاعی است و ریشه در آیین های قدیم دارد و کمترین پویش ها در آن دیده می شود؛ اما با وجود این، گسترده بوده و شمار پیروان آن فراوان است. در آفریقای شمالی، تصوّف فرهنگ مبارزه و انتظار است. در این منطقه، در هنگام بررسی فرهنگ شیعی، باید تصوّف را نیز مطالعه کرد؛ زیرا به ویژه درکشورهایی همچون سودان، که کانون تصوّف و مرکز انتشار آیین های صوفیانه در آفریقا بوده، با قیام های متعدد این آیین ها با توسل به مهدویت، روبه رو هستیم. قیام مهدی سودانی از این نظر، بسیار مشهور است و این انتظار همچنان در سودان و الجزایر وجود دارد که منجی آخرالزمان ظهور کند. (امیر دهی، ۱۳۸۵، ص ۱۴۵و ۱۵۰-۱۵۸)در غرب آفریقا، با وجود رواج عقاید شیعه – همچون مهدویت، که از عناصر اصلی بیشتر طریقت های صوفی آفریقای باختری است – و برپایی آیین های شیعی در میان صوفیان، رگه های انحراف در میان این طریقت ها نیز آشکار است. (فریدونی ۱۳۸۷/ دانشگاه ادیان و مذاهب) به نظر می رسد به دلیل درگیر شدن پیران طریقت در رقابت های بین گروهی، آنان هر گونه ادعایی را بر خود روا می بینند و بدان طریق تلاش می کنند پیروان بیشتری گرد آورند. (مهرنیا (ب)، ۱۳۸۶) در واقع، رهبری بسیاری از آیین های صوفی به دست افراد مردم فریبی افتاده که باورهای التقاطی آنان از باورهای باستانی و دین های شیء پرست آفریقا متأثر است. (مهر نیا (الف)، ۱۳۸۶)همزمان در مناطق زیادی از غرب آفریقا، پدیده دیگری نیز دیده می شود که کاملاً عکس این جریان انحراف است. نوعی تعامل میان رهبران و مشایخ صوفیه و جمعیت های شیعی وجود دارد (معلم و عروج نیا) که از آن می توان در جهت تقویت وحدت مسلمانان استفاده کرد و علیه دشمنان به کار برد.در شرق، تصوّف ریشه دار است، ولی مانند شمال و غرب آفریقا نیرومند نیست. وضعیت تصوّف در شرق بسیار شبیه وضعیت تصوّف در شمال آفریقاست. آیین های تصوّف در شرق آفریقا در عین حال که از آفریقای غربی تأثیر می پذیرد، بسیار تحت تأثیر کانون تصوّف آفریقا، یعنی سودان است. با توجه به اینکه در جنوب و جنوب شرقی آفریقا، اسلام و تشیّع به وسیله ی بازرگانان گسترش یافته، (رمضانی گل افزایی، ۱۳۸۷) از این نظر، این مناطق وضعیت کاملاً متفاوتی دارد و از این رو، در حالی که دولت در شمال آفریقا و تصوّف در شمال شرقی و غرب آفریقا دارای قدرت هستند، در جنوب و جنوب شرقی، اسلام و تشیّع از گذشته تاکنون به وسیله ی بازرگانان ترویج می شده است. به طور خاص، در این زمینه، باید از خوجه های هندی در تانزانیا و کنیا و کشورهای اطراف و تشکیلات حجه الاسلام سید آفتاب حیدر رضوی، روحانی و بازرگان پاکستانی در جنوب، نام برد. (www. afosa. org)حضور بازرگانان مسلمان و صوفیان فرقه های گوناگون دو بال ورود اسلام و تشیّع و توسعه آن در سرزمین آفریقا بوده است که نباید از آن غافل شد، زیرا بازرگانان با فعالیت های مردمی و اخلاق نیکو – و به اصطلاح- مردم داری کرده و زمینه های انتقال دین و مذهب را فراهم آورده و از گروه های شیعی حمایت مالی و معنوی کرده اند، و صوفیان نیز با روحیه مدارا، ضمن جذب مردم و بسیج آنان در برابر قدرت های زمانه، از جمله استعمار در قرن پانزدهم و پس از آن، توانسته اند دژ استوار دفاع از اسلام و سرزمین خود را بنا نمایند. رهبران مبارز صوفی در این مبارزه و جهاد مقدّس، نقش محوری و اساسی داشته اند.
جمع بندی و پیشنهادپژوهش در جوامع آفریقایی بیانگر آن است که در بیشتر آنها (تقریباً همه کشورها بجز کشورهای خط ساحلی شما آفریق) نوعی « کثرت گرایی مذهبی » (5) پذیرفته شده است، اما این بدان معنا نیست که هر گونه اغتشاش، هرج و مرج، اختلال و تجزیه کشورها توجیه پذیر باشد. این موضوع با فرهنگ سیاسی معاصر، که دولت های متمرکز را تجویز می کند، همخوانی ندارد. پذیرش کثرت گرایی دینی و تعدد مذاهب این نتیجه را دارد که نیاز به تجربه ای نیرومند و قابل اعتماد، که به زندگی شخصی مردم معنا دهد و آنان را به دور رهبران فرهنگی و اجتماعی گرد آورد، ضرورتی انکار ناپذیر است. اما چنین تجربه ای در جوامع کنونی آفریقا وجود ندارد و بدین روی، مردم دیگر نمی توانند به صورت تقلیدی و کورکورانه از دستورات مقامات روحانی و صوفی پی روی نمایند. در جوامع نوین آفریقایی، مردم نیاز دارند تجربه های ارزشمندی درباره ی اتحاد و یکپارچگی ملی و وحدت عمومی (۶) به دست آورند، البته نه با بهای سنگین و گزاف، نیازهای جامعه ی اسلامی آفریقا متداخل است؛ یعنی نیاز معنوی آنان به برخورداری از سرچشمه های اصیل اسلامی با نیازهای مادی و فرهنگی – سیاسی آنان به برخورداری از سطح زندگی مرفه آمیخته است. باید توجه کنیم که در هر جامعه، گروه هایی وجود دارند که فرهنگ سازی می کنند (نخبگان فکری)، گروه هایی فرهنگ گستری می کنند (هنرمندان رشته های گوناگون)، و گروه هایی هم جهت گیری ساخت و گسترش فرهنگ راتعیین می کنند (نخبگان اقتصادی و سیاسی). بنابراین، به منظور برآوردن ابعاد گوناگون نیازهای شیعیان آفریقایی، ضروری است بر روی نخبگان هر جامعه سرمایه گذاری و تمرکز بیشتری صورت گیرد و بهتر آن است که شیعیان به سوی این نخبگان هدایت شوند، یا خود از میان این نخبگان باشند.نخستین وظیفه ای که برای شیعیان متصور است برملا کردن ذات خرافی برخی آیین های به ظاهر اسلامی و آگاه کردن مردم از برداشت های ناصواب و نادرست از اسلام – به ویژه وهابیت- است. حرکت در جهت نیازهای مردم مناطق گوناگون، مهم ترین اصلی است که باید به آن توجه کرد؛ زیرا تنها در این صورت است که موفقیت حاصل خواهد شد.صورت مسئله حضور شیعیان در آفریقا در قالب پرسش های ذیل مطرح می شود:پرسش اول: برای گسترش تشیّع به عنوان یک آیین اقلیت در کشورهای آفریقایی چه باید کرد؟پرسش دوم: تشیّع در چه شرایطی تنش زا می شود و برای مبلغان و پیروان آن ضرر جانی و مالی دارد؟پاسخ به این دو پرسش، از طریق « شکاف های متقاطع » میسر است. این نظریه معروف جامعه شناسی می گوید: در صورتی که تبلیغ و بسترسازی برای تشیّع در جهت شکاف های قومی، دینی، اجتماعی و حتی اقتصادی یک منطقه قرار گیرد، در آن منطقه تبلیغ دچار سستی هایی می شود. حسین بشیریه در دو کتاب دولت عقل و جامعه شناسی سیاسی می نویسد: ساختار هر جامعه بر روی گسل هایی بنا شده است. در صورتی که این گسل ها متقاطع شوند آن جامعه دچار بحران می شود. (بشیریه، ۱۳۸۳، ص ۵۶۳) در هر جامعه، یکی از گسل ها، اصلی ترین و بحرانی ترین است و ترمیم آن به معنای افزایش انسجام اجتماعی بوده و افزایش شکاف ها به معنای دامن زدن به بحران هاست. برای نمونه، در جامعه نیجریه، گسل های دینی و اقتصادی جدی ترین گسل هاست. (بشیریه، ۱۳۸۰، ص ۹۵) گسل دینی حامل شکاف میان اکثریت مسیحیان، سنیان و اقلیت شیعی است. این شکاف، « شکاف شمال – جنوب » (ساعی، ۱۳۲۹، ص ۸۱/ والرستاین، ۱۳۷۷، ص ۲۸۸/ امین، ۱۳۸۶، ص ۲۰۱) نیز هست؛ زیرا مسیحیان در جنوب و مسلمانان در شمال ساکنند. از سوی دیگر، شمال کشور نیجریه خشک و فقیر است و جنوب مسیحی نشین، حاصل خیز و آباد. بنابراین، شکاف اقتصادی نیز بر شکاف دینی اضافه شده و « شکاف شمال- جنوب » را ژرف تر کرده است. افزون بر آن، حاکمان این کشور بیشتر از اهالی مناطق جنوبی اند. در همین شرایط است که شیعیان با رهبری ابراهیم زاکزاکی در جنوب منطقه مسلمان نشین – یعنی حد فاصل منطقه مسلمان نشین و مسیحی نشین – شروع به فعالیت کرده اند. به عبارت روشن، آنها در میان یک میدان جنگ قرار گرفته اند که هر دو طرف درگیر، دشمنان آنها هستند؛ زیرا آنها هم با سنیانی که درمیانشان زندگی می کنند دچار مشکلات جدی و بنیادین هستند، هم با مسیحیانی که روش ضد مسلمانی در پیش گرفته اند. علاوه بر این، آنان به دلیل فعالیت های سیاسی و داعیه بر پایی جمهوری اسلامی نیجریه، با دولت این کشور در تضاد به سر می برند و نیز به دلیل واقع شدن در منطقه فقیر و یارگیری از میان مردم محروم منطقه، بر روی گسل اقتصادی نیز واقع شده اند. به این شرایط، « شرایط تقاطع گسل ها » یا بر روی هم قرار گرفتن گسل ها گفته می شود که دقیقاً به معنای « بحران » است. به عبارت ساده، شیعیان این منطقه در شرایط بحرانی قرار دارند و تبلیغ اقلیت در شرایط بحرانی، ممکن است آنقدر پیامدهای منفی داشته باشد که در دراز مدت، حتی به زیان تشیّع در آن کشور، در کشورهای اطراف آن و حتی فضای منطقه ای تمام شود.این نظریه بر مناطق جنوب شرقی آفریقا نیز قابل تطبیق است. در این مناطق، شیعیان نقاط بحرانی را شناسایی کرده و به جای سوار شدن بر بحران ها، کوشیده اند گسل ها را ترمیم کنند. حرکت علامه سید سعید اختر رضوی در مهاجرت از هند به تانزانیا و تأسیس نهادهایی که بومیان سیاه پوست را زیر پوشش بازرگانان ثروتمند شیعه هندی تبار قرار می داد، (عرب احمدی، ۱۳۷۹، ص ۱۳۴/ روغنی، ۱۳۸۷، ص ۱۵۸) به معنای ترمیم شکاف اصلی این مناطق یعنی « شکاف دارا – ندار » بود. از سوی دیگر، دوری خوجه ها از فعالیت های سیاسی و انجام فعالیت های تبلیغی در قالب نهادهای آموزشی، رفاهی، ورزشی، به معنای دوری آنان از سوار شدن بر موج بحران های سیاسی و دوری ازشکاف ها و گسل های سیاسی منطقه بود که در دراز مدت، به سود شیعیان تمام شد. تشکیل نهادهای مشابه « جماعت شیعیان خوجه اثناعشری » و دفاتر و شعبه های این جماعت در جنوب آفریقا و در مناطقی که حتی پای اسلام نیز بدان جا نرسیده بود، نشان می دهد که ساختار تبلیغی خوجه ها قابل تقلید و گسترش در دیگر مناطق است.پرسش سوم: چه نظریه هایی درباره ی شیوه های تبلیغ مؤثر و سرمایه گذاری فرهنگی – اجتماعی در جوامع دیگر ارائه شده که قابل تطبیق با وضعیت شیعیان آفریقاست؟در پاسخ باید گفت: پدیده « تبلیغ غرب » یکی از حقایق مسلّم جهان مسیحی است که حیاتی طولانی تر از سایر مفاد سیاست خارجی غرب دارد. این پدیده مکرر به اشکال گوناگون ظاهر شده است. یک مؤسسه زبان شناسی در « اکورومپا » (Ukurumpa) در فلات مرتفع گینه نو، در ازای فراگیری زبان های گوناگون و ترجمه انجیل و عهدین توسط مبلغان اعزامی، برای تصرف سرزمین های بیشتر، پرچم های کوچکی با رنگ های گوناگون روی نقشه بزرگی که ۷۵۰ گروه قومی پاپوایی را به زبان های گوناگون نشان می دهد، نصب می کند. جنگ میسیونری و تبلیغ مسیحیت همانند دوران نخستین استعمار، یعنی قریب ۵۰۰ سال پیش، در قاره ی آفریقا هنوز زنده است. این تلاش و تقابل مسیحیت به دلیل مشکلاتی که درون جامعه مسلمانان وجود دارد، تقویت شده و تعمیق یافته است. در آفریقا، مسئله اصلی جامعه مسلمانان تضاد دو دیدگاه تندرو (سلفی) و میانه رو درباره ی حدود و ثغور حضور اسلام در عرصه جامعه است. در هر دو سطح فرهیختگاه و توده مردم، افرادی که به یکی از این جریان ها تعلق داشته باشند، یافت می شوند. جمهوری اسلامی ایران می تواند برای توسعه منافع تشیّع، بر روی اندیشه ها و جریان های میانه رو، سرمایه گذاری فرهنگی انجام دهد. به دلیل حضور باستانی ایرانیان در مصر، که یکی از ایالت های امپراتوری ایران پیش از اسلام بوده است، (فهمی، ۲۵۳۷) و با توجه به پیشینه ی دیرین تشیّع در این دیار، ایران می تواند با در پیش گرفتن راه کارهای میانه رو و برنامه ریزی شده، برای ایجاد روابط مسالمت آمیز گام بردارد. این کوشش ها باید پس از مطالعه دقیق این سرزمین و جامعه شناسی فرهنگ سیاسی – اجتماعی مصر و شمال آفریقا صورت پذیرد. در این زمینه، پژوهش حاضر کوشید برخی از ابعاد اجتماعی- فرهنگی جامعه آفریقایی مصر را بررسی می کند تا با شناخت گوشه هایی از تاریخ تشیّع در این سرزمین، زمینه برای مطالعات تصمیم ساز فراهم شود.فعالیت های شیعی در مناطق شمالی آفریقا- به ویژه مصر به عنوان پایگاه ساخت و گسترش جریان های فکری و سیاسی – با دو آسیب جدی مواجه است: نخست آنکه پس از انقلاب اسلامی ایران، این شائبه در میان محافل اهل سنت به وجود آمده است که فعالیت های شیعی برای تأمین منافع جمهوری اسلامی ایران انجام می شود، و یا اینکه تشیّع سیاسی در نهایت، خواستار پیوستن به ساختار حکومتی بوده و طالب حقوق خاص سیاسی- اجتماعی است. شخصیت ها، نشریه ها، سازمان ها و حرکت های تندرو نیز به این توهم دامن می زنند. دومین آسیبی که فعالیت های شیعیان را تهدید می کند مسئله داخلی است و از درون خود شیعیان فعال بر می خیزد. اگر به پیشینه برخی از گروندگان به این آیین در کشورهای سنی مذهب توجه شود ملاحظه خواهد شد که آنان از مسلمانان سخت گیر و پر شور بوده اند که در نتیجه کوشش فکری و عملی، واقعیت های تشیّع را پس از راه طولانی مبارزه کشف کرده اند. برخی از این نو شیعیان در گذشته، وهابی یا سلفی بوده اند و یا چند بار تغییر مذهب داده اند بنابراین، پیشینه تندروانه آنها نشان از شخصیت پرشور آنها دارد. در نتیجه، در فعالیت های شیعی نیز از برخوردهای تندروانه نمی هراسند. بیان این موضوع از سوی برخی از این نوشیعیان که « جامع الازهر » از آن شیعیان است و باید به آنان بازگردانده شود، (درینی، ۲۰۰۳، ص ۲۸) موجب بروز درگیری های لفظی شدید، به ویژه در نشریات، دانشگاه ها و شبکه های تلویزیونی و حتی برخوردهای تنش زا در کشور مصر شده است. متأسفانه برخی از آنان نیز در موارد لزوم، از نام ج.ا. ایران بهره می برند و در مواقعی که احتمال دوستی با ج.ا. ایران برای آنان خطرساز است، بر ایران می تازند. بنابراین، ضروری است مجموعه ایی که با نام یا با پشتیبانی دولت ج.ا. ایران در مصر و شمال آفریقا فعالیت می کنند، از قواعد خاصی پی روی نمایند و نظارت یگانه ای بر آنان وجود داشته باشد.به دلیل آنکه انجام امور فرهنگی در قالب آموزه های تشیّع در برخی کشورهای اهل سنت، تنش زاست و چه بسا اثرات سوء آن بر جهان شیعه بیش از آثار سودمند آن باشد، لازم است به موار ذیل دقت شود:-هر یک از کشورهای شمال آفریقا از ژئوپلیتیک خاص خود برخوردار است و به ویژه باید میان شمال شرق آفریقا، مغرب عربی، غرب و جنوب شرق تفاوت قایل شد. بنابراین، مشی سیاسی و فرهنگی در این کشورها باید دارای ویژگی های خاص خود باشد.- فعالیت های یک بعدی موجب حساسیت کشورها و آسیب پذیری فعالان می شود. بنابراین، لازم است در برنامه ریزی برای فعالیت های فرهنگی، بسترهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی آنها نیز در نظر گرفته شود. برای مثال، انجام فعالیت های صرفاً اقتصادی و یک جانبه از سوی اروپاییان، این ذهنیت منفی در میان آفریقاییان برانگیخته که آنان در حال غارت آفریقا هستند. اروپاییان برای میان بردن چنین باورهایی کوشیده اند بافت فرهنگی و اعتقادات دینی آفریقا را غربی و مسیحی کنند. فعالیت های یک جانبه برای تغییر آیین ها و ادیان نادرست و باطل و یا تشویق شیعیان، هم فعالان این زمینه را با آسیب های جدی مواجه می کند و هم به اتهام های غربی ها و وهابیان مبنی بر اینکه شیعیان با پشتیبانی ایران قصد ایجاد تنش در مناطق سنی آفریقایی را دارند، دامن می زند. بنابراین، لازم است این فعالیت ها صرفاً فرهنگی و دینی نباشد و بسترهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی آن نیز در نظر گرفته شود. به سخن روشن تر، سرمایه گذاری های اقتصادی شیعیان یا ایرانیان در کشورهای هدف به مثابه ابزاری مناسب برای نیرومند کردن حضور شیعیان، سودمند خواهد بود. برای مثال، سرمایه گذاری شرکت « ایران خودرو » برای تولید « سمند » در شمال آفریقا یا ساختن بیمارستان، (عرفه، ۲۰۰۸) هم مورد نیاز مردم منطقه است و هم زمینه های حضور سرمایه انسانی و مالی ایران شیعی در منطقه را بدون هیچ تنشی فراهم آورده است.-فعالیت های سیاسی و فرهنگی در مناطق آفریقایی باید با برنامه ریزی بلند مدت و در چارچوب های سازمانی مشخص صورت پذیرد. لازم است در این برنامه ریزی به این مهم توجه شود که تبلیغ و گاه جذب شماری از افراد ممکن است زیان های زیادی در پی داشته باشد و اصولاً ارزش کار تبلیغی را زیر سؤال ببرد. برای مثال، شیعه شدن شمار کمی از افراد در مصر و هیاهویی که پس از آن بر پا شد موجب گردید عرصه بر شیعیان چنان تنگ شود که در عمل، همه دستاوردهای کوشندگان تقریب مذاهب تا پیش از انقلاب اسلامی – اعم از شیعه و سنی – از دست رود، به گونه ای که کوشش های آیه الله تسخیری (جمعه، ۱۳۸۵(۷) ) و حضور درازمدت او در منطقه، نتوانسته است فضا را تلطیف کند. بدین روی، لازم است حضور شخصیت ها و سازمان های متعلق به ج.ا. ایران بر اساس یک چشم انداز بلند مدت برنامه ریزی شود. لازم است در این چشم انداز، دو اصل کلی مدنظر قرار گیرد: یکی منافع بلند مدت مسلمانان و شیعیان در منطقه، و دیگری منافع بلند مدت و کوتاه مدت ج.ا. ایران در منطقه. منافع بلند مدت شیعیان در جهت تقویت جناح های میانه روی مسلمان قرار دارد. با فعالیت های « مجمع تقریب مذاهب » پیش از انقلاب اسلامی، مذهب شیعه به عنوان پنجمین مذهب اسلامی به وسیله مرحوم شیخ محمود شلتوت، شیخ الازهر به رسمیت شناخته شد (بحرانی (الف) ، ۱۳۸۴، ص ۵۵۹/ آذرشب، ۱۳۸۳، ص ۱۸۱و ۲۰۳) و در نتیجه، کتاب های شیعی وارد کتاب خانه های مصر گردید. (۸) با توجه به شرایط و خطراتی که امروز متوجه شیعیان است، در جوامع مسلمان آفریقا، حرکت در جهت منافع کلی مسلمانان، هم موجب تقویت جناح میانه رو و دیدگاه های میانه رو می شود و هم قدرت ج.ا. ایران را افزایش داده، منافع ملی دراز مدت ایران را تضمین می کند. تضمین منافع ملی ج.ا. ایران به خودی خود، موجب تقویت جریان های شیعی خواهد شد. بدین روی، لازم است ایرانی مقتدر در صحنه سیاست خارجی ترسیم شود.- بر اساس نظریه ساموئل هانتینگتون، رشد و توسعه تنها در صورتی موفقیت آمیز است که با توسل به فرایندهای نهادسازی پیش رود. وی پس از بررسی جوامعی که به رشد دست یافته اند – اعم از غربی و شرقی- کلید موفقیت آنها در برنامه های پیش روی خود را « ساختارسازی و نهادینگی » ذکر کرده است. از نظر او و بسیاری دیگر از اندیشمندان جامعه شناسی توسعه، « نهادینه کردن برنامه ها » به معنای ساختاری کردن آنهاست و این مهم موجب تداوم برنامه می شود؛ زیرا به تدریج، نظامی « خود باز تولید کننده » و « خود تعمیر کننده » تعریف می شود که ضامن اجرای برنامه ها باشد؛ زیرا حتی اگر اشخاص تغییر کنند آن نظام و ساختار بر جای می ماند. (هانتینگتون. ۱۳۸۲، ص ۱۸-۲۳) در طرح ریزی برای شیعیان آفریقا نیز پیشنهاد می شود حضور نظام مند، نهادینه و ساختاری در منطقه آفریقا تعریف و تعمیق شود. حضور نماینده آیه الله سیستانی در منطقه (مومباسا، کنیا) و گشایش دفتر « مؤسسه امام علی (علیه السلام) (۹) که متعلق به این مرجع عالی قدر است، (حکیمی، ۱۳۸۸/ http:// alimamali.com) گام هایی برای گسترش تشکیلات شیعی و ارتباط مؤثر و پایدار میان شیعیان آفریقای شرقی با مرکز نجف، کربلا و قم به شمار می آید. با توجه به استقبال شیعیان منطقه از این مرجع عالی قدر و بنیه تشکیلاتی نیرومندی که در اختیار ایشان است، لازم است به نهادینه کردن فعالیت های شیعی از سوی نمایندگان ایشان توجه جدی صورت گیرد. در صورتی که امکان تجمیع فعالیت های شیعیان ایرانی و عراقی فراهم شود می توان این چشم انداز را ترسیم کرد که در آینده، تشکیلاتی همانند تشکیلات خوجه ها در آفریقا به وجود آید. با این تفاوت که رویکردهای این تشکیلات مردم گرا باشد و نه سودگرا، نهادسازی یک فرایند اجتماعی- اقتصادی است. نهادها در صورتی پایا می شوند که بنیان های اجتماعی و سیاسی استواری داشته باشند. هانتینگتون در آراء خود، توصیه هایی برای رسیدن به این مهم ارائه کرده است. (هانتینگتون، ۱۳۸۲، ص ۱۱۷و ۲۰۵و ۵۷۵)- ایجاد مناطق نفوذ یا کشورهای متحدی که با ایران روابط دو جانبه اقتصادی و سیاسی داشته باشند، در مناطق گوناگون آفریقا، موجب نیرومند کردن حرکت های شیعی و ایرانی خواهد شد. در این زمینه، لازم است در شمال شرقی آفریقا و مغرب عربی، دو کشور یا منطقه به عنوان هدف در نظر گرفته شود. مصر و بخش هایی از سودان در خاورمیانه آفریقایی، و تونس در مغرب عربی اهداف مناسبی برای سرمایه گذاری های سیاسی – فرهنگی به شمار می روند. استفاده از نهادهای نوین و مشارکت جو، همچون دانشگاه ها برای برقراری ارتباط با نظام دانشگاهی پیش رفته و پویای مصر و تونس، بسیار سودمند خواهد بود. به دلیل آنکه مصر قطب نظریه پردازی در جهان اسلام است، برقراری ارتباط میان کانون های علمی دو کشور موجب نیرومند شدن ساختار همکاری های ایران و مصر خواهد شد. همچنین با توجه به مشی میانه روتری که تونس نسبت به بسیاری از کشورهای مسلمان در سیاست های خود در پیش می گیرد، همکاری با این کشور در برخی زمینه ها، همچون صنایع سبک و سنگین، صادرات و واردات مواد خام و ساخته شده، یا صنعت گردش گری، زمینه های همکاری دو جانبه در امور دیگر – به ویژه امور دینی و فرهنگی – را موجب خواهد شد.- در میان شیعیان امامیه شرق آفریقا، مشاهده می شود که به جمهوری اسلامی و شخصیت امام خمینی (رحمه الله) و آیه الله خامنه ای بسیار علاقه مندند و به شخصیت های برجسته انقلاب همچون شهید مطهری عشق می ورزند. این علقه ها در استقبال گسترده خوجه ها از آیه الله هاشمی رفسنجانی، رئیس جمهور وقت ایران که در سال ۱۳۷۵ که از اوگاندا، تانزانیا و کنیا دیدن کرد، و از دکتر محمود احمدی نژاد در سال گذشته به خوبی آشکار می شود. باید گفت: یکی از علل دل بستگی شیعیان امامیه و به ویژه خوجه به ایران، آگاهی آنها از تاریخ خود است که این مهم در قالب تشکیلات منسجمی که آنان دارند، میسر شده است. یکی از ویژگی های قومی شیعیان آن است که به ریشه های دینی و سرزمینی خود دل بسته اند و از این رو، شیعیان امامیه شرق آفریقا با آگاهی از این مهم، که اصالتاً ایرانی اند و قرن ها در حکومت شیرازی ها زیسته اند، پیوند روحی خود را با مرکزیت دینی خود (نجف و کربلا) و کانون مهاجرت خود (هندوستان و ایران) حفظ کرده اند. گسترش آگاهی های تاریخی – اجتماعی در میان جمعیت های شیعی، کارکرد دینی دارد. از این رو، فراهم آوردن زمینه های تحصیل در رشته های غیردینی علوم انسانی می تواند بر جهان بینی دینی این شیعیان تأثیر مثبتی داشته باشد.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ استادیار پژوهشگاه علوم انسانی جهاد دانشگاهی.۲٫ « ادریسیه » نخستین دولت علوی شمال آفریقا بود که در مغرب قوت گرفت. (چلونگر، ۱۳۸۱، ص ۶۳).۳٫ در صحیفه کامل سجادیه (دعای ۲۷) چنین مناجات شده است: « اللَّهمَّ وَ اعمُم بِذَلِکَ أعدَاءَ کَ فِی أقطَارِ البِلادِ مِنَ الهندِ وَ الُّرومِ وَ التُّرکِ وَ الخَزَرِ وَ الحَبَشِ وَ النُّوبَهِ وَ الزَّنجِ وَ السِقَالِبَهِ وَ الدَّیَالِمَهِ وَ سَائِرِ أمَمِ الشِّرکِ، الَّذِینَ تَخفَی أسمَاؤُهُم وَ صِفَاتُهُم، وَ قَد أحصَیتَهُم بِمَعرِفَتِکَ، وَ أشرَفتَ عَلَیهِم بِقُدرَتِکَ. » سیدالساجدین در این دعا، برای مرزداران کشورهای اسلامی طلب عزت و مدد الهی نموده و « رنج » را جزو قلمرو اسلام قلمداد کرده که مشرکان بر آنجا چیره شده اند. (کنعانی، ۱۳۸۷)۴٫ دو وبگاه اسماعیلیان، جهان http://www.Theismaili.Org, Http://www.Ismaili.Net:کتاب خانه اسماعیلیان: Http://www.Ismaili.Net/Libest.Htmlتاریخ اسماعیلیان: Http://www.Ismaili.Net/Historie/Main.Html.وبگاه اسماعیلیان شرق آفریقا: Http://www.Ismaili. Net/Source/ Beforecol.Html.رادیو – تلویزیون جهانی اسماعیلیان: F.A.I.R TV- First All Ismaili Radio TVHttp: //www.Ismaili.Net/Fair/Video/Fair_TV. Htmlوبگاه سایت اسماعیلیان نزاری کریم آقا خان: Http://www.Nizariismaili.Com/Index .Php5. pluralism6. Integration7. به دنبال برگزاری هشتمین اجلاس مجمع عمومی جمعیت اسلامی لیبی، شرکت کنندگان بر تشکیل صندوق خیریه اسلامی برای کمک به مردم مستضعف، به ویژه ملت آفریقا، تأکید کردند.۸٫ این فتوای شیخ محمود شلتوت به وسیله شیخ بعدی « الازهر » نقض شد.۹٫ دفتر مرکزی « مؤسسه امام علی (علیه السلام) » در قم قرار دارد.منابع تحیق:۱٫آذرشب، محمد علی، پیشینه ی تقریب، تاریخچه و مستندات دارالتقریب مذاهب اسلامی در قاهره و بررسی مجله ی آن (رساله الاسلام)، ترجمه رضا حمیدی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۳۸۳٫۲٫ ابوعالم، توفیق و شوقی محمد، السیده نفیسه، طهران، المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه، ۱۴۲۴ق/ ۲۰۰۳م / ۱۳۸۲ش.۳٫ احمد، حسام، « تشیّع در مصر »، ماه نامه ی اخبار شیعیان، ش ۲۸، سال سوم، (اسفند ۱۳۸۳) .۴٫ افوسا، « سید آفتاب حیدر » در : http:// www. afosa. org/ syed- aftab- hauder. htm5. امیر دهی، ع. ر، « سودان، پهناورترین کشور جهان اسلام »، اندیشه تقریب، سال دوم، ش ۷٫ (تابستان ۱۳۸۵).۶٫ امیر دهی، ع.ر، « مصر از هرم تا حرم (۱) ». اندیشه تقریب، سال سوم، ش۱۰، (بهار۱۳۸۶).امین، سمیر، سرمایه داری در عصر جهانی شدن، ترجمه ناصر زرافشان، تهران، آگه، ۱۳۸۲٫۸٫ بحرانی، مرتضی (الف)، « محمد غزالی »، در: علیخانی، علی اکبر و همکاران، اندیشه سیاسی در جهان اسلام (۲): از فروپاشی خلافت عثمانی، تهران، پژوهشکده علوم انسانی فرهنگ و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۴٫۹٫ بحرانی، مرتضی (ب) و سیاعی مصطفی، در: علیخانی، علی اکبر و همکاران، اندیشه ی سیاسی در جهان اسلام (۲)؛ از فروپاشی خلافت عثمانی، تهران، پژوهشکده علوم انسانی، فرهنگ و مطالعات اجتماعی جهاد دانشگاهی، ۱۳۸۴٫۱۰٫ بشیریه، حسین، « در آمدی بر جامعه شناسی اجماع و وفاق ». در: دولت عقل، تهران، نگاه معاصر، ۱۳۸۳٫۱۱٫ ، جامعه شناسی سیاسی، ج هفتم، تهران، نی، ۱۳۸۰٫۱۲بنسی، عبدالسلام عبدالحمید، « شیعه در غنا »، ترجمه ی یعسوب اصغری، مجله اهل البیت (علیهم السلام) ش ۲۸، (رمضان المبارک ۱۴۱۵).۱۳٫ بنی جمالی، شیما، نگاهی به تأثیرات انقلاب اسلامی در کشورهای آفریقایی، خبرگزاری فارس، ۲۰ فروردین ۱۳۸۸، در:www.farsnews.com/newstext.php?nn=871115034514. بهبهانی، مرضیه، « علامه شرف الدین: مبارزه وحدت گرا »، اندیشه ی تقریب، سال یکم، ش۱، (زمستان ۱۳۸۳).۱۵٫ بی آزار شیرازی، عبدالکریم، عاشورا در سرزمین ها، جلد چهارم، قاره ی آفریقا، تهران دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۷٫۱۶٫ پاک آیین، محسن « اهل بیت؛ حلقه اتصال مردم ایران و مصر »، روزنامه ی ایران، ش ۲۷۱۶٫ سه شنبه ۱۴ بهمن ۱۳۸۲٫۱۷٫ توفیق مجاهد، حوریه، الاسلام فی افریقیا و واقع المسیحیه و الدیانه التقلیدیه، قاهره، جامعه القاهره، مکتبه الانجلو المصریه، ۲۰۰۲٫۱۸٫ جانباز، علی (رایزن فرهنگی ایران در صنعا – یمن)، گزارشی از مراسم شیعیان اسماعیلی – فاطمی یمن در شهر صنعا، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، سند ش۸۹۷۷ جدید، ۲۳۴۶۰ قدیم، ۳۱ شهریور ۱۳۸۰٫۱۹٫ جبرین، عبدالله، استفتا از شیخ عبدالله الجبرین پیرامون شیعیان، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، ۳۰ بهمن ۱۳۷۴٫۲۰٫ جمعه، علی، « سخنان مفتی مصر درباره ی شیعه و سنی »، در: مجله هفتگی اکتوبر، ش ۱۵۶۲، (اکتبر ۲۰۰۶) »، سازمان فرهنگی و ارتباطات اسلامی، اداره کل آفریقا و عربی، ۱۰ مهر ۱۳۸۵٫۲۱٫ چلونگر، محمّد علی، زمینه های پیدایش خلافت فاطمیان، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۱٫۲۲٫ حکیمی، حسین (دیپلمات پیشین ایران در آفریقا)، « شیعیان شرق آفریقا »، (گفت و گو)، اردیبهشت ۱۳۸۸).۲۳٫ خسروشاهی، سید هادی، « نوّاب صفوی و رهبران اخوان المسلمین، نخستین گام ها در راه تقریب »، روزنامه اطلاعات، ش ۲۳۸۳۵، شنبه ۷ بهمن ۱۳۸۵٫۲۴٫ دانشگاه ادیان و مذاهب، « فرهنگ ادیان جهان » در:http://www.adyan.org/diploma.Php?diplomiad=76225. الدرینی، محمد، « نطالب بالازهر »، قاهره، نشریه المجله، ۲۰۰۳/۳/۱۶٫۲۶٫ دفتری فرهاد، تاریخ و عقاید اسماعیلیه، ترجمه فریدون بدره ای، تهران، فرزان، ۱۳۷۵٫۲۷٫ دکمجیان، هرایر، اسلام در انقلاب جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی، تهران، کیهان، ۱۳۸۳٫۲۸٫ رایزنی فرهنگی ج.ا.ا. در داکار، گزارش ملاقات حجه الاسلام شیخ حسین لبنانی با دکتر بصیری، وابسته فرهنگی جمهری اسلامی ایران در سنگال، ۱۰ آبان ۱۳۸۶، در:http://dakar.icor.ir/index.aspx?=255&pageid=11745&newsview=51644529. رایزنی فرهنگی ج.ا.ا. دردوحه – قطر، گزارش پیرامون در خواست یک نویسنده شیعه مصری (صالح وردانی) مبنی بر تشکیل شورایی برای شیعیان مصر (ترجمه و بررسی مقاله ای در روزنامه الوطن قطر)، تهران، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، ۳۰ مهر ۱۳۷۵٫۳۰٫ رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در سنگال – داکار، « سنگال » .http://www.mfa.gov.ir/cms/cms/dakar/fa/socialdepartment31. رضوان طلب، محمد رضا، مسلمانان در کشورهای فرانسه زبان، دستیاران: سید مجتبی طباطبائی و حسین رضوان طلب، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، ۱۴۲۷ ق/ ۲۰۰۶م / ۱۳۸۵ش.۳۲٫ رمضانی گل افزایی، صادق (رئیس مجمع جهانی اهل بیت (علیهم السلام) و مسئول شبکه ماهواره ای ثقلین)، « شیعیان آفریقا » (گفت و گو)، ۱۳ بهمن ۱۳۸۷٫۳۳٫ روغنی، زهرا، شیعیان خوجه در آیینه تاریخ، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات اجتماعی، ۱۳۸۷٫۳۴٫ ریال، احمد فضیل « شیعیان الجزایر ». 19 اسفند ۱۳۸۷، در:http://www.shiiteworld.com/newsdetail.Php?id=222735. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، فتوای شیخ محمد بن صاح العثیمین عضو شورای علمای بزرگ پیرامون شیعیان (روافض)، ترجمه جباره، ۳۰ بهمن ۱۳۷۴٫۳۶٫ ساعی، احمد، نظریه های امپریالیسم، تهران، قومس، ۱۳۷۶٫۳۷٫ ساعی، محسن، آقاخان محلاتی و فرقه اسماعیلیه، تهران، بی نا، ۱۳۲۹٫۳۸٫ سعدی، حمدی، « الزحف الشیعی فی الخلیج و الوطن العربی: السواد الشیعی الایرانی یداهم براءه السواد السودانی ». موسوعه الرشید، ۲۰۰۸/۰۸/۰۷، در:Hptt:// www.alrashead.net/index.php?tamdprev&id=22539. سیوطی، محمد، « معجزه اخلاص در قاره سیاه: مردی که یک میلیون نفر را به تشیّع مشرّف کرد ». در: امید الشابی، علی (الاستاذ بکلیه الشریعه و اصول الدین). الصراع المذهبی بافریقیه الی قیام الدوله الزیریه، تونس، الجامعه التونسیه، الدار التونسیه للنشر، ۱۹۷۵م/۱۳۹۵ق.۴۰٫ شفیعی، مصطفی، « با شیعه در مصر »، مجله آینه پژوهش، سال پانزدهم، ش ۲، (خرداد وتیر ۱۳۸۳).۴۱٫ شکیبا، محمد رضا، « احزاب اسلامی و تأثیر آنها در مردم سالاری آفریقا »، مجله مطالعات آفریقا، سال دوازدهم، ش ۱۶، دوره شانزدهم، (پاییز و زمستان ۱۳۸۶).۴۲شکیبایی، مهدی، « جنبه های غیر آشکار اقدام ناگهانی مغرب علیه تهران »، خبرگزاری قدس، مؤسسه اندیشه سازان نور، ۱۸ اسفند ۱۳۸۷، در:http://www.asnoor.ir/Public/Articles/ViewArticles.aspx?Code= 17573343. شیروانی، سرویس صفحات سبز خبرگزاری ابنا، در:http://www.abna.ir/data.asp?lang =1&Id=11495944. صدر حسینی سید علیرضا، « وضعیت فعالیت های اسلامی و عالمان دینی در کشور غناء، ۲۴ اسفند ۱۳۸۵،در:http://www.sadrsite.com/Diverse/01/02# 0245. طالشی صالحانی، حسین نیجریه تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین المللی وزارت امور خارجه، ۱۳۸۲٫۴۶٫ طفّوش، محمد سهیل، دولت ایوبیان، ترجمه عبدالله ناصری ظاهری، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۰٫۴۷٫ عرب احمدی، امیربهرام، زیمبابوه؛ سرزمین رازهای جاودان، تهران، مؤسسه دانش و پژوهش ایران، ۱۳۸۲٫۴۸٫ ، شیعیان تانزانیا، دیروز و امروز، تهران، الهدی، ۱۳۷۹٫۴۹٫ عرفه، جمال، « هل وصل التمدّد الشیعی للسودان؟! »، ۳۰ ذیقعده ۱۴۲۷، در:http://www.almoslim.net/node/8585150. ، « مواقف ضد الشیعه فی السودان »، ژوئن ۲۰۰۸، در:http://www.islamonline.net51. علیدوستی، حسین (معاون وقت رایزنی فرهنگی ج.ا.ا در تانزانیا)، « شیعیان شرق آفریقا ». (گفت و گو)، ۱۳۸۹٫۵۲٫ عمرموسی، عزالدین، دولت موحدون در غرب جهان اسلام، ترجمه صادق خورشا، قم. پژوهشکده حوزه و دانشگاه، ۱۳۸۱٫۵۳٫ غالب، مصطفی، تاریخ دعوت اسماعیلی، بیروت، دارالاندلس، ۱۹۸۴٫۵۴٫ فرحناک، سید احمد، « نگاهی به شیعیان کنیا »، ۲۳ اردیبهشت ۱۳۸۸، در:http://www.shia_online.ir/article.asp?id=5526&cat=355. فریدونی، احمد، « انقلاب اسلامی و حرکت اسلامی نیجریه »، ۷ آبان ۱۳۸۷، در:http://www.ommatnews.ir/archives/144656. فهمی، عبدالسلام عبدالعزیز، ایرانی ها و شرق آفریقا، ترجمه و نشر بنیاد فرهنگ ایران، تهران، ۲۵۳۷٫۵۷٫ کلیب، سامی، نعبدالمنعم الزین: حیاته و نشاطاته (عبدالمنعم الزین، خلیفه المسلمین فی غرب افریقیا ». شبکه ماهواره ای الجزیره، ۱۲/۱۰/ ۲۰۰۴٫۵۸٫ کنعانی، یاسر، « تاریخچه ی تشیّع در زنگبار و تانزانیا »، ۲۲ مهر ۱۳۸۷، در:http://www. jahanetashaiio.blogfa.com/post-17.aspx59.مؤذن، ابراهیم، « بیش از ۹۵ درصد شیعیان نیجریه مستبصر هستند ». خبرگزاری ابتا، ۳۰ مرداد ۱۳۸۷، در:www.askquran.ir/thrad8315.html.60. مؤسسه اندیشه سازان نور، مجموعه استاد شیعیان آفریقا، ۱۳۸۸٫۶۱٫ مرغی، جاسم عثمان، « موسوعه الشیعه فی العالم، الشیعه فی شمال افریقیا ». بیروت، مؤسسه البلاغ، ۱۴۲۵ق/ ۲۰۰۴م.۶۲٫ مصطفی، حمدی، « بررسی سیاسی تصوّف در مصر »، ترجمه و اضافه سید قاسم ذاکری، نشریه اخبار ملل، سال چهارم ، ش ۲۰ (اردیبهشت ۱۳۸۷)۶۳٫ معاونت امور بین الملل بعثه مقام معظم رهبری، نظر حجاج سال ۱۳۷۸ نسبت به شیعه، ۱۳۷۹٫۶۴٫ معلم، ملیحه وعروج نیا، پروانه،« نتصوّف در آفریقا »، دائره المعارف بزرگ اسلامی، در:http://www.encyclopaediaislamica.com/madkhal2.php?sid=3589 .65. ملکوتی تبار، سید حامد (رایزن فرهنگی ایران در سودان)، « تبیین جایگاه فرهنگی و وضعیت کنونی اندیشه در سودان »، ۲۴ اسفند ۱۳۸۸، در:http://www.unified-ummah.com/?a=content,id&id=48266. مور، برینگتن، ریشه های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی (نقش ارباب و دهقان در پیدایش جهان)، ترجمه حسین بشیریه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۶۹٫۶۷٫ مهدوی، محمد شریف، شیعه در جهان آفریقا، سفارت ج.ا.ا در نایروبی، ۳۰ بهمن۱۳۶۹٫۶۸٫ مهرنیا، سید کاظم (الف)، « جامعه و فرهنگ آفریقا در جهان معاصر: فرهنگ، آداب و رسوم، سنت ها، ادیان ابراهیم، باورهای آنیمیستی، گروه های نژادی، زبانی و نهادهای اجتماعی »، ۱۳۸۶، در:http://www.kmehrnia.blogfa.com/86061.aspx69. مهرنیا، سید کاظم، (ب)، « طریقه ها و فرقه های اسلامی در نیجریه (۲) »، ۶ شهریور ۱۳۸۶، در:http://www.kmehrnia.blogfa.com/86061.aspx70. ناصری طاهری، عبدالله، فاطمیان در مصر، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۷۹٫۷۱٫ نانجی، رمضان، « ایران باید با شیعیان جهان ارتباط برقرار کند ». روزنامه جمهوری اسلامی، ۲۸ خرداد ۱۳۸۴٫۷۲٫ والرستاین، ایمانوئل، سیاست و فرهنگ در نظام متحول جهانی (ژئوپلیتیک و ژئو کالچر)، ترجمه پیروز ایزدی، تهران، نی، ۱۳۷۷٫۷۳٫ وزین، علیرضا (الف)، « مسلمانان جمهوری سنگال ». مرکز فرهنگی ایران در داکار، ۲۴ آبان ۱۳۸۶، در:t=4&documentId=19025& http://dakar.icro.ir/?c=documentShow74. وزین، علیرضا (ب)، « ادیان و مذاهب در سنگال »، مرکز فرهنگی ایران در داکار، ۸ اردیبهشت ۱۳۸۶، در:http://dakar.icro.ir/?c=documentshow&documentId=1897&t=475. هانتینگتون، ساموئل، سامان سیاسی در جوامع دستخوش دگرگونی، ترجمه محسن ثلاثی، تهران، علم، ۱۳۸۲٫۷۶٫Al=khoei, Yousif, “Obituary: Mulla Asghar Ali Jaffer “The Independent, London, Apr 5, 2000.77. Hassan, Hussein, “Islam in Africa” CRS report for congress, May 9. 2008.78. History of the khoja Shia Ithna -asheries” , in: http://www. africafederation.org/newLook/official/aboutus.htm.79. Islamic Movement of Nijeria (official website of Nijerias shia” , in: http://www. Islamicmovement.org.80. Janabi, Ahmed, Shia books spark debate in Sudan, Friday, Decembr22, 2006,http;// English, aljazeera.net/news/africa/2006/12/200852512164565606.html81. Oded, Arye, Islam and politics in Kenya, Published by Lynne Rienner Publishers, 2000.82. “Mapping nge Global Muslim Population, a Report on the Size and Distrbution of the World’s Muslim Population, sunni and Shia Populations” : October 2009, in: http://pewforum.org/ Muslim/Mapping- the – Global-Muslim-Population 286 -29. aspx.83. Pew Forum on Religion & Public Life, Mapping the Global Muslim Population. October 2009, in: http://pewforum.org/ uploadefiles/Orphan – Migrated Content /Muslimpopul ation.Pdf84.Terdman, Moshe, :”The Idea of Mahdi, in Senagal’s Mouride Brothehood.” Islam in Africa Newsletter, Director and editor: Reuven paz, v. l, n. 6. November 2006, in: http://www.e- prism.org.85.http://alkunty,com/downloadables.htm86. The website of Qadiria Tariqah of Nigeria, http://www .kanoonline.com/religion/qadriyya/publications.html.
منبع مقاله:فصلنامه علمی- پژوهشی شیعه شناسی، سال دهم، شماره ی ۳۸، تابستان ۱۳۹۱٫

 
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.