نهضت حقوقی پیامبر(ص) فصلی جدید در زندگی زنان

با نگاه به برنامه الهی و پیامبری حضرت رسول اکرم(ص) می توان دریافت که زنان، جایگاه بخصوصی را در این برنامه به خود اختصاص داده اند. اگر مایلید، بحثمان را با تبیین این جایگاه آغاز کنیم …از نحوه رفتار و منش پیامبر(ص) قبل از رسالت می توان نگرش متفاوت ایشان را در مورد زنان نسبت به مردم عصرشان به خوبی دریافت. ازدواج حضرت خدیجه(س) با ایشان، نمود این نگرش است. پیامبر خدا(ص) در آن محیط اجتماعی که زن بارگی و ظاهر پسندی، نشان دهنده لعبت بودن زن بود، زنی را به همسری برگزید که دارای خصایص و کمالات معنوی منحصر به فردی بود. خدیجه کبری(س)، زنی ادیب از خاندانی پاک و موحد بود، که منزلش همواره محل تجمع سخنرانان و ادبای آن روزگار بود. دختر کشی که رسم منحوس آن زمان بود. ابداً در تفکر پیامبر(ص) جایگاهی نداشت. رفتار مهربانانه و احترام آمیز او با همسر و دخترانش، اعتنا کردن به خدیجه به عنوان همراه زندگی و همیار ایمانی اش، واقعاً ستودنی است. تاریخ، مراسم عبادت پیامبر(ص) را با علی(ع) و خدیجه (س) در کنار کعبه، بارها نقل کرده است. پس از رسالت نیز می توان گفت که پیامبر(ص) نهضتی را در دفاع از زنان شروع کردند که هم صبغه فرهنگی داشت و هم صبغه حقوقی.خداوند متعال در سوره “تکویر” به عنوان یکی از سوره های مکی که مربوط به زمانهای آغازین بعثت است، مسؤولیت در مقابل دختران و زندگی آنان را گوشزد کرده و مردم را متوجه عواقب خطرناک اخروی دخترکشی می کند.منشور مسلمانی رسول خدا(ص) که آخرین سخنرانی عمومی حضرت در مدینه بود نیز حاوی سفارشهای فراوانی در مراعات حقوق زنان است.
راهبردها و اهداف این نهضت که در دفاع از حقوق و شخصیت زنان شکل گرفته بود، چگونه تعریف می شود؟اصولاً نهضت دفاعی پیامبر(ص) از زنان، نهضتی منسجم بود. یعنی در تمام ابعاد لازم صورت گرفت. زنان قبل از هر چیز با فرهنگ رایج آن دوره مشکل داشتند که به شدت برای آنان تحقیرآمیز بود.زنان در این تحقیر به دنیا می آمدند و بزرگ می شدند. قرآن از این واقعیت با مضامین مختلفی پرده برداشته و می فرماید: “ورود دختران به فرهنگ جاهلی و دنیای آن روز، دنیایی از خشم و نفرت و روسیاهی را برای مردان به بار می آورد.” آنان در این نفرت و خشم اگر زنده می ماندند، رشد می کردند با حداقل حیات، و حداکثر دامنه حضور و مفید بودن آنان هم برای اجتماع، تسهیل زندگی برای مردان و از بین بردن شهوت آنان بود. طبیعی بود که تغییر در چنین فرهنگی، باید در تمام ابعاد آن صورت گیرد. اولین گام، اجرای سنت الهی بود که تنها واسطه نسل نبی اکرم(ص) را دختری قرار داد که پاکترین بندگان خدا از دامان او پیدا شدند. مردم پیوسته شاهد تکریم بی حد رسول خدا(ص)، به فاطمه زهرا(س) بودند. فقط کسی می تواند تأثیر این رفتار را بفهمد که آن را با رفتار خشونت بار مردان روزگار پیامبر(ص) با زنان و دخترانشان در ترازو قرار داده و مقایسه کند. مردم به اخلاق پیامبر(ص) توجه داشتند و مایل بودند که از وی پیروی کنند. پیامبر(ص) برای تغییر رفتار اخلاق مردم با زنان، ادبیاتی ایجاد کرد که در آن، زنان و دختران به عنوان نعمت و محبوب معرفی می شدند که آزار و کتک زدن آنان، کاری است که از انسانهای فرومایه سر می زند. پیامبر(ص) مردانی را می ستود که در انفاق و اقتصاد منزل بر زنان سخت نمی گیرند و برای راحتی و آسایش آنان مانند مجاهدان در راه خدا، تلاش می کنند. سعی می کنند خود را در مواردی که مانعی ندارد، با زنان و خانواده شان هماهنگ کنند و مطابق میل آنان غذا بخورند.
در بعد حقوقی، چه تغییراتی نسبت به مبحث زنان در عصر پیامبر(ص) ایجاد گردید؟این تغییرات بسیار مهم و چشمگیر بود، به گونه ای که می توان از آن به عنوان باز کردن و گشودن فصلی جدید در زندگی زنان یاد کرد. این تغییرات با ارایه یک سری برنامه های حقوقی که تا آن زمان در هیچ کجای دنیا سابقه نداشت، محقق گردید. پیامبر(ص) در مرحله اول، با تحولی که در تعریف انسان شناختی زن ایجاد کرد، بر تفکرات باطل آن زمان خط بطلان کشید. قرآن، به عنوان بزرگترین معجزه رسول ا…(ص)، زنان را در آفرینش نسبت به مردان، از یک حقیقت و نفس دانست. در چنین شرایطی که پیامبر(ص) فراهم کرد، طبعاً باید زنان هم از حقوق انسانی برخوردار باشند.
این برنامه حقوقی چه خصایصی داشت؟ عده ای گمان می کنند که در برنامه پیامبر(ص) هم زنان تحت سیطره مردان قرار دارند و تکالیف آنان به مراتب از تکالیف مردان بیشتر است …این برنامه حقوقی البته شاخصهایی دارد که یک سری معیارهای کلی بر آن حاکم است. در این برنامه حقوقی، مزد زن و حقوق او در خانواده، هر دو ملاحظه شده است. شعار قرآن در این باره این است: “زنان حقوقی دارند که با تکالیف آنها مماثل است. ” این مماثلت، طبعاً مثلیت و مماثلت حقیقی نیست. چون جنس حقوق با جنس تکالیف مختلف است. بلکه مراد این است که در رعایت جانب زنان، که در تلقی اجتماعی آن روزگار همواره موجوداتی وظیفه مند به شمار می آمدند؛ حقوقی قرار داده ایم، همان طور که تکالیفی دارند، حقوق هم دارند؛ یعنی نقطه ثقل شعار فوق، حقوق است. این حرف جدید را خداوند در آیه مزبور تأکید می کند. پیامبر(ص) می کوشید به زنان در جامعه آن روز تشخص ببخشد و آنان را مؤثر قرار دهد. مثلاً زنان حق داشتند در تعیین سرنوشت خود دخالت داشته باشند، می توانستند در تعیین مسیر تاریخ اسلام و انسان نقش اساسی ایفا کنند برای همین است که در بیعتها و هجرتها، زنان هم حضور دارند و دیده می شوند.پیامبر (ص) زنان را به بیعت فرا می خواندند. آنان در این حرکتهای مهم، در حاشیه نبودند. از سوی دیگر، زنان توانمند نیز زمینه فعالیتشان بیشتر بود.زنان حق دارند از مزایای احکام اجتماعی پیامبر (ص) برخوردار شوند؛ لذا شخص اوست که مسجد و محل منبر و در ورودی را طوری طراحی می کند که زنان بتوانند پس از نمازجمعه و جماعت، زودتر از مسجد خارج شوند و به خانه و فرزندان برسند. یعنی رسول ا… (ص) به عنوان حاکم جامعه، زنان را می بیند و برای رفع تناقض بین فعالیتهای خانوادگی و اجتماعی زنان (متناسب با فضا و شرایط آن روز) اموری را طراحی و برنامه ریزی می کند.
به موضوع خوبی اشاره کردید. مسأله نقش زنان در عرصه اجتماع، یکی از مسایل مهم امروز ماست. طبعاً دو نگرش نسبت به این مسأله وجود دارد. یک نگرش آن است که زنان را شتاب آلود به اجتماع فرا می خواند و نگرش دیگر اینکه بهترین مکان را برای زنان، خانه و بهترین فعالیت را خانه داری می داند. از نظر شما، کدام یک از این دو را می توان به رسول خدا (ص) نسبت داد؟هیچ کدام! در واقع راه سومی در کار است. به نظر بنده، به هیچ وجه نمی شود بین آنچه در عرف جامعه به عنوان وظایف و مسؤولیتهای خانگی زنان وجود دارد و فعالیتهای اجتماعی آنان، جمع کرد. اشتباه نشود. نمی خواهم بگویم که ما فقط یک انتخاب داریم: یا خانه یا اجتماع! بلکه تفکر موجود را عرض می کنم که متأسفانه عرفی درباره وظایف زنان وجود دارد که به این غلظت در تفکر دینی ریشه ندارد.همچنانکه اندیشه هایی راجع به حضور زن در اجتماع وجود دارد که از یک الگوی اشباع شده لیبرالی تبعیت می کند که آن هم صحیح نبوده و مورد تأیید دین نیست. در خاستگاه آن اندیشه که زن، دیوانه وار وارد اجتماع شود، زنانی که پایبند خانواده اند، دچار مشقت فراوان و مشکلات مضاعف هستند؛ یعنی از زنان سنتی هم مشکلاتی به مراتب بیشتر دارند. طبق تعالیمنبی اکرم (ص)، زنان یک وظیفه مهم و غیرقابل انعطاف دارند که همسری است. دستورات دین راجع به زناشویی و تمکین زنان، وجهه حقوقی دارد.در کنار آن، قرآن زنان شایسته را به زنان محترم و مطیعی توصیف می کند که خود را با “قنوت” و تواضع در قبال همسران، آراسته اند. تواضع و قنوت و فرمانبرداری از حق، برای همه زنان و مردان، یک تکلیف انسانی است ولی در محدوده خانواده این یک دستورالعمل است که برای زنان تشدید شده و صبغه اخلاقی دارد. زنان صرف نظر از وظیفه همسرداری وظیفه دیگری هم دارند که طبیعت بر دوش آنان نهاده و آن، وظیفه مادری است. مادری نیز نقشی غیرقابل واگذاری است؛ یعنی هیچ کس به اندازه مادر یک فرزند، برای آن فرزند نمی تواند مادری کند. مادر به نظر من، واسطه انتقال فرهنگ است که با روش گفتاری خلاق خود و با تماس مداوم خویش می تواند قولاً و عملاً درستی ها و هنجارها را به نسل فردا منتقل کند. خانه داری البته جزو وظایف زن نیست، ولی در قاموس دین، زن در وهله اول در خانه داری خود با خداوند طرف است نه همسر. خداوند برای زحمات زن در خانه داری، اجری بی پایان قرار داده است و البته کار منزل قابل واگذاری (در صورت داشتن توان مالی)، قابل ارزیابی اقتصادی و قابل مشارکت است. بنابراین، اگر بشود کار خانگی زنان با روشهای دینی از جمله مشارکت و همیاری اعضای خانواده سبک شود، بسیاری از زنان می توانند به فعالیتهای اجتماعی بپردازند.در روایت دارد که روزی رسول خدا (ص) وارد خانه فاطمه زهرا (س) شدند و مشاهده فرمودند که فاطمه (س) مشغول پختن نان است و علی (ع) هم عدس پاک می کند. حضرت، علی (ع) را ستودند و تشویق کرده و فرمودند: “علی جان! اگر مردی در کار خانه ساعتی به همسرش کمک کند، خداوند ثواب نماز و روزه و حج و تلاوت قرآن را به او عطا می کند.”
با وجود همه این توضیحات، آیا به صراحت می توان گفت و پذیرفت که رسول خدا (ص)، برای فعالیتهای اجتماعی زنان هم ارزش قایل بودند؟به طور کلی، در اسلام، توجه به اجتماع و احساس مسؤولیت در مقابل آن، یک ارزش است. اگر فعالیت اجتماعی بر محور انجام وظیفه و به عنوان راهی برای تقرب به خداوند باشد، گاهی برای زنان واجب و گاهی مستحب است. حضور زنان در مقاطع حساس اسلام نظیر بیعت، هجرت، شرکت در جنگها برای امداد و پرستاری و از آن قبیل بود. حضور آنان برای شرکت در عبادات، بخصوص آنجا که به شوکت و ابهت اسلام می افزود، همواره در سنت نبی اکرم (ص) و ائمه اهل بیت (ع) ستوده می شد. به عنوان مثال، اسماء می گوید: زمانی که عده ای از زنان از رفتار ناصحیح عده ای جوان شکایت کردند که موقع خروج زنان از منزل برای شرکت در نماز جماعت مغرب و یا عشاء مزاحم آنها می شوند، بر پیامبر(ص) آیه جلباب نازل شد. یعنی این حضور را با تعیین ضابطه ای ، قانونمند و ایمن تر کردند و به زنان نفرمودند که اصلاً در نماز شرکت نکنید تا صورت مسأله پاک شود. با این آیه، پیامبر(ص) فرمودند که شما با برگرفتن حجابی محکمتر و اتخاذ اخلاقی که عفت آمیزتر باشد، می توانید از برکات چنان حضوری بهره مند شوید. از سوی دیگر، پیامبر(ص) را می بینیم که به مردان گلایه کردند که زنان شما وسط راهها ایستاده و سخنان بیهوده می گویند. آنها را از این خروج منع کنید. یعنی حضوری که بر تباهی آنان و جامعه می افزاید، در سنت نبی اکرم(ص) جای ندارد.در فرهنگ غنی اسلام، بانویی که دانش و آگاهی را رسم خود قرار داده و از این دانش، محبت به خدا را بهره می برد، با بالاترین معیار ارزیابی که در عرف انسانها رایج است، تعبیر می شود.
برای الگوگیری از روش و سیره پیامبر(ص) و اهل بیت(ع) در خانواده، مایلیم اندکی هم از نوع رفتار آن بزرگواران با زنان اهل منزل بشنویم…به نکته خوبی تصریح کردید. ما مجموعه ای داریم به نام “سنت”.سنت، همان کلمات و افعالی است که از معصومین (ع) صادر شده است.ما نباید از افعال معصومین(ع) که همان سیره عملی آنهاست، غفلت کنیم. پیامبر (ص)، در اجتماع برای زنان احترام قایل بودند، به سؤالهای آنان جواب می دادند و برایشان معارف را تبیین می کردند به تحصیل و سواد همسران خود اعتنا داشتند و از خطاهای احتمالی آنها در می گذشتند.ما رابطه معصومانه دو طرفه بین دو همسر را تنها در خانه حضرت امیر(ع) می یابیم. کسی راجع به آن بزرگوار نشنیده که حرمت همسر و دخترانش را نادیده گرفته باشد. زنان عصر معصومین(ع)، خاطره ای از رفتار آنها که حاکی از پست انگاری یا تحقیر زنان باشد، در ذهن تاریخ ثبت نکرده اند.حال که سخن از خانواده به میان آمده، البته تأکید بر این مسأله هم خالی از لطف نیست که در سیره آنان ، زن به عنوان مادر، جایگاهی والا دارد.در سیره آنان و در کنار نکات فوق، زنان نخبه نیز جایگاهی بس والا دارند و دامنه حضور مفید زنان در عرصه اجتماع، گسترده و مهم است.
 
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.