تاریخ انتشار : ۱۲ مهر ۱۳۹۷


امام سجاد (ع) در مدینه
کاروان اسیران پس از گذراندن یک دوره پر از رنج و محنت مضاعف در کوفه و شام، رهسپار مدینه شدند. در مسیر راه برای تجدید میثاق با شهیدان وارد کربلا شدند و همراه جابر بن عبدالله انصاری به مدت سه روز به عزاداری و نوحه سرایی پرداختند. آنگاه راه مدینه را در پیش گرفتند.رسالت امام سجاد علیه السلام در مدینه از قبل از ورود اعضای کاروان به شهر و سخنرانی و گزارش امام علیه السلام از حادثه ی کربلا در جمع استقبال کنندگان آغاز شد و تا زمان رحلت آن حضرت ادامه داشت.پیشوای چهارم در این مرحله از پیام رسانی، علاوه بر سخنرانی های عمومی و خصوصی برای افراد که در جریان برگزاری مراسم عزاداری برای شهیدان و دیدارهای خصوصی به منظور عرض تسلیت به پیشگاه امام علیه السلام صورت می گرفت، و تبیین ابعاد حادثه عاشورا از منظر دو جبهه حق و باطل، در عمل و رفتار نیز رسالت الهی خویش را به بهترین شکل انجام داد. در ذیل به پاره ای از اقدامات عملی اهل بیت علیهم السلام در مدینه که در راستای زنده نگهداشتن رویداد کربلا و پاسداری از دستاوردهای آن انجام می گرفت، اشاره می کنیم:با ورود اهل بیت علیهم السلام به مدینه چهره شهر دگرگون و یکپارچه عزا و ماتم شد. مردم به احترام خاندان پیامبر صلی الله علیه و اله لباس شادمانی را از تن بیرون کرده لباس عزا و ماتم پوشیدند و گروه گروه در مجالس سوگواری که از سوی بازماندگان شهدا برگزار می شد شرکت کرده به امام سجاد و زینب کبری علیهماالسلام و دیگر بازماندگان تسلیت می گفتند.بطور طبیعی در این گونه مجالس، مردم از چگونگی واقعه عاشورا، اهداف و انگیزه های دو جبهه درگیر، فرجام کار، ماجرای اسارت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و اله، حوادث و وقایعی که در طول سفر اسارت در کوفه و شام رخ داده و دهها موضوع دیگر از امام زین العابدین و زینب کبری علیهماالسلام می پرسیدند. آنان نیز به تناسب نیاز و درک مخاطبان، پاسخ می دادند و این بهترین و مناسب ترین فرصت تبلیغاتی بود که امام سجاد علیه السلام بخوبی از آن بهره جست.امام سجاد علیه السلام ـ بنابر نقل منتسب به پیشوای ششم ـ مدت چهل سال(۱) در حالی که روزها را به روزه و شب ها را به عبادت و نماز سپری می کرد بر پدر بزرگوارش گریست. زمانی که بر سفره افطار می نشست و چشمش به غذا و آب می افتاد در حالی که گریه می کرد می فرمود:فرزند رسول خدا صلی الله علیه و اله گرسنه و تشنه به شهادت رسید و این سخن را آنقدر تکرار می کرد که غذایش با اشک های دیدگانش تر می شد و زندگی اش بدین گونه بود تا به پروردگارش پیوست.(۲)زنان بنی هاشم به مدت پنج سال به رسم عزا لباس سیاه و خشن پوشیده و در گرما و سرما به همان اکتفا می کردند. در این مدت خضاب نکردند، سرمه بر چشم نکشیدند و از خانه های ایشان برای پختن غذا دودی بلند نشد تا زمانی که عبیداله بن زیاد کشته شد.(۳)رباب همسر امام حسین علیه السلام و مادر سکینه و طفل شیرخوار امام علیه السلام تا زنده بود بر همسر شهید خود گریست و به مدت یک سال ملازم مرقد مطهر او بود. پس از آن نیز زیر سقف خانه ای نرفت تا از فرط اندوه و تأسف درگذشت.(۴)ام البنین هر روز دست نوه اش عبیدالله بن عباس را می گرفت و به بقیع می برد و برای چهار فرزند شهیدش بویژه حضرت ابوالفضل به عزاداری و نوحه سرایی می پرداخت؛ چندان که جمعیتی بسیار بر گردش فراهم می آمدند و متأثر از نوحه سرایی های وی به گریه و زاری می پرداختند؛ حتی مروان بن حکم نیز که از سرسخت ترین دشمنان بنی هاشم بود در مجلس عزا و ندبه ی او شرکت می کرد و اشک می ریخت.(۵)بدون شک، این حرکات و اقدامات عملی از سوی بازماندگان شهدا بویژه امام سجاد علیه السلام یک حرکت حساب شده تبلیغاتی و یک مبارزه سیاسی بود که درآن شرایط خفقان به عنوان سلاحی برنده و کوبنده در اختیار خاندان پیامبر صلی الله علیه و اله قرار داشت و موجب شد یاد و خاطره حماسه آفرینان کربلا همواره در ذهنها بماند.
قیام ها و نهضت هاقیام خونین اباعبدالله الحسین علیه السلام و پیام رسانی درست، روشنگر و منطقی امام سجاد و زینب کبری علیهاالسلام در سه پایگاه کوفه، شام و مدینه روح مبارزه و پرخاشگری علیه حکومت پلیسی اموی را در کالبد امت اسلامی دمید که نتیجه آن بروز قیام ها و مخالفت ها علیه نظام طاغوتی اموی بود. این قیام ها در دوران امامت امام سجاد علیه السلام عبارت بودند از:۱ـ نهضت توابین، که به رهبری سلیمان بن صرد و به انگیزه خونخواهی سالار شهیدان در سال ۶۱، در کوفه انجام گرفت. فعالیت آنان در دوران یزید پنهانی بود. پس از مرگ وی آشکارا مردم را به جهاد دعوت کردند و با نیروهای حکومتی به نبرد پرداختند و پس از سه روز مقاومت دلیرانه در برابر لشکر شام، رهبری نهضت و بسیاری از یاران او به شهادت رسیدند و بقیه پراکنده شدند.۲ـ قیام مردم مدینه که در پی اعزام هیأتی از بزرگان مدینه به شام و افشاگری آنان علیه یزید و خلع وی از خلافت درسال ۶۳ هجری آغاز گشت و منجر به بیرون کردن فرماندار و امویان از شهر شد. یزید، مسلم بن عقبه را با دوازده هزار نیرو به جنگ انقلابیون فرستاد. نیروهای شامی پس از قتل عام مردم و سرکوبی نهضت به مدت سه روز به قتل و غارت و هتک حرمت ناموس مسلمانان پرداختند و جنایات فراوانی مرتکب شدند.۳ـ قیام مختار که در سال ۶۶ هجری و به انگیزه خونخواهی امام حسین در کوفه صورت گرفت. مختار پس از تسلط بر کوفه و نواحی آن به نبرد با عبیدالله پرداخت و در یک لشکرکشی، وی و بسیاری از سران اموی و قاتلان امام حسین علیه السلام را به هلاکت رسانید.
حفظ میراث امامتاین همه، بخشی از آثاری بود که خون مقدس امام حسین علیه اسلام و در پی آن تلاش های طاقت فرسای پیام آوران کربلا و در رأس آنان امام سجاد علیه السلام، در جامعه اسلامی بر جای گذاشت و منجر به بیداری شعور دینی و خودآگاهی وجدانهای زنده شد، لیکن تا رسیدن به وضع مطلوب و تحول بینش ها و نگرش ها در اصول و مبانی فکری و اعتقادی جامعه و دگرگون شدن ارزش ها و قرار گرفتن آنها در بستر اصلی خود، هنوز راه دراز و دشواری در پیش بود. این بود که رسالت امام سجاد علیه السلام به همین جا خاتمه نیافت. حضرت به خوبی می دانست که جامعه اسلامی از نظر فکری و فرهنگی نیاز به بازسازی اساسی دارد و این امکان ندارد جزآنکه نیروهایی با فرهنگ و تربیت های بایسته اسلامی تربیت شوند و انواع مسائل تربیتی ـ فردی و اجتماعی ـ و اعتقادی در سطح جامعه نشر پیدا کند؛ نگرانی ها، بهت زدگی ها، یأس ها و توقف ها جای خود را به اطمینان، امید و تحرک و پویایی بدهد.شیعیان با بیدادگری های امویان آشنا و در حیات سیاسی خود از سوی دشمن طعم انواع شکنجه و ظلم و تعقیب و قتل را چشیده بودند، لیکن با پدید آمدن حادثه عاشورا، دیدند سیاست سیاستی دیگر و فاجعه از آنچه تاکنون حدس می زدند عمیق تر است، کسی باور نمی کرد کار به اینجا بکشد. این ناباوری حتی در کلام حضرت زینب علیهاالسلام منعکس شده است:
ما توهمت یا شقیق فؤادی++کان هذا مقدرا مکتوبا(۶)ای پاره قلب من ! نمی پنداشتم که چنین سرنوشتی برایت مقدر باشد.این رویداد بی سابقه تکان سختی در ارکان سیاسی جامعه شیعی بلکه جهان اسلام وارد کرد و رعب شدیدی بر همه دل ها افکند و در پی آن روحیه ی یأس و بی تفاوتی نسبت به دین و اهداف و ارزش های متعالی آن، همه گام ها را از حرکت و تلاش باز داشت. عبیدالله بن سلیمان ـ یکی از وزرای برجسته ی حکومت عباسیان ـ می گوید:شهادت حسین بن علی علیه السلام بزرگ ترین و شدیدترین ضربه ای که در اسلام بر مسلمانان وارد شد؛ زیرا مسلمانان پس از شهادت آن حضرت از هر موفقیت و گشایشی که بدان امیدوار بودند و عدالت و دادگری که انتظار آن را می کشیدند، مأیوس شدند.(۷)ناامیدی مردم از موفقیت اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و اله در برابر اسلام ابوسفیانی، آنان را از مکتب اهل بیت علیهم السلام که در آن زمان در وجود مبارک امام سجاد علیه السلام متجلی بود، منحرف کرده آن بزرگوار را در غربت و انزوای کامل قرار داده بود. از آن حضرت نقل شده است که فرمود:«ما بمکه و المدینه عشرون رجلا یحبنا»(۸)در همه مکه و مدینه بیست نفر که دوستدار ما باشد نیست.امام صادق علیه السلام نیز از این دوران، به دوران ارتداد مردم یاد کرده می فرماید:بعد از شهادت امام حسین علیه السلام مردم مرتد شدند و تنها سه نفر ماندند: ابوخالد کابلی، یحیی بن ام طویل و جبیر بن مطعم؛ سپس ( به تدریج) مردم (به امام سجاد علیه السلام) پیوستند و جمعشان افزون گشت.(۹)
نقش امام سجاد علیه السلام در بازسازی جامعه دینیامام سجاد علیه السلام در دومین مرحله از انجام رسالت الهی خود در آن شرایط حساس و دشوار، با تدبیری پخته و سنجیده در پرتو اندیشه راهنما و تربیت عناصری صالح به تجدید حیات اسلام و بازآفرینی مکتب امامت و مسلح و توانمند کردن آن در برابر جبهه ی خلافت همت گمارد. پیشوای چهارم برای تحقق اهداف دراز مدت خود به اقدامات اساسی دست زد که مهمترین آنها عبارتند از:
۱ـ بیان معارف دین و پرورش عناصر صالحتأسف بارترین مصیبت و گرفتاری مردم در دوران امامت امام سجاد علیه اسلام انحطاط فکری مردم و بیگانگی آنان با معارف دینی بود. این بیگانگی تا آنجا بود که نه تنها از پذیرش حق استنکاف داشتند بلکه حقایق را به تمسخر می گرفتند.امام سجاد علیه السلام در بیان درد دل گونه ای این وضع اسفناک را چنین ترسیم کرده است:نمی دانیم با مردم چگونه رفتار کنیم؟ اگر با آنان بدانچه از رسول خدا صلی الله علیه و اله شنیده ایم سخن بگوییم (از سر تمسخر) می خندیدند و از سوی دیگر سکوت نیز نمی توانیم بکنیم.(۱۰)پیشوای چهارم با درک عمیق از این واقعیت تلخ در نخستین اقدام خود به بیان معارف و دستورات اسلام ناب محمدی صلی الله علیه و اله و ترویج آن در میان مردم پرداخت. از این رو می بینیم بیشتر سخنان امام علیه السلام بیان معارف اسلام و مسائل اخلاقی بویژه ترغیب مسلمانان به زهد و بی رغبتی نسبت به دنیا است.بر اثر تلاش های امام علیه السلام افراد زبده ای تربیت شدند و وجودشان منشأ آثار و برکات فراوانی شد. اسامی ۱۷۰ نفر از پرورش یافتگان مکتب آن حضرت در کتابهای رجالی آمده است.(۱۱) و بدین ترتیب هرچه از حیات پر برکت آن گرامی می گذشت، وضع بهتر می شد و رقم شیعیان و دوستان اهل بیت علیهم السلام رو به فزونی می نهاد. امام صادق علیه السلام در حدیثی که پیش از این یادآور شدیم به این تحول اشاره کرده و فرموده است: «ثم ان الناس لحقوا و کثروا».نکته ای که یادآوری آن در اینجا لازم است بهره برداری امام علیه السلام از روش و تاکتیک جدیدی است که در زندگی سیاسی و مبارزاتی امامان پیشین به این عنوان مطرح نبود و آن بهره گیری از سلاح دعا است. دعاهایی که از امام چهارم وارد شده و هم اکنون در دسترس است از مجموع دعاهایی که از پیامبر صلی الله علیه و اله و بقیه امامان رسیده بیشتر است. بیشتر دعاهای آن حضرت در مجموعه ای به نام «صحیفه ی سجادیه» که زبور آل محمد صلی الله علیه و اله(۱۲) و انجیل اهل بیت علیهم السلام(۱۳) نام گرفته، گرد آمده است.اتخاذ این روش از سوی امام علیه السلام در آن شرایط دو جنبه داشت: نخست جنبه سیاسی که در آن جو اختناق، اولا حکومت به ماهیت سیاسی، عقیدتی و اخلاقی آن پی نمی برد و گمان می کرد امام علیه السلام به خاطر گرفتاری های فراوانی که برایش پیش آمده از دنیا روی گردانده با دعا به اصلاح امر آخرت خویش پرداخته است؛ در نتیجه کاری به حکمت و مسائل سیاسی ندارد. ثانیا بر فرض آنکه حکومت به این حرکت آرام ولی عمیق و کوبنده امام علیه السلام پی می برد، نمی توانست اعتراض کند؛ زیرا این اعتراض برای مردم نه تنها قابل قبول نبود بلکه زننده می نمود و خشم و نفرت عمومی مردم را بیش از پیش متوجه دستگاه خلافت اموی می کرد.و دیگر، جنبه ی آموزشی و تربیتی آن به عنوان عامل ارتباط میان بنده و خدا و بریدن از خود و همه قدرتهای پوشالی و پیوستن به قدرت لایزال الهی است. توجه و اندیشه در مضامین بلند دعاهای رسیده از امام زین العابدین علیه السلام بسیاری از مسائل مبهم را در زمینه ی اعتقادات، اخلاقیات و سیر و سلوک برای ما روشن می کند. و تعلیمات فراوانی را به افراد بشر در هر نقطه و از هر مذهب، به ویژه امت اسلامی می دهد. از مسائل خداشناسی گرفته تا مسأله نبوت، امامت، نظام رهبری و حکومت، اخلاق، حقوق مدنی، احکام و آداب و سنن.
۲ـ تبیین و تثبیت امامتمسأله امامت، با همه جایگاه بلندی که در نظام اعتقادی اسلام دارد پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و اله مورد بی اعتنایی و انزوای گردانندگان دستگاه خلافت قرار گفت و در دوران سلطنت معاویه و یزید یک مسأله مهجوری شده و بطور کلی از ذهنها دور گشته و یا بد تفسیر شده بود.امام سجاد در مقابل این توطئه می باید مفهوم اصلی امامت و جهت و شرایط آن را از نظر اسلام تبیین کند تا مردم با آگاهی از آن شرایط، امام عدل و پیشوای حق را از پیشوای جور بازشناسند. این بعد از تلاش امام علیه السلام در خطبه ها، گفتگوها، بویژه در دعاهای آن حضرت نمودار است. به عنوان نمونه، تکرار فراوان جمله: «اللهم صلی علی محمد و آل محمد» در دعاهای صحیفه سجادیه صرف نظر از جنبه تربیتی و آموزشی آن، از نظر سیاسی، در آن شرایط خفقان، ضمن تأیید و تثبیت نظام صالح محمدی و حکومت حقه ی علوی و جهت دهی مردم به این سمت، حکومت فاسد امویان را که نه تنها سنخیت و وابستگی به پیامبر صلی الله علیه و اله و خاندانش نداشت که در ضدیت و دشمنی با آن بود، نفی می کرد.بعد دیگر فعالیت امام علیه السلام در ارتباط با مسأله امامت، تعیین مصداق آن بود و اینکه آن فردی که واجد شرایط امامت است و می باید در مصدر آن قرار گیرد، آن حضرت است. امام علیه السلام این موضوع را به خاطر اهمیتش با صراحت و بدون پرده اعلام کرد؛ حتی در سخت ترین شرایط دوران اسارت از ایفای این رسالت مهم دریغ نورزید. ابومنها، نصر بن اوس طایی می گوید:علی بن حسین علیه السلام از من پرسید: مردم بسوی چه کسی می روند؟ عرض کردم: بدین جا و بدان جا. فرمود: به آنان بگو بسوی من بیایند.(۱۴)
۳ـ نظارت بر جریانهای فکریامام سجاد علیه السلام در این صحنه علاوه بر ارائه اندیشه درست اسلامی در مسائل و موضوعات مختلف اعتقادی، با انحرافات و لغزشهای فکری گروه های مختلف همچون غالیان، جبرگرایان، مشبهه، صوفیان و روشنفکران و عالمان درباری برخورد می کرد و در هر مورد آنچه وظیفه بود انجام می داد. به عنوان نمونه:محمد بن مسلم زهری از فقها و قضات بود و نزد خلفای اموی منزلتی ارجمند داشت. امام سجاد علیه السلام وقتی متوجه شد وی به ستمگران روی خوش نشان داده است، نامه ای هشدار دهنده به وی نوشت و در آن یادآور شد:… تو اکنون سبکترین و زر و وبالی را که بر گردن نهاده ای این است که با ستمگران مأنوس شده راه ظلم و تجاوز را برای ایشان هموار ساخته ای … تو با کسی رابطه برقرار کرده ای که با خدا دشمنی می کند. مگر نه این است که وقتی دعوتت می کنند برای آن است که از تو به عنوان محوری برای آسیای ستم خود و وسیله ای برای بدبخت کردن مردم … و ابزاری برای ستمگری و تجاوز بهره بگیرند…؟(۱۵)
شهادت امام علیه السلامامام سجاد علیه السلام در دوران ۳۴ ساله امامت خود با پنج تن از خلفای اموی از خاندان سفیان و مروان معاصر بود: یزید بن معاویه، معاویه بن یزید، مروان بن حکم، عبدالملک بن مروان و ولید بن عبدالملک. ولید بن عبدالملک مانند دیگر زمامداران ستمگر آن زمان فرد جنایت پیشه و زورگویی بود و سیاست پدرش را در باز گذاشتن دست حجاج برای فشار بر شیعیان دنبال کرد. وی از شهرت و محبوبیت روزافزون امام چهارم و از شخصیت الهی و نفوذ روحانی و معنوی آن حضرت در میان قشرهای مختلف مردم بشدت رنج می برد. او می ترسید مردم گرد آن بزرگوار جمع شده برای سلطنت و حکومت وی ایجاد خطر کنند. از این رو، نتوانست وجود آن گرامی را تحمل کند و سرانجام وی را ـ پس از یک زندگی سراسر رنج و مبارزه ـ در ۲۵ محرم سال ۹۵ هجری به وسیله ی هشام بن عبدالملک مسموم کرد و به شهادت رسانید.(۱۶) هم اکنون قبر آن بزرگوار در قبرستان بقیع در کنار قبور پاک امام مجتبی، امام باقر و امام صادق علیهم السلام بدون گنبد و بارگاه است.
پی نوشت ها:

۱- روایت چهل سال با نقل یعقوبی (ج ۲، ص ۳۰۳) که شهادت آن حضرت را در سال ۱۰۰ هجری ذکر کرده منطبق است؛ ولی اگر قول مشهور ـ یعنی سال ۹۵) را در مورد شهادت امام علیه السلام بپذیریم، مدت امامت پیشوای چهارم کمتر از چهل سال خواهد بود.۲- نفس المهموم، ص ۴۷۲٫۳- همان، ص ۴۷۳٫۴- همان، صص ۴۷۰-۴۷۲٫۵- اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۳۸۹٫۶- بحارالانوار، ج ۴۵، ص ۱۱۵٫۷- جهاد الامام السجاد علیه اسلام، ص ۸۲٫۸- بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۱۴۳٫۹- رجال کشی، ج ۱، ص ۳۳۸، ردیف ۱۹۴ و بحارالانوار ج ۴۶، ص ۱۴۴٫۱۰- کافی، ج ۳، ص ۲۳۴ و بحارالانوار، ج ۴۶، ص ۱۴۲٫۱۱- ر.ک: رجال کشی، ص ۱۱۹ و رجال طوسی، ص ۱۸۱٫۱۲- معالم العلماء، ابن شهر آشوب، ص ۱۲۵، شرح حال: متوکل بن عمیر بن متوکل.۱۳- همان، ص ۱۳۱، شرح حال: یحیی بن علی بن محمد بن حسین رقی.۱۴- جهاد الامام السجاد علیه السلام، ص ۱۱۱٫۱۵- تحف العقول، ص ۱۹۸٫۱۶- مصباح کفعمی، ص ۵۰۹ و ۵۲۲ (جدول) البته ایشان در صفحه ۵۲۲ در جدول روز شهادت را ۲۲ محرم ذکر کرده است.
منبع: تاریخ تحلیلی پیشوایان علیهم السلام

 

http://shiastudies.com


برچسب ها :
، ، ، ، ، ، ، ، ،
دیدگاه ها