گذری بر زندگانی امام حسن عسگری (ع)

ولادتیازدهمین جانشین رسول خدا (ص) و سیزدهمین معصوم، در ماه ربیع الاخر، سال ۲۳۲ هجری قمری در «مدینه» متولد شد.(۱) نام این مولود مسعود «حسن»، کنیه اش «ابو محمد» و القابش «صامت»، «هادی»، «زکی»، «عسگری»، «سراج»، «مضیئی»، «شافی»، «رضی» و «مهتدی» می باشد(۲) که مشهورتر از همه «عسکری» و «زکی» است.پدر آن حضرت، امام هادی (ع) و مادرش بانوی با فضیلت و دانشمندی با نام «سلیل»(3) است. وی در تقوا و پاکیزگی، عفت و پاکدامنی و دانش و بینش، برترین زن روزگار خود بود و شرح حال نویسان از او به عنوان زنی که عارف به مقام امامت بوده و در ردیف نیک کرداران قرار داشته، یاد کرده اند(۴)امام هادی در تجلیل از مقام او می فرماید:سلیل، برکنده شده از آفتها، پلیدیها و ناپاکیهاست.در فضل و مقام این بانو همین بس که امام عسکری (ع) او را بظاهر وصی خود قرار داد و توصیه های لازم در امر امامت را بدو کرد؛ از این رو، وی پس از شهادت فرزند بزرگوارش امام عسکری (ع) ملجأ و پناهگاه شیعیان بود و سرگردانان در امر امامت به او مراجعه می کردند و با چهره ای گشاده و دلی شاد و مطمئن از حضورش باز می گشتند. «احمد بن ابراهیم» می گوید:در سال ۲۶۲ بر «حکیمه» دختر امام جواد (ع) وارد شدم و از او درباره دینش پرسیدم. او امامان خود را نام برده، سپس گفت: هم اکنون پیشوای من «حجه بن الحسن» است.- آیا او را دیده ای یا خبرش را شنیده ای؟- خبر او را از ابو محمد علیه السلام شنیدم که درباره ی وی به مادرش وصیت کرده بود.- اکنون این مولود کجاست؟- از دیده ها پنهان است.- (در این صورت) شیعیان به چه کسی مراجعه کنند؟- به «جده»، مادر ابو محمد علیه السلام.- از کسی پیروی کنم که به زنی وصیت کرده است؟!- او به حسین به علی علیهما السلام تأسی کرده است، چه آنکه او برای اینکه به علی بن حسین زیانی نرسد خواهرش زینب را وصی خود قرار داد.(۵)
در کنار پدرحدود ۲۳ سال از زندگی امام حسن عسکری (ع) در کنار پدر بزرگوارش سپری شد. امام (ع) در این مدت به نسبت طولانی، ضمن بهره گیری از مکتب تربیتی پدر بزرگوارش و کسب آمادگیهای لازم برای عهده داری رسالت بزرگ امامت در شرایطی مشابه شرایط دوران امام هادی علیه السلام، با مشکلات و نابسامانیهای جامعه ی اسلامی، بویژه پیروان اهل بیت علیه السلام و ترفندها و تلاشهای مذبوحانه ی مخالفان این خط اصیل اسلام – بویژه حکمرانان عباسی – در جهت نابودی آن، آشنا شد.او با آنکه بیش از دو سال از سنش نمی گذشت می دید که چگونه «بیت امامت» هر گاه و بیگاه از سوی دستگاه خلافت عباسی مورد بازرسی و تفتیش قرار می گیرد و عادی ترین فعالیتهای پدر بزرگوارش تحت نظر مأموران حکومتی است. و نیز می دید که مزدوران حکومت عباسی با چه قساوت و دلسنگی ای پدر ارجمندش را در دل شب به «دارالخلافه» می برند. خدا می داند تا گاه بازگشت امام دهم (ع) بر این فرزند چه می گذشت.از سوی دیگر، او بیش از همه از مقام معنوی و اخلاقی پدر، و رسالتی که این دختر فروزنده الهی در جهت روشن کردن محیط جامعه ی اسلامی و افکار امت مسلمانان، بر عهده داشت، آگاه بود و از اینکه خفاشان کور دل و ظلمت جو مانع تابش این نور الهی بر دلهای شیفته و عاشق حق می شدند، سخت متأثر بود. او در تمامی صحنه های زندگی پیشوای دهم علیه السلام، یار و مونس آن حضرت بود و هیچ گاه از او جدا نشد.پدر بزرگوارش نیز به او علاقه ی فراوان داشت و برایش مرتبه ای والا و بی نظیر قائل بود، چندان که در نامه ای که به یکی از یارانش نوشت، در شأن او فرمود:فرزندم «ابو محمد» از نظر سرشت و طبیعت، خیرخواه ترین چهره ی خاندان محمد (ص) و از نظر حجت و برهان، معتبرترین و مطمئن ترین آنان است. او پسر بزرگتر و جانشین من است و رشته های امامت و احکام آن به وی می رسد؛ بنابراین هر چه تاکنون از من می پرسیدی از او بپرس که آنچه بدان نیاز می رود، نزد اوست.(۶)
فضایل و کمالات معنوی و اخلاقییازدهمین پیشوای شیعیان، در برخورداری از فضایل و کمالات اخلاقی آیینه ی تمام نمای رسول خدا (ص) و امامان پیشین علیهم السلام بود. بنابراین، تمامی آن ارزشها و والاییهایی که برای آن بزرگواران برشمردیم، در وجود این امام عزیز ینز متجلی است.«قطب راوندی» تمامی فضایل اخلاقی امام (ع) را در یک جمله خلاصه کرده، می نویسد:اخلاق او، اخلاق رسول خدا (ص) بود.(۷)آنچه در زیر یادآور می شویم، نمونه هایی از فضایل اخلاقی آن حضرت است که در زندگی آن گرامی پیش آمده و در صفحات تاریخ ثبت شده است.
الف – ترس از خدا«شبلنجی» به نقل از«درر الاصداف» می نویسد:روزی بهلول امام عسکری (ع) را – که کودک خردسالی بود – دید که در کناری ایستاده و گریه می کند و کودکان دیگر مشغول بازی هستند. وی گمان کرد که گریه ی امام (ع) به خاطر چیزی است که در دست بچه هاست؛ از این رو، به امام (ع) رو کرد و گفت: بیا برای تو هم چیزی بخرم تا با آن بازی کنی.- ما برای بازی آفریده نشده ایم.- پس برای چه آفریده شده ایم؟- برای (کسب) دانش و بندگی خدا.- از کجا چنین چیزی می گویی؟- از قرآن، آنجا که می فرماید: «أفحسبتم أنما خلقناکم عبثا و أنکم الینا لا ترجعون» (8) آیا می پندارید که ما شما را بیهوده آفریدیم و شما به سوی ما بازگردانده نخواهید شد!؟بهلول از سخنان حکیمانه ی طفل خردسال حیرت زده شده، از امام (ع) خواست تا او را موعظه کند. امام (ع) اشعار پند آمیزی برای او خواند؛ سپس به رو، برزمین افتاد و مدهوش گشت.چون به هوش آمد، بهلول – که سخت شگفت زده شده بود – پرسید تو را چه شده است؛ تو که هنوز خردسالی و بی گناه!؟ فرمود: از من دور شو، مادرم را دیدم که با چوبهای درشت آتش می افروخت، ولی شعله ور نگشت، مگر با چوبهای ریز و من بیم آن دارم که از هیزمهای کوچک آتش جهنم باشم.(۹)این حالت معنوی و عرفانی، پیشوای یازدهم (ع) را به عبادتی همیشگی واداشته بود. محدودیتهای اجتماعی اعمال شده از سوی دستگاه خلافت عباسی در حق آن حضرت و زندانهای پیاپی، فرصت افزونی در اختیار آن گرامی قرار می داد تا بیشتر بتواند با معبود خویش انس بگیرد. «ابو هاشم جعفری» که در زندان با امام (ع) هم بند بوده، می گوید:امام حسن (ع) در زندان روزه می گرفت و چون افطار می کرد ما نیز همراه او بر سر سفره می نشستیم و از غذایی که خدمتکارش برای او می آورد، می خوردیم.(۱۰)در دورانی که امام (ع) در زندان معتمد به سر می برد، خلیفه بطور مرتب جویای حال آن حضرت بود. خبری که از زندانبانان دریافت می کرد، این بود که وی روزها را روزه می گیرد و شبها را با نماز و عبادت سپری می کند.(۱۱)امام (ع) به نماز اول وقت اهمیت می داد. «ابو هاشم» می گوید:خدمت ابو محمد (ع) شرفیاب شدم. مشغول نوشتن نامه ای بود. چون گاه نماز رسید، حضرت نوشته را به کناری گذاشت و به اقامه ی نماز پرداخت.(۱۲)
ب – احسان و انفاقامام عسکری (ع) گرچه خود در نهایت زهد و پارسایی زندگی می کرد و از آن همه پولها و وجوهات شرعیه ای که شیعیان، از نقاط مختلف سرزمین اسلامی توسط وکلای آن حضرت برای او می فرستادند، جز به مقدار ضرورت برای خود برنمی داشت؛ ولی درماندگان و نیازمندان از سفره ی گسترده ی احسان و کرم آن گرامی استفاده می کردند. بخششهای امام (ع) به افراد به دو شکل انجام می گرفت:۱- از طریق خود آن حضرت: در این مورد نمونه های زیادی در تاریخ ثبت شده است که نیازمندان به آن حضرت مراجعه کرده و با خوشحالی بازگشته اند. «ابو یوسف» شاعر دوران متوکل می گوید:خداوند در حال تنگدستی فرزندی به من عطا کرد. برای رفع گرفتاری نامه هایی به گروهی (از آشنایان) نوشتم و از آنان کمک خواستم. ولی با نا کامی روبرو شدم. با خود گفتم: می روم اطراف خانه ی ابو محمد (ع) می گردم. شاید خدا گشایشی حاصل کند. داشتم گرد خانه می گشتم، چون در برابر در قرار گرفتم، «ابو حمزه» در حالی که همیانی محتوی چهارصد درهم در دستش بود بیرون آمد و گفت: سرورم سفارش کرد این مبلغ را بر مولودت صرف کن. خدا ا را بر تو مبارک گرداند.(۱۳)«ابو هاشم جعفری» می گوید:نیاز خود پیش حسن بن علی (ع) بردم. با چوب دستی مقداری از زمین را کند. ظرف فلزی ای را که حدود پانصد دینار در آن بود، بیرون آورد و فرمود» ابو هاشم! این را بگیر و ما را معذور بدار.(۱۴)۲- از طریق وکلای آن حضرت: «ابو حعفر عمری» می گوید:ابو طاهر بن بلال (۱۵) حج گزارد. در این سفر دید، علی بن جعفر انفاقهای انبوه می کند. پس از بازگشت، موضوع را بطور کتبی به امام حسن عسکری (ع) گزارش کرد.امام (ع) در پاسخ نوشت: ما (برای این منظور) دستور پرداخت یک صد هزار دینار را به وی دادیم. و چون خواستیم یک صد هزار دینار دیگر به او بدهیم، برای حفظ موقعیت ما از پذیرفتن آن خودداری کرد. مردم، حق دخالت در امری را که ما بدانان حق دخالت نداده ایم، ندارند.(۱۶)
امامتپیشوای یازدهم علیه السلام، در سال ۲۵۴ هجری قمری، پس از شهادت پدر بزرگوارش امام هادی (ع) در حالی که ۲۲ سال و اندی از عمر شریفش می گذشت، عهده دار منصب امامت شد و مدت امامتش حدود شش سال بود.(۱۷)امامت آن بزرگوار، همچون دیگر امامان علیه السلام از سوی خدا و با معرفی و نص امام پیشین، تعیین گشت. در زیر به دو نمونه از نص امام هادی (ع) بر جانشینی فرزندش امام عسکری (ع) اشاره می کنیم.علی بن عمر نوفلی می گوید:در محضر ابوالحسن (ع) در حیاط خانه اش بودم که فرزندش محمد (۱۸) بر ما گذر کرد. عرض کردم: فدایت شوم! آیا این پیشوای ما پس از شماست؟ فرمود: خیر، پیشوای شما پس از من فرزندم «حسن» است.(۱۹)یحیی بن یسار قنبری می گوید:ابوالحسن (ع) چهار ماه پیش از رحلتش در مورد جانشینی فرزندش «حسن» و اینکه امر امامت پس از وی به او منتقل می شود، توصیه کرد و من و جمعی از دوستان را بر آن گواه گرفت.(۲۰)
پی نوشت ها:

۱- ر.ک: مناقب ابن شهر آشوب، ج ۴ف ص ۴۲۲؛ کافی، ج ۱، ص ۵۰۳ ؛ مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ص ۷۳۳، اعمال ماه ربیع الااخر؛ الارشاد، ص ۳۲۵ ؛ مصباح کفعمی، ص ۵۱۱ و ۵۲۳٫نسبت به روز ولادت در منابع یاد شده اختلاف است. در بعضی دهم ربیع الثانی ذکر شده و در بعضی روز جمعه هشتم ماه و در بعضی دیگر، دوشنبه چهارم ماه. اقوال دیگری نیز در مورد تاریخ ولادت آن حضرت نقل شده است. برای آگاهی بیشتر به بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۲۳۵ – ۲۳۸ مراجعه کنید.درباره ی مکان ولادت آن حضرت نیز اختلاف است. در بیشتر منابع، مکان ولادت، مدینه ذکر شده است. در بعضی منابع هم «سامرا» ذکر شده (تذکره الخواص، ص ۳۲۴). ابن شهر آشوب پس از اختیار مدینه می نویسد: و نقل شده که در سامرا متولد شده است. در روایتی که صاحب «دلایل الامامه» در ص ۲۲۳ از قول امام عسکری نقل کرده، آمده است: «من در ماه ربیع الآخر، سال ۲۳۲ در مدینه متولد شدم». با این روایت، آنچه در متن آورده شده، تقویت می گردد.۲- ر.ک: مناقب، ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۴۲۱؛ دلایل الامامه، ص ۲۲۳٫۳- نامهای دیگری نیز برای او نوشته اند، از قبیل «سوسن» (کشف الغمه، ج ۳، ص ۱۹۲؛ و تذکره الخواص؛ ص ۳۲۴)، «حدیث» (کافی، ج ۱، ص ۵۳۰)، «حدیثه» (الارشاد، ص ۳۳۵) و… .۴- ر.ک: اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۴۰؛ عیون المعجزات، ص ۱۳۴٫۵- کمال الدین و تمام النعمه، ج ۲، ص ۵۰۷؛ الانوار البهیه، ص ۲۵۰٫۶- اصول کافی، ج ۱، ص ۳۲۷ – ۳۲۸٫۷- الانوار البهیه، ص ۲۵۱٫۸- مؤمنون، آیه ی ۱۱۵٫۹- نور الابصار، ص ۲۹۴٫۱۰- اعلام الوری، ص ۳۵۴٫۱۱- اثبات الوصیه، ص ۲۱۵ – ۲۱۶، مهج الدعوات، ص ۲۷۵٫۱۲- بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۳۰۴٫۱۳- اعیان الشیعه، ج ۲، ص ۴۱٫۱۴- مناقب ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۴۳۱، الارشاد، ص ۳۴۲٫۱۵- ابو طاهر، از عناصر نامطلوب دروان امام عسکری و امام زمان علیه السلام بود و به دروغ ادعای وکالت از سوی آن حضرت را داشت. اموالی از امام (ع) نزد وی بود که از تحویل آن به محمد بن عثمان، نایب خاص امام زمان خودداری کرد. از این رو، شیعیان از او بیزاری جسته، وی را مورد لعن قرار دادند (ر.ک. الغیبه، ص ۲۴۵).۱۶- الغیبه، ص ۲۱۲٫۱۷- ر.ک. اعلام الوری، ص ۳۴۹٫۱۸- وی، فرزند بزرگ امام (ع) بود که مقامی والا، اخلاقی وارسته و دانشی گسترده داشت؛ چندان که بسیاری از شیعیان، او را در مقام جانشینی پدر می دیدند، ولی وی در زمان حیات امام هادی (ع) درگذشت و هم اکنون مزار شریفش در عراق مورد توجه و زیارت عام وخاص مردم است.۱۹- اعلام الوری، ص ۳۵۰؛ کافی، ج ۱، ص ۳۲۵٫۲۰- اعلام الوری، ص ۳۵۱؛ کافی، ج ۱، ص ۳۲۵٫
منبع: تاریخ اسلام در دوره امامت امام هادی (ع) ، امام عسگری (ع) و امام زمان (عج ) علیه السلام

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.