سنت مندی تاریخ در قرآن از منظر شهید صدر(۲)

(دیدگاه های قرآنی و نوآوری های شهید صدر در فلسفه نظری تاریخ)
سنت شکست ناپذیری رسالت آسمانی
قرآن مجید در این باره می فرماید:
اگر برای جهاد بیرون نروید، خدا شما را به عذابی دردناک شکنجه می کند و گروهی دیگر را جایگزین شما می سازد و شما (نمی توانید) آسیبی به او برسانید و خداوند بر هر چیز تواناست.(توبه: ۳۹) از این آیه شریفه به دست می آید که رسالت آسمانی که پیامبران در پی تحقق آنند، تحت سیطره اقبال و ادبار امت ها نیست. اگر امت ها به رهبران دینی و آسمانی خیانت کنند و در مسیر حق و عدالت گام برندارند و در مبارزه با باطل از خود سستی نشان دهند، خداوند امت دیگری را جایگزین آنها خواهد کرد که رسالت آنها را تعقیب کند و دین خدا را یاری رساند. همچنین در آیه ای دیگر آمده است: ای کسانی که ایمان آورده اید! از شما هرکس که از دینش بازگردد، سپس خداوند گروهی دیگر را خواهد آورد که دوستش بدارند و او (نیز) آنان را دوست بدارد؛ در برابرمؤمنان نرم و فروتن و در برابر کافران تند و خشن باشند؛ در راه خداوند جهاد کنند و از سرزنش هیچ نکوهش گری پروا نداشته باشند.این موهبت خداست که به هر کس بخواهد می دهد و خداوند گشایش بخش داناست.(مائده: ۵۴) (۱) شهید صدر پس از بیان این مطلب که قرآن کتاب دگرگون سازی است و تغییر و تحول در بعد عملی به دست انسان هایی است که آنها خود تحت سلطه قوانین تاریخ قرار دارند، به ضرورت ترسیم این قوانین برای هدایت انسان هایی که قصد تحول دارند اشاره می کند: قسمت عملی برنامه تغییر و تحول (خروج از ظلمت به نور) یعنی بخش انسانی که باید این برنامه را در خود پیاده کند، در برابر سنت ها و قوانین تاریخ تسلیم و مطیع است از این رو، قرآن کریم باید در این زمینه رهنمودها و ترسیم هایی داشته باشد تا چهارچوب کلی نظریه قرآنی و اسلامی در خصوص سنت های تاریخ مشخص شود.(۲)
اصل سنت مندی تاریخ در قرآن
در قرآن به گونه های مختلف به سنت مندی تاریخ اشاره شده است. یکی از آیاتی که اصل سریان سنت های تاریخ را در میان امت های گذشته بیان می کند، این آیه است: «پیش از شما سنت هایی بوده است. پس در روی زمین بگردید و بنگرید که سرانجام تکذیب کنندگان -دین و پیامبر خدا – چگونه بوده است.» (آل عمران : ۱۳۷). این آیه، هم بر [جریان] سنت ها و قوانین تاریخ تأکید دارد و هم بر پیگیری و پژوهش حوادث و رویدادهای تاریخی به منظور کشف و استخراج آن سنت ها و قوانین و عبرت گرفتن از آن حوادث و رویدادها پافشاری می کند.(۳) در برخی آیات مصداق هایی از سنت ها بیان و تصریح شده است که این جزو قوانین تغییرناپذیر الهی است. «پیش از تو رسولانی مورد تکذیب واقع شدند. پس در برابر این تکذیب و اذیت وآزاری که شدند صبر و شکیبایی کردند تا آن گاه که یاری ما به آنان رسید. کلمات خدا را تغییر دهنده ای نیست وپاره ای از اخبار پیامبران برای تو رسیده است.» (انعام: ۳۴). این آیه برای رسول خدا توضیح می دهد که بر اوسنت و قانونی جاری است که پیامبران گذشته نیز که با تجربه او آمیزش داشته اند و در معرض آن سنت و قانون بوده اند، بزودی نصر و یاری و پیروزی نهایی نصیبشان خواهد شد؛ ولی نصر و یاری و پیروزی نهایی شرایطی مانند صبر، پایداری، ثبات قدم و غیره دارد و از آنجا که تنها راه رسیدن به این نصر یا تحصیل این یاری و پیروزی،همین صبر و مقاومت است، می فرماید: «فصبروا علی ما کذبوا و اوذوا حتی أتاهم نصرنا و لا مبدل لکلمات والله… »(انعام: ۳۴).(۴) شهید صدر معتقد است «کلمه» در آیه مزبور نشانگر یک قانون و رابطه و سنتی تغییرناپذیر است. از این روی، رابطه بین صبر و استقامت در راه دعوت الهی و نصرت و پیروی الهی را مصداقی از سنت می شمارد: بنابراین، خدا پیامی و«کلمه ای» دارد که در طول تاریخ هیچ گونه تغییر و تبدیلی در آن نیست و این پیام و «کلمه» بدون تغییر و تبدیل عبارت است از رابطه استوار وپیوند مستقیمی که بین نصر و پیروزی و یاری خداوند با مجموعه ای ازشرایط و قضایا برقرار است و در خلال آیات پراکنده ای توضیح داده شده و به طور اجمالی در اینجا گردآوری شده است.(۵) سپس به آیات ذیل به منزل نمونه ها و مصادیق سنت استشهاد می کند: «فلما جاءهم نذیر ما زادهم الا نفورا. استکبارا فی الارض و مکر السیئ ولا یحیق المکر السیئ الا باهله فهل ینظرون الا سنت الاولین فلن تجد لسنت الله تبدیلا و لن تجد لسنت الله تحویلا» (فاطر: ۴۲- ۴۳). «ولو قاتلکم الذین کفروا لولّوا الادبار ثم لایجدون ولیا ولا نصیرا. سنته الله التی قد خلت من قبل و لن تجد لسنه الله تبدیلا…» (فتح: ۲۲- ۲۳).(۶) این آیات اصل قانونمندی تاریخ را به طور صریح بیان می کند.
قرآن و ترغیب به کشف قوانین تاریخ
شهید صدر می فرماید:
در بررسی قرآن مجید به آیات دیگری برخورد می کنیم که مسئله کاوش، مطالعه و اندیشیدن درباره حوادث و رویدادهای تاریخی را به منظور تحصیل یک نظریه مبتنی بر استقراء و با هدف استخراج و کشف قوانین و سنن، مورد تأکید و تحریض و ترغیب قرار می دهند. آیات زیر در همین زمینه است: «افلم یسیروا فی الارض فینظروا کیف کان عاقبه الذین من قلبهم دمر الله علیهم و للکافرین امثالها»(محمد: ۱۰). «أفلم یسیروا فی الارض فینطروا کیف کان عاقبه الذین من قبلهم …» (یوسف : ۱۰۹). «فکاین من قریه اهلکناها و هی ظالمه فهی خاویه علی عروشها و بئر معطله و قصر مشیدا فلم یسیروا فی الارض فتکون لهم قلوب یعقلون بها او اذان یسمعون بها فانها لا تعمی الابصار و لکن تعمی القلوب التی فی الصدور» (حج ۴۵/۲۲ – ۴۶). (۷) «وکم اهلکنا قبلهم من قرن هم اشد منهم بطشا فنقبوا فی البلاد هل من محیص. ان فی ذلک لذکری لمن کان له قلب او القی السمع و هو شهید» (ق ۵۰/ ۳۷ – ۳۶ ). از مجموع این آیات…[به دست می آید] قرآن به نحوی مؤکد بیان می کند که صحنه تاریخ دارای قوانین و سنن و ضوابطی است؛ درست مانند دیگر صحنه ها و میدان های جهان هستی که آیین ها و سنت های خاص خود را دارند.(۸)
پیشگامی قرآن در هشدار به قانونمندی و دعوت به کشف سنت های تاریخ
از منظر شهید صدر، قرآن اولین کتاب آسمانی است که بشر را به سنت مندی تاریخ هشدار می دهد و تشویق به کشف آنها می کند، و آنچه توجه دنیای غرب به این مقوله را نشان می دهد، متأخر و مرهون تأثر از هشدارهای قرآنی است. به دیگر سخن، این مفهوم قرآنی، گشایش و فتح بزرگی از ناحیه این کتاب مقدس به شمار می آید؛ زیرا قرآن نخستین کتابی است که در دنیای فرهنگ و معارف بشری، بر این مفهوم – یعنی قانونمند و سنت دار بودن تاریخ – تأکید کرده و اصرار بر قطعیت، اطلاق و شمول آن دارد و از هر وسیله قانع کننده و تفهیم کننده ای استفاده کرده است تا در برابر نظریه بی حساب بودن رویدادهای تاریخی یا نظریه اسلامی مستند کردن تفسیر رویدادها و حوادث تاریخ به جهان غیب ایستادگی کند.(۹) به تعبیر شهید صدر، انسان عادی و ابتدایی، زمانی حوادث و رویدادهای تاریخ را در قالب یک توده متراکم، برپایه تصادف و اتفاق تفسیر می کرد و گاهی براساس قضا و قدر و تسلیم پذیری در برابر اوامر خداوند متعال مورد تجزیه و تحلیل قرار می دهد؛ قرآن کریم خرد و اندیشه بشر را در این جهت بیدار می کند که صحنه تاریخ، سنت ها و قوانینی دارد و تو به عنوان یک انسان برای آنکه انسانی فعال ، کارا و موثر باشی، باید آن سنن و قوانین را کشف کنی… تا بتوانی حاکم بر آنها باشی وگرنه محکوم آن سنن و قوانین خواهی شد… . این فتح و گشایش پرارجی که قرآن کریم بیان می کند، همان زمینه ای است که فکر بشر را بیدار کرد و چند قرن بعد بدین ضرورت نائل آمد که حتماً بکوشد تا تاریخ را به صورت علمی بفهمد و این در شرایطی بود که هشت قرن از نزول قرآن می گذشت. شروع بدین ضرورت نیز به دست خود مسلمانان صورت گرفت چه ابن خلدون به تلاش در خصوص بررسی تاریخ و کشف سنن و قوانین آن پرداخت و حداقل چهار قرن بعد، فکر واندیشه اروپاییان در آغاز باصطلاح نهضت بدین سو گرایید که همان مفهوم قرآنی را که مسلمانان گم کرده و نتوانسته بودند در اعماق آن فرو بروند به دست آورند. (۱۰) از منظر این فیلسوف قرآنی تاریخ «این مفهوم قرآنی را مکتب های فکری غرب در اوایل دوران نهضت فرا گرفت و بحث ها و پژوهش های متنوع و مختلفی پیرامون شناخت تاریخ و فهمیدن سنت ها و قوانین تاریخ در آنجا آغاز شد. براین اساس، گرایش های ایدئالیستی، ماتریالیستی و میانه رو، و مکتب های فکری متعددی پدید آمد که هر یک از آنها در جهت تبیین و تعیین قوانین و سنت های تاریخ تلاش و کوشش می کرد. شاید ماتریالیسم تاریخی مشهورترین این مکتب ها وگسترده ترین و مؤثرترین آنها در خود تاریخ به شمار آید. بنابراین، همه این جد و جهدهای انسانی در حقیقت ادامه همان بیدارسازی است که قرآن انجام داد و این مجد و عظمت اختصاصاً متعلق به قرآن است که برای نخستین بار این طرز تفکر را در صحنه بینش وشناخت بشر مطرح کرد.(۱۱)
ضرورت آگاهی از سنن الهی
شاید برخی گمان کنند دانستن سنت های الهی حاکم بر تاریخ ضرورتی ندارد؛ این سنت ها چه ما بدانیم و چه ندانیم و چه بخواهیم و چه نخواهیم، در تاریخ جریان دارد و علم و جهل ما درباره آنها در اعمال و رفتار و سرنوشت ما نقشی ندارد. شهید صدر این تفکر را نپذیرفته، معتقد است آگاهی از قوانین حاکم بر تاریخ و استثناناپذیر بودن آنها موجب می شود انسان توقعات و رفتار خود را بر اساس آن تنظیم کند و در مسیر زندگی به سعادت نایل آید و انرژی و نیرویش تلف نشده و توقع نابجا و خلاف قانون حاکم بر تاریخ از خدا نداشته باشد. از هنگام بیان سنت امداد الهی و پیروزی اهل حق در صورت استقامت و تحمل شداید می فرماید: پیروزی و یاری خداوند نزدیک است؛ ولی راه مخصوصی دارد (قرآن می خواهد اینطور بگوید) چه، یاری خدا و پیروزی، یک امر بخشیدنی نیست، به طور اتفاتقی و تصادفی هم حاصل نمی شود. یک پدیده کور و بی هدف هم نیست. پیروزی و یاری خدا نزدیک است؛ ولی به جاده آن هدایت شو؛ همان جاده ای که باید بدانی سنت ها و قوانین تاریخ برآن حاکم است و باید بپذیری که منطق تاریخ در آن جاری است. اینها را باید بدانی و باور کنی تا بتوانی نصر و یاری خداوند متعال را فراهم آوری. گاهی ممکن است که دارو نزدیک بیمار باشد؛ اما اگر بیمار از آن معادله علمی که ثابت کند این دارو میکروب بیماری اش را می کشد و از بین می برد، مطلع نباشد، نخواهد توانست این دارو را هر چند که نزدیکش هم باشد.مصرف کند. بنابراین، آگاهی از سنت ها و آیین های تاریخ است که امکان پیروزی را در اختیار انسان قرار می دهد».(12)
تمایز قوانین تاریخ با سایر علوم از حیث طرح در قرآن
از منظر شهید صدر «سنن و قوانین تاریخ با قوانین فیزیک، شیمی، هیأت و علوم جانوری و گیاهی تفاوت دارد، چه اینکه این گونه سنت ها و قانونها داخل در محدوده تأثیر مستقیم روی کار تاریخ نیستند؛ ولی آن قوانین و سنن [تاریخی] مستقیما روی کار تغییر و دگرگون سازی در بعد انسانی و بشری – تأثیر دارند. بدین لحاظ، ناگزیر باید از قرآن این انتظار را داشته باشیم که در این خصوص، خطوط کلی و نظریات عمومی را ارائه دهد».(13)
محدوده طرح قوانین تاریخ در قرآن
شهید صدر پس از بیان ضرورت ترسیم قوانین حاکم برتاریخ در قرآن برای دگرگون سازی جامعه، انتظار کشف تمام جزئیات تاریخ و قوانین آن را امری ناشایست می داند: این نیز شایسته نیست که متوقع باشیم قرآن به یک کتاب درسی در زمینه علم تاریخ و قوانین مبدل شود؛ به گونه ای که تمام جزئیات و موارد تفصیلی تاریخ و قوانین آن را – حتی آن جزئیات و مواردی که پیامبر(ص) در کار تطور و تحول جامعه به انجام آنها مبادرت نورزید – را در برداشته باشد… قرآن در محدوده دگرگون سازی عملی جامعه، پیام های خود را در ارتباط با صحنه تاریخ بیان می کند و سنت ها و قوانین تاریخ را درحدی که اقدامات عملی پیامبر (ص) برای دگرگون سازی را روشن کند وبه میزانی که توجیه کننده، هدایتگر و آفریننده یک بصیرت وآگاهی مناسب جهت رویدادها، شرایط و اوضاع و احوال باشد، بیان می دارد.(۱۴) این سخن بیانگر آن است که از منظر این دانشمند بزرگ، همه قوانین حاکم بر تاریخ در قرآن بیان نشده است؛ بلکه تنها قوانینی را که دانستن آنها موجب می شود عناصر انقلابی اقدام های پیامبر(ص) در جهت تحول را درک کنند و خود نیز با توجه به همین قوانین در جهت اصلاح جوامع عمل کنند، طرح کرده است. بنابراین، سنت ها و تاریخ های بیان شده در قرآن توجیه گر حرکت رسول خدا(ص) و چراغ فروزانی برای رهروان راه او به شمار می آیند؛ اما تمام سنت های تاریخ را تشکیل نمی دهند و امکان یافتن و راه کشف سنت های دیگر برای محققان باز است.
پی نوشت ها :

*عضو هیئت علمی موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی ۱٫ ر. ک: همان ، ص۸۱٫ ۲٫ همان، ص۸۲٫ ۳٫ همان، ص۹۵٫ ۴٫ همان، ص۹۵-۹۶٫ ۵٫ همان، ص۹۶٫ ۶٫ همان، ص۹۶-۹۷٫ ۷٫ همان، ص۱۰۵-۱۰۴٫ ۸٫ همان،ص۱۰۶-۱۰۵٫ ۹٫ همان، ص۱۰۶٫ ۱۰٫ همان، ص۱۰۷-۱۰۶٫ ۱۱٫ همان، ص۱۰۹-۱۰۷٫ ۱۲٫ همان، ص۱۰۰٫ ۱۳٫ همان، ص۸۲٫ ۱۴٫ همان،ص۸۲٫
منبع: تاریخ در آینه پ‍ژوهش-شماره ۲۵ ادامه دارد…
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.