اُحُـد در بستر تاریخ (۲)

آثار و اماکن تاریخی کوه احد و اطراف آن۱ـ محل استراحت رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ پس از نبرد احددر دامنه جنوبی کوه احد و حدود یک کیلومتری شمال شرقی مقابر شهدای احد و یکصد متری شمال «مسجد الفسح» شکافی قرار دارد که گویند: رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ هنگامی که مجروح شده بودند، به وسیله حضرت علی ـ علیه السلام ـ در این شکاف مخفی شدند. این شکاف که بصورت غاری بسیار کوچک است، حدود ۳ متر ارتفاع، یک متر عرض و به اندازه قامت یک انسان خوابیده طول دارد که یک نفر می تواند تمام بدن خود را به راحتی در آن جای دهد و حتی پنج نفر نیز به راحتی می توانند در آن بنشینند.این شکاف تقریباً در ارتفاع پنجاه متری از سطح زمین در دامنه کوه احد قرار دارد. در سمت شرقی این غار محله کوچکی است که مردمی در نهایت فقر در آن بسر می برند.۲ـ قبه هـاروندر بالای کوه احد مکان مقدسی قرار داشته که از دیر باز مورد بازدید سیّاحان و زائران بوده است این مکان که به «قبه هارون» معروف است، گفته می شود قبر هارون نبی برادر موسی می باشد.به روایت ابن شبه پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ فرمودند: «موسی و هارون برای حج یا عمره حرکت کردند، هنگامی که به مدینه وارد شدند از یهود ترسیده، در کوه احد فرود آمدند; در حالی که هارون مریض بود، موسی برای برادرش در اُحُد قبری حفر کرده و به او گفت: داخل قبر شو که تو مرده ای، پس هارون داخل شد. در این حال بود که، خداوند جان او را گرفت و موسی نیز بر او خاک ریخت.۳۳ قبه هارون بر بالای کوه احد بصورت سنگ های انباشته شده ای در ابعاد ۵/۱×1 متر و به ارتفاع ۵/۱ متر می باشد. دست یابی به آن بسیار سخت است; چرا که در بالاترین نقطه کوه قرار دارد. البته بـعـضـی از مـردم سـنگ هایی به عنوان علامت در سمت راست و چپ مسیر قرار داده اند که صعود را آسانتر می سازد. در نزدیکی این قبه در جنوب غربی و شمال آن دو کتیبه به خط کوفی وجود دارد که از بین رفته و جز نام خدا و محمد رسول الله ـ صلی الله علیه واله ـ چیزی از آن خوانا نیست. در پایین این کتیبه ها بعدها دو تاریخ; یکی سال ۹۹۳ هـ . و به نام «محمد علی جرسخانی» و دیگری سال ۱۳۴۳ هـ . ق. حک شده است.۳۴بعضی نیز در وجود قبر هارون برادر موسی در این مکان شک کرده و گفته اند که شخصی به نام هارون در این مکان بوده و مردم پنداشته اند برادر موسی بوده است.۳۵
۳ـ مهاریسدر بالای کوه احد شکاف ها و صخره هایی است که در داخل آن آب باران جمع شده و مورد استفاده قرار می گیرد. این مهاریس و صخور بسیار فراوان هستند و آب باران جمع شده در داخل آن بسیار گوارا و شیرین می باشد. همانگونه که قبلاً ذکر گردید هنگامی که رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ در جنگ احد مجروح شده و در شکاف مذکور در کوه احد و یا در مکان مسجد الفسح به استراحت پرداختند; علی ـ علیه السلام ـ از این مهاریس به وسیله پوستی، آب آورده و پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ چون بوی بدی داشت نتوانستند بیاشامند لذا زخم خود را شستند.در روایت دیگری آمده است که علی ـ علیه السلام ـ از این آب بر دستان فاطمه ـ سلام الله علیها ـ می ریخت و فاطمه ـ س ـ زخم پدر می شست ولی خون بند نمی آمد، لذا قطعه حصیری سوزانیده و بر زخم گذاشت.۳۶۴ـ مدفن و مزار شهدای احدپیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ فرمودند: «شهدا را با همان بدن و لباس خونین در منطقه درگیری مدفون سازید». و سپس عموی بزرگوار خود را به همراه برادرزاده او عبدالله بن جحش یا مصعب بن عمیر به خاک سپردند و هر یک از شهدا را همراه دیگری به تناسب های مختلف; از جمله میزان حفظ قرآن، پیمان اخوت و… در یک قبر با فاصله اندکی از قبر حمزه مدفون ساختند.۳۷ابن شبه گوید: «در سال ۴۳ هجری بر قبور عمرو بن جموح و عبدالله بن عمرو بن حزام که هر دو در یک قبر دفن شده بودند، سیلی وارد شد; لذا آنان را به مکان کنونی منتقل ساختند».وی همچنین گفته است: «جنازه این دو شهید تازه بود، گویی دیروز مرده بودند، یکی از آن دو که مجروح بود، دستش را بر روی زخم خود قرار داده و به این حالت مدفون گشته بود وقتی دست او را از زخم برداشتند خون فوران زد، لذا فوراً او را به همان حال برگردادند».38
این سیل به قبر حضرت حمزه ـ س ـ نیز آسیب وارد ساخت و نزدیک بود بدن مبارک ایشان نمایان شود; لذا جنازه حضرت حمزه و عبدالله بن جحش را خارج ساخته و کمی آن طرف تر، جایی که اکنون محل قبر آنهاست مدفون ساختند. در دوران سعودی قبه و مسجد ساخته شده در دوره عثمانی بر فراز قبر حضرت حمزه ـ س ـ تخریب و یک چهار دیواری بر گِرد آن کشیده شد. مکان کنونی قبر حضرت حمزه ـ س ـ و عبداللّه بن جحش حدود پنجاه متر جلوتر از سایر شهدا قرار دارد. هم اینک زائران آن سلحشوران اسلام، از زیارت نزدیک آنها محرومند و به ناچار پشت درهای بسته خاطره آن فداکاران را پاس می دارند. نرده های آهنینی که در دیواره جنوبی کار گذاشته شده، قبلاً گرداگرد قبور ائمه بقیع بوده است که به این مکان منتقل ساخته اند. محل دفن شهدای احد، حدود صد متری شمال جبل الرماه و یک کیلومتری کوه احد می باشد.
۵ـ مسجد حمزه سیدالشهداء ـ سلام الله علیها ـ هنگامی که حضرت حمزه به شهادت رسید، به دستور رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ همراه عبدالله بن جحش در مکانی نزدیک قبور کنونی آنان مدفون شدند. در دوران مروان خلیفه اموی، این دو قبر بر اثر سیلی دچار آسیب شده و نزدیک بود بدن های مبارک آنها کشف شود، لذا به دستور وی جنازه حمزه ـ س ـ و عبداللّه را به مکان دیگری که محل امروزین مقبره آنها است منتقل ساخته و سپس مسجدی بر فراز آن ساخته شد که به مسجد حمزه سیدالشهدا معروف گشت. این مسجد به مرور زمان رو به تخریب رفت. در سال ۵۷۰ هجری مادر الناصرلدین اللّه، خلیفه عباسی، بنای محکمی به جای آن ساخت و بر آن، گنبد و دری از آهن قرار داد. سلطان اشرف قایتبای به سال ۸۹۳ آن را ترمیم نمود و چاهی در کنار آن حفر کرد. در داخل مسجد، قبر حضرت حمزه ـ س ـ در میان تابوت و ضریحی بود که با پوششی از مرقد رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ آن را پوشانیده بودند. در دوران عثمانی بنای این مسجد بطور زیبایی ترمیم و تجدید گردید.۳۹ در دوران خلافت سعودی بنابر آنچه که یکی از مؤلفین وابسته به حکومت سعودی، بطور علنی ذکر می کند این که چون زوّار این مسجد را مسح و لمس نموده و هدایا و نذورات می دادند، لذا مسؤولین نیز آن را تخریب ساخته و دیوار آن را با زمین مساوی کردند. چون قبور شهدا مکشوف شد و نیاز به حفط آن بود حکومت سعودی به سال ۱۳۸۲ هـ . دیواری بر گرد قبور شهدای احد کشیده و آن را محصور ساخت.۴۰ در این حال توسط حکومت سعودی مسجد زیبا و مستحکمی در سمت شرقی مزار شهدای احد و حدود ۵۰ متری آن به نام «مسجد حمزه» ساخته شد که دارای یک مناره می باشد. در عرف عام، این مسجد به مسجد احد یا مسجد علی ـ ع ـ نیز معروف است و شاید حضرت علی ـ علیه السلام ـ در این نقطه علیه مشرکین در نبرد احد می جنگیده اند. ۶ـ مسجد جبل اُحُد: مسجد الفَسْح فسح به معنای گشایش در زمین است۴۱ پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ پس از نبرد احد، در دامنه کوه و در یکصد متری همان شکافی که هنگام جراحت به وسیله عـلـی ـ علیه السلام ـ مخفی شده بودند، جهت اقامه نماز ظهر و عصر از صخره کوچکی بالا رفتند و به علت وضعیت نامساعد جسمی خود، نشسته به اقامه نماز پرداختند. در این حال تعدادی از صحابه نیز برای جماعت بر صخره رفتند لیکن فضای کافی برای همه نبود لذا خداوند باری تعالی آیات مبارکه فسح را در این مکان نازل فرمودند: «یا ایُّها الَّذینَ آمَنُوا اِذا قیلَ لکم تفسحُوا فِی المَجالِس فَافسحُوا یفسِح اللّه لکم وَاِذا قیل انْشُزوا فَانْشُزوا یَرفَع اللّه الّذین آمَنُوا فیکُمْ وَالذین اوتُوا لعِلَم دَرَجات وَاللّه بِما تعلَمُونَ خبیر».42 «ای اهل ایمان، هرگاه به شما گفتند که در مجالس خود جای را بر دیگری باز کنید، امر خدا را بشنوید و چنین کنید که خداوند بر توسعه (مکان و منزلت) شما بیافزاید و هرگاه گفتند که از جای خود برخیزید نیز حکم خدا را اطاعت کنید که خداوند مقام اهل ایمان و دانشمندان عالم را رفیع می گرداند و خدا هر چه کنید آگاه است.» و لذا به علت نزول آیات مذکور، بعدها مسجد کوچکی به مساحت دوازده متر ساخته شد که به «مسجد الفسح» یا «مسجد احد» معروف گردید. شایان گفتن است عده ای محل نزول آیات فسح را ایوان صفه دانسته اند. این مسجد در شعب جرار۴۳ ودر سمت راست کسی که به سوی غار و محل اختفای پیامبر می رود قرار داشته و حدود ۵/۱ کیلومتر با مزار شهدای احد (در شمال شرقی) فاصله دارد. در سمت چپ آن بعدها خانه هایی ساخته شد که امروزه این خانه ها همچنان موجود و مردمی بسیار فقیر در آنجا زندگی می کنند. در دوران عثمانی در این مسجد تعمیراتی بعمل آمد ولی به مرور زمان رو به ویرانی نهاد. اکنون چیزی جز دیواره های خراب آن باقی نمانده و اطراف آن نیز حصار آهنی کشیده شده است. مخروبه مذکور کمتر مورد توجه کسی قرار می گیرد. ۷ـ جبل العینین یا جبل الرماه در جنوب کوه احد و تقریباً ۵/۱ کیلومتری آن کوه کوچکی به نام «جبل العینین» یا «جبل الرماه» قرار دارد. این کوه که به مثابه تپه ای کوچک است، همانگونه که قبلاً گفته شد، نقش بسیار مهم و مؤثری به عنوان یک گذرگاه استراتژیکی در نبرد مهم «احد» ایفا کرده بود و پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ نیز چون بخوبی نسبت به موقعیت بسیار حساس آن واقف بودند، تعداد پنجاه تن از تیراندازان خود را بر آن گماشتند. (که بعدها در مکان استقرار این تیراندازان مسجدی ساخته شد که نام مسجد جبل الرماه برخود گرفت.) حمزه سید الشهد در چند متری این تپه مورد اصابت نیزه قرار گرفت و به شهادت رسید. مدفن ایشان و سایر شهدای نبرد اُحد، در حدود یکصد متری شمال این تپه قرار دارد. چنانکه گفته شد وجه تسمیه آن به «جبل الرّماه» به خاطر تیراندازانی بوده که پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ بر این کوه مستقر ساخته بودند و از آن جهت «جبل العینین» نامیده اند که این کوه کوچک در نبرد احد همچون چشمانی محافظ سپاه اسلام بوده و نگهبانان و دیده بانان سپاه اسلام بر آن مستقر بوده اند ولی وجه تسمیه آن به عینین بیشتر به خاطر دو چاهی بوده که در کنار آن قرار داشته است. اکنون در عرف مردم بومی به «جبل الرّماه» مشهور است. بنا به گفته اندلسی روز نبرد احد، شیطان بر این کوه ایستاده و فریاد برمی آورد که آگاه باشید که محمد ـ صلی الله علیه واله ـ کشته شده است.۴۴ در قرون متمادی خانه هایی بر روی این تپه ساخته شده و بعضاً به مرور زمان تخریب گشته و از بین رفته است که هنوز آثار و بقایای بعضی از پایه های خشتی آن دیده می شود. بر اساس تصاویر موجود، طول و ارتفاع این تپه از اندازه کنونی آن بسیار بزرگتر و بیشتر بوده است که ساخت و سازها و رفت و آمدهای مکرر در قرون مختلف نیز باعث فرسایش این تپه شده است. و در سال های اخیر بقایای خانه ها تخریب و برای توسعه میدان اطراف تپه و ایجاد پارکینگ ها و… مقداری از تپه را نیز صاف کرده اند. اکنون به نظر می رسد ارتفاع آن از پنجاه متر و طول آن از دویست متر متجاوز نباشد. ۸ـ مسجد جبل عینین یا مسجد جبل الرّماه بر سمت شرقی جبل الرّماه یا جبل عینین که مکان و سنگر تیراندازان سپاه اسلام در جنگ احد بود، مسجدی ساخته شد که اکنون جز دیواره های کوتاه و خشتی آن چیزی نمانده است. اینجا سنـگر و یـا عبـادتگاه پنجاه تیرانداز به فرماندهی عبدالله بن جبیر بوده است که به دستور رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ بر این مکان گماشته شدند تا به محافظت از عقبه سپاه اسلام پرداخته و دشمن را از نفوذ به پشت سپاه مسلمانان بازدارند. این مسجد که بعدها در مکان مذکور ساخته شد به نام مسجد جبل الرّماه معروف گردید. در دوران عثمانی ترمیم ولی به مرور زمان و در اثر بی توجهی تقریباً از بین رفت. اکنون در منتهی الیه شرقی این تپه پایه های مخروبه ای از خشت و گل و دیواره ای به بلندی یک متر که فضایی به اندازه دوازده متر را احاطه کرده، دیده می شود که همان پایه ها و دیوارهای مسجد جبل الرّماه است. نگارنده بعضی از مردم بومی را مشاهده کرد که به این مکان توجه داشته و در آن جا نماز می گذاردند. البته این مکان کمتر مورد توجه کسی قرار می گیرد. ۹ـ مسجد ثنایا: قبه الثنایا به هنگام جنگ احد، پیامبر مجروح شده و چند دندان مبارک از فک پایینش شکسته شد، بعدها در مکان این واقعه تلخ، در نزدیکی کوه احد، مسجد کوچکی ساخته شد که به قبه الثنایا معروف گردید. این مکان در ۲۰۰ متری شمال شرقی مقابر شهدا قرار داشته و سابقاً دارای گنبد بوده، لیکن به مرور زمان گنبد آن از بین رفته است.۴۵ اکنون دیواره های مخروبه این مسجد که نیمی از آن بیشتر نمانده دیده می شود که به سختی قابل تشخیص و همچون سنگ های انباشته شده ای نمایان است. ۱۰ـ مسجد الدرع: مسجد الشیخین یا البدائع ابن شبه روایت کرده است که پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ هنگام عزیمت به سوی احد در مسجدی در «شیخان» بیتوته کرد و ضمن اقامه نماز صبح، برای نبرد احد حرکت کردند. این محل به البدائع نیز معروف بوده است و به نقل از ابن عباس، رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ در این مکان نماز عصر و عشای روز قبل از جنگ احد و نماز صبح در روز نبرد را اقامه فرموده اند. این مسجد بعدها به «مسجد الدرع» معروف شد; چون پیامبر ـ صلی الله علیه واله ـ هنگام بیتوته و اقامه نماز، زره خود را که برای نبرد احد پوشیده بودند از تن درآورده و کناری نهادند.۴۶ مسجد نیمه مخروبه «الدرع» اکنون در سمت چپ کسی است که به سوی احد و مقابر شهدای این جنگ می رود و در مقابل این مسجد، خانه معروف «شیخ حکیم درویش» در بیست متری خیابان اصلی قرار دارد.۴۷ بنای مخروبه وقدیمی کنونی آن از دوران عثمانی است و صحن و رواق کوچکی دارد، چاهی نیز در کنار آن بوده که اکنون تخریب شده است. ۱۱ـ مسجد المصرع: مسجد الوادی یا مسجد العسکر این مسجد در سمت شرقی «جبل الرماه» و تقریباً در دامنه این تپه قرار داشته است. هنگامی که حمزه ـ س ـ در کنار شرقی این تپه با نیزه مجروح گردید، خود را تا این مکان کشانیده و سپس به شهادت رسید. این مسجد در مکان شهادت حضرت حمزه ـ س ـ ساخته شده و لذا به «مسجد مصرع» یعنی محل شهادت معروف گشت. سمهودی سنگ نبشته ای که بر قبر حمزه ـ س ـ قرار داشته را در این مسجد دیده است.۴۸مساحت مسجد المصرع ۱ ۸* ۱۸ متر و بصورت مربع بوده است. در دوران سعودی پس از تخریب گنبد و بارگاه مقبره حضرت حمزه ـ س ـ این مسجد را نیز در تعریض خیابان کنار جبل الرّماه و صاف کردن بخش شرقی آن تخریب کردند. ۱۲ـ مسجد المستراح پیامبر اکرم ـ صلی الله علیه واله ـ پس از بازگشت از نبرد احد در همان مسیری که آمده بودند به علت خستگی شدید و رنج و تبی که از جنگ و راه طولانی عارض ایشان شده بود در مکانی به استراحت نشستند. بعدها در دوران عثمانی در مکان استراحت و جلوس رسول خدا ـ صلی الله علیه واله ـ مسجدی ساختند که به «مسجد المستراح» معروف شد. مکان آن در سمت راست کسی است که به سمت مقابر شهدای احد و حمزه ـ س ـ می رود و دقیقاً پس از مدرسه عمرو بن جموح قرار دارد. مسجد المستراح نسبتاً کوچک و با بنایی قدیمی است که نیم متر از سطح زمین بالاتر است و تابلوی «مسجد المستراح» نیز بر آن دیده می شود. این مسجد بحمدالله از تخریب مصون مانده است.
پی نوشت ها:۳۳- ابن شبه، همان کتاب، ج ۱، ص ۸۵٫ ۳۴- الصاعدی، سعود بن عبدالمحیی، و مطر المحمدی، الأحُد، الآثار ـ المعرکه ـ التحقیقات مدینه: دارالمجتمع ۱۴۱۳ق، ص ۲۴ و ۲۵٫ ۳۵- ابن حجر عسقلانی، همان کتاب، ج ۷، ص ۳۴۶٫ ۳۶- بخاری، همان کتاب، حدیث ۴۰۷۵٫ ۳۷- طبری، تهذیب الاثار، السفر الثانی، مسند عمر بن خطاب، تحقیق محمود شاکر، قاهره، المؤسسه السعودیه [بی تا]، همان کتاب، باب ۱۴۴، ج ۶، ص ۲۰۵; ابن عبدالبر، همان کتاب، ص ۱۶۷٫ ۳۸- ابن شبه، همان کتاب، ج ۱، ص ۱۳۰٫ ۳۹- رفعت پاشا، ابراهیم، مرآه الحرمین، اوالرحلات الحجازیه و الحج و مشاعره الدینیه، مصر: دارالکتب المصریه ۱۳۴۴ ق، ج ۱، ص ۳۹۲ و ۳۹۳٫ ۴۰- یاسین احمد الخیاری، همان کتاب، ص ۱۳۷٫ ۴۱- ابن منظور، امام علامه لسان العرب، تحقیق علی سیری، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چاپ اول ۱۴۰۸ق . ماده فسح، ج ۱۰، ص ۲۶۰٫ ۴۲- مجادله: ۱۱٫ ۴۳- ابن شبه، همان کتاب، ج ۱، ص ۵۷٫ ۴۴- اندلسی بکری، عبدالله بن عبدالعزیز، معجم ما استعجم، قاهره، دارالنشر، چاپ اول ۱۳۶۴ق، ج۴، ص۹۸۷٫ ۴۵- احمد یاسین الخیاری، همان کتاب، ص ۱۳۹٫ ۴۶- سمهودی، همان کتاب، ج ۳، ص ۸۶۶٫ ۴۷- یاسین الخیاری، همان کتاب، ص ۱۳۴ . ۴۸- سمهودی، همان کتاب، ج۳، ص ۸۴۱ تا ۸۴۵٫

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.