نگاهی به تفسیر فلسفی

تعریف تفسیر فلسفیدر تفسیر فلسفی، مفسر فیلسوف، با توجه فراوان به آیات فلسفی به بیان و دیدگاه فلسفی خود در آیات می پردازد و از روشهای متعارف بهره می گیرد.
اهم تفاسیر فلسفیبه تعدادی از مهم ترین تفاسیر فلسفی که گرایش غالب یا یکی از گرایشهای آن فلسفی است، به ترتیب عصر و زمان حیات مفسران آنها اشاره می شود:
۱٫ تفسیر ابن سیناابوعلی سینا، از عالمان قرن چهارم و از متفکران شیعی است که در حوزه های فلسفه، کلام، عرفان، طب و تفسیر، آثار گرانقدری را از خود برجای گذاشته است. او در تفسیر، به بیان معانی برخی از سوره ها و آیات با مشرب مشاء و استدلال و گرایش فلسفی، به زبان عربی، پرداخته که عبارت اند از: تفسیر سوره اعلی، اخلاص، فلق، ناس، آیه ۱۱ فصلت، آیه نور و. . .ابن سینا رساله دیگری نیز به نام النیروزیه فی معانی الحروف الهجائیه دارد که به آغاز سوره ها و بیان اسرار آنها مربوط است. کتاب التفسیر القرآنی و اللغه الصوفیه فی فلسفه ابن سینا از حسن عاصی، نیز به بیان مبانی تفسیری ابوعلی سینا پرداخته است. (۱)
۲٫ تفسیر القرآن الکریم ملاصدراتألیف محمد بن ابراهیم، صدرالدین شیرازی، معروف به صدرالمتألهین ( م ۱۰۵۰ق ) به زبان عربی است. مذهب وی شیعه جعفری بوده و تفسیر او به تفسیر صدرالمتألهین معروف است. او از فلاسفه بزرگ عالم تشیع است که حکمت متعالیه را رونق داد. ملاصدرا همچنین صاحب شرح اصول کافی، مفاتیح الغیب، اسرارالآیات و انوارالبینات است. تفسیر ملاصدرا، دربردارنده تمامی آیات نیست و تنها شامل سوره های فاتحه، واقعه، یس، اعلی، حدید، جمعه، سجده، طارق، زلزال، بخشی از سوره بقره و برخی از آیات دیگر است.در تفسیر آیات به مباحث فلسفی و عرفانی پرداخته و از شیوه استدلال و برهان بهره گرفته است. او نخستین کسی بود که در تقریب دو مشرب مشاء و اشراق کوشید و در تفسیر، هر دو مشرب را مورد توجه قرار داد. او به گفتار بزرگان و نقد آن و مباحث لغوی در تفسیر آیات مذکور، مبادرت کرده، از همین رو نکات عرفانی، ارشادی و حکمتهای برهانی در تفسیر او مشهود است. (۲) ملاصدرا از تفاسیر بیضاوی، زمخشری، فخررازی، طبرسی بهره گرفته و تلاش کرده لطایف و زیباییهای قرآن را بیان کند، زیرا قرآن غذای روحی آسمانی است که هرکس به سهم خود از معارف عالیه آن بهره مند می شود.
۳٫ تحفه الابرار فی تفسیر القرآنتألیف ملامحمد ملائکه، از عالمان شیعه در قرن دوازدهم و به زبان عربی است. تفسیر او شامل تمامی آیات قرآن به ترتیب سوره هاست. ملامحمد تفسیرش را به سبک و سیاق فلسفی نوشته و به مسائل کلامی و روایات نیز اهتمام داشته است. او در تفسیرش از روایات بسیار بهره برده و روایات اهل بیت علیهم السلام، از آیات را با توجه به معانی و سیاق آیات و مقایسه آنها با یکدیگر، بررسی کرده است.تفسیر او دارای مباحث عرفانی و کلامی گسترده ای است. ملامحمد در ذیل آیات مباحث فلسفی، به کاوش پرداخته و براساس مشرب فلسفی خود، آنها را تحلیل کرده است. (۳)
۴٫ تفسیر رضوانتألیف میرزا عبدالوهاب ( م۱۲۹۴ق ) متخلص به رضوان، از عالمان بزرگ شیعه و از فلاسفه معروف قرن سیزدهم است. تفسیر رضوان به زبان عربی و شامل بخشی از آیات قرآن است. رضوان با شیوه فلسفی به تفسیر آیات پرداخته و با استدلالهای عقلی و فلسفی به بیان نگرش و برداشتهای خود از تفسیر، مبادرت کرده است. او مسائل فلسفی، کلامی، اعتقادی و مباحث مربوط به توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد را در ذیل سوره های حمد، توحید، واقعه، یس، اعلی و حدید بیان کرده است.در تفسیر رضوان، در کنار مباحث عقلی و کلامی، به نقل روایات معصومین علیهم السلام نیز عنایت شده و میرزا عبدالوهاب، روایات را در حد امکان نقل کرده است. او تلاش کرده شبهات کلامی را با بهره گیری از عقل، استدلال و روایات پاسخ گوید. وی از گفتار صحابه و تابعیان نیز سخن به میان آورده و نکات عرفانی در تفسیر او مشهود است. (۴)
نمونه هایی از تفسیر فلسفی۱٫ ملاصدرا درآغاز سوره یس می گوید: « و القرآن الحکیم، المحکم عن الباطل و التحریف، او: ذی الحکه- لما فیه من الآیات الدالات علی العلوم الربوبیات- و فیه سر آخر و هو ان یکون المراد به عقل الرسول الذی فیه صور معلومات الأشیاء و حقائقها کما فی اللوح المحفوظ، و هو الذکر الحکیم، و قد وقع الاصطلاح من أقوام علی تسمیه العقل الذی فیه مبدأ تفاصیل المعقولات « عقلا قرآنیّا » و علی تسمیه النفس التی استمدت منه فی حضور تلک التفاصیل « عقلا فرقانیا » فعلی هذا یکون هذا القسم من قبیل « لعمرک ». و مما یؤکد هذا المطلب أن کل ما ظهر من الآثار الصادره من الله فی مظهر خاص بحسب ما یوجد فیه من ملکه قائمه او صفه راسخه او اتصال قوی بالمبدأ الفعال فهو انما کان من حقیقه ذلک المظهر، فالقرآن بحسب الذات و الماهیه کان خلق الرسول، و هذا أمر اتفق علیه اذواق اهل الله. » (5)2. علامه طباطبایی در سوره حمد می گوید: و قوله تعالی: الحمدُ لله، الحمد علی ما قیل هوالثناء علی الجمیل الاختیاری و المدح أعم منه. . . بحث فلسفی [ معنی الحمد و انه لله سبحانه ] البراهین العقلیه ناهضه علی ان استقلال المعلول و کل شأن من شئونه انما هو بالعله، و ان کل ما له من کمال فهو من اظلال وجود علته، فلو کان للحسن و الجمال حقیقه فی الوجود فکماله و استقلاله للواجب تعالی لأنه العله التی ینتهی إلیه جمیع العلل، و الثناء و الحمد هو إظهار موجود ما بوجوده کمال موجود آخر و هو لا محاله علته و إذا کان کل کمال ینتهی إلیه تعالی فحقیقه کل ثناء و حمد تعود و تنتهی إلیه تعالی، فالحمد لله رب العالمین. » (6)
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۹۵ و ۷۳۸٫۲٫ ایازی، المفسرون، ص ۳۱۰٫۳٫ جوادی، دایره المعارف تشیع، ج۳، ص ۱۸۳٫۴٫ همان، ج۳، ص ۱۸۵٫۵٫ تفسیر القرآن، ص ۱-۱۸٫۶٫ المیزان، ج۱-۱۹ و ۲۴٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول

 
 
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.