صفحه اصلی > مرکز اطلاعات > پایگاه مقالات > قرآن > قرآن شناسی > کلمات قرآن > نگاهی به کتاب « فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم »
تاریخ انتشار : ۱۸ مرداد ۱۳۹۵


المعجم الإحصائی لالفاظ القرآن الکریم / فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم، تألیف و تحقیق دکتر محمود روحانی، مشهد، مؤسسه ی چاپ و انتشار آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶-۱۳۶۸، ۳ جلد.المعجم الاحصائی لالفاظ القرآن الکریم / فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم، تألیف و تحقیق دکتر محمود روحانی، قرآن پژوه معاصر، فرهنگ بسامدی یا واژه نما، یا کونکوردانس قرآن مجید است، که کلیه ی کلمات و حتی حروف قرآن مجید را ( ۱۱۴ سوره، ۲۳۶، ۶ آیه، ۷۷,۸۰۷ کلمه ) در یک نظم سراسر الفبایی ( = ابجدی / ابتثی ) به قرآن پژوهان و همه کسانی که به نحوی با کلمات قرآن سر و کار دارند، یا می خواهند از طریق یک کلمه – هر کلمه ای که باشد – از یک آیه یا عبارت قرآنی، به اصل و تمامت آن آیه یا عبارت در متن قرآن کریم راه یابند، عرضه می دارد. این فرهنگ آماری طبعاً کشف الآیات [ =کشاف الآیات ] یعنی « آیه باب » هم هست. فرق آن با المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، وضع و تدوین محمد فؤاد عبدالباقی، دو چیز است: ۱) در المعجم المفهرس کلمات قرآنی بر حسب ریشه یا ماده، سپس الفبایی کردن آنها، مرتب شده است. ۲) در المعجم المفهرس فقط اسمها و فعلها و اندکی از حرفها و ضمایر آمده است. یعنی حرفهایی نظیر « عند »، « فوق »، « بین » آمده است و بسیاری از حرفها از جمله « الی »، « علی »، « مِن »، « فی » و ضمایری چون هذا، الذی، و هو و نظایر آنها نیامده است. حال آنکه همه ی اینها در فرهنگ آماری، طبق نظام الفبایی آغازین – نه ماده یا ریشه – ثبت شده است. درباره ی فرق فرهنگ آماری با سایر معجمهای مشابه، در سطور بعدی نیز سخن خواهیم گفت.تا پیش از تدوین فرهنگ آماری، در تاریخ کشف الآیات سازی قرآن مجید، سه سر فصل و نقطه ی آغاز یا عطف مهم وجود دارد: ۱) تدوین آیه الآیات فرقانی، که طبق نوشته و معرفی دکتر محمود روحانی، مؤلف محترم فرهنگ آماری، در جلد اول [ = مدخل ]، ص ۶۶۲، اولین کشف الآیات قرآن مجید در جهان اسلام است. این اثر تألیف احمد بن محمد نیشابوری، معاصر و معاشر جامی است که کار خود را در سال ۸۸۵ ق آغاز کرده و در سال ۸۹۱ ق به انجام رسانده است. ۲) تألیف نجوم الفرقان فی اطراف القرآن ( کونکوردانس عربی قرآن )، به کوشش گوستاو فلوگل اسلام شناس و قرآن پژوه آلمانی است که در سال ۱۸۴۲ م در لایپزیک منتشر شده و بعدها بارها به انواع صور تجدید طبع یافته است. ۳) تدوین المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم، اثر محمد فؤاد عبدالباقی، فهرست نگار و فرهنگ نویس معروف معاصر عرب، که اثری خوش تدوین و نسبتاً‌ آسان یاب و پاسخگوست و به انواع قطعها و شکلها و رنگها ( از جمله با رنگ سرخ چاپ کردن مدخلها و مواد اصلی، شبیه به المنجد ) در جهان اسلام و ایران به طبع رسیده است و اخیراً آن را در ایران به ترتیب الفبایی آغازین نیز مرتب کرده و به طبع رسانده اند.مؤلف فرهنگ آماری این سه اثر و ۱۹ اثر دیگر، جمعاً ۲۲ فقره از این کشف الآیات ها را در مجلد اول کتاب حاضر نقد و معرفی کرده است. به بیان دقیق تر در مجلد اول کتاب ( =مدخل )، صفحات ۴۹ تا ۱۰۱، شش « معجم مفهرس » یا « فهرست الفاظ » یا به طور کلی واژه نما یا آیه یاب را از نظر « نقایص و اشتباهات آماری، اشتباه در تعیین وضع الفاظ، عدم تطبیق لفظ با آیه ی ذکر شده، الفاظ کسری، الفاظ تکراری و اضافی، نارسایی در ترتیب الفبایی الفاظ، عدم تطبیق فراوانی ثبت شده با تعداد آیات یا مواضع الفاظ، اشتباه در تعیین مکی و مدنی الفاظ، عدم تعیین مکی و مدنی الفاظ، و اشتباهات چاپی » به تفصیل و دقت بررسی و نقادی کرده، و در پایان مدخل، همین شش فرهنگ یا فهرست را همراه با ۱۶ فرهنگ یا فهرست دیگر، و جمعاً‌ 22 کشف الآیات را که مهمترین کشف الآیاتهای قرآن از قرن نهم تا چهاردهم هستند و در سراسر جهان اسلام تدوین شده اند، با ارائه ی تصویرهای متعدد و گاه رنگی از صفحه ی عنوان و سایر صفحات آنها معرفی کرده است.فرهنگ آماری کلمات قرآن کریم، چنان که گفته شد در سه مجلد است، مجموعاً در اندکی بیش از ۲,۶۰۰ صفحه در قطع وزیری، جلد اول مدخل نام دارد و اشاره ای به محتویات آن کردیم، و باز خواهیم کرد. جلد دوم و سوم بدنه ی اصلی فرهنگ یا فهرست واژه نمای دکتر روحانی را تشکیل می دهد.مشخصه ی اصلی این فرهنگ، الفبایی ( = ابجدی / ابتثی ) بودن آن است، یعنی حروف اوایل کلمات را مبنا قرار داده است، نه ماده یا ریشه را. مثلاً‌ کلمه ی « اباریق » را در فرهنگ باید در « الف » و با ملاحظه ی حرفهای بعدی یعنی « ب »، « الف »، « ر » و به ترتیب حرفهای دیگر جست و جو کرد، نه در « برق ». همچنین « استبرق » را نیز در « ا »، « س »، « ت » … نه در « برق ». یا تمام افعالی را که در باب استفعال است مثلاً‌ استجابوا، استجارک، فاستجبنا، استحوذ، استخلف و غیره را باید در « ا »، « س »، « ت » … الخ جست و جو کرد، نه در ریشه ی آنها که به ترتیب « ج و ب »، « ج و ر »، « ج و ب »، « ج و ذ »، « خ ل ف » است.علت انتخاب نظام ابجدی یا الفبایی حروف آغازین کلمات، گرایش فاطبه ی مسلمانان یا اسلام شناسان غیر عرب در عصر جدید به نظام الفبایی آغازین است. چنان که انتشار المنجد الابجدی در دو سه دهه پیش حاکی از این نیاز و پاسخگویی آن بود. در میان ۲۲ کشف الآیاتی که به آنها اشاره کردیم، دو سه تا به همین ترتیب ابجدی / ابتثی است. البته خود عربها نیز در حدس زدن و بازیافتن ریشه ی اصلی کلمات، مشکلاتی دارند، و اگر از علم صرف و اشتقاق بهره ی کافی برده و آموزش لازم را هم دیده باشند، باز از اختلاف و اشتباه مصون نخواهند بود. چنان که حتی فرهنگ نویسان و فراهم آورندگان کشف الآیاتهای مختلف قرآن که بر اساس ماده و ریشه عمل کرده اند، در بسیاری موارد اختلاف نظر دارند، و آقای دکتر محمود روحانی در « مدخل » فرهنگ آماری فصلی دارند به نام « فهرس الالفاظ المختلف فی موادها »، جلد اول، صص ۵۸۳ تا ۶۲۵، و در این چهل و چند صفحه « نظرات متفاوت صاحبان معاجم [ = ده معجم ] را درباره ی مواد بعضی الفاظ » به ترتیب و تفصیل یاد کرده اند. مؤلف فرهنگ آماری انگیزه ی تدوین و نیز انتخاب این شیوه را چنین شرح می دهد:بررسی معجمهای قرآنی موجود نشان داد، مرجع اطمینان بخشی که کلیه ی الفاظ قرآن و آمارهای مربوط به آن را در برگیرد و در عین حال برای گروههای بیشتری قابل استفاده باشد وجود ندارد. در جریان تجربه نیز دیده می شد که آشنایی اکثریت افراد جامعه با معجمهای قرآنی و طرز استفاده از آنها – بویژه معجمهایی که بر اساس ماده ی کلمات تنظیم شده – بسیار ناچیز است. همین ضرورتها نظر مؤلف را به تدوین معجم نوینی جلب کرد که در برگیرنده ی کلیه ی الفاظ قرآن و آمارهای مربوط به آن بوده و با روشی ساده نتظیم شده باشد … ( پیشگفتار، ص سیزده ).هدف عمده ی کشف الآیاتها تسهیل دستیابی به آیات قرآن است. ولی فرهنگ حاضر علاوه بر این کار، اهداف و نیازهای دیگری را نیز بر می آورد. از جمله: ۱) فراوانی کلمات در قرآن و تفکیک آنها بر حسب مکی و مدنی. ۲) به دست دادن فهرست جامعی از ریشه های کلمات قرآنی با ذکر تمامی مشتقات آنها ( صص ۳۵۵ تا ۸۵۲ مدخل )، ۳) بحث در الفاظ آیات مستثنیات ( آیات مکی در سوره های مدنی و بالعکس ) و به دست دادن مواضع آنها در بدنه ی اصلی فرهنگ آماری، ۴) تعداد کلمات آغاز شده با هر یک از حروف الفبا با ذکر مجموع فراوانی آنها، و نیز تفکیک این فراوانی به مکی و مدنی، ۵) بحث در تعداد آیات و کلمات هر یک از سوره ها، ۶) بحث و بررسی تعداد آیات و کلمات قرآن در مآخذ دیگر، ۷) تعداد نام سوره ها به تفکیک مکی و مدنی، ۸) احصاء دقیق لفظ جلاله ( الله ) در قرآن که نشان می دهد تز جنجال انگیز رشاد خلیفه درباره ی اعجاز عدد قرآن که بسیاری از آیات یا کلمات، از جمله لفظ « الله » را مضربی از ۱۹ ( تعداد حروف بسم الله الرحمن الرحیم که اساس تز و محاسبات او قرار گرفته است ) می دانست، یعنی تعداد کل کلمه ی الله را در سراسر قرآن ۲,۶۹۸ ( = ۴۲×19 ) جلوه می داد درست نیست و مؤلف فرهنگ آماری با حوصله و همت شگرفی لفظ جلاله را دو بار یا به دو طریق در سراسر قرآن احصا کرده و نشان داده است که تقریباً تمامی فرهنگها و فهرستها در این باره اشتباه کرده اند و عدد درست و دقیق ۲,۶۹۹ یعنی یکی بیشتر از آمار مقبول و « معجزه آفرین » رشاد خلیفه است.یکی دیگر از مشخصه های مثبت فرهنگ آماری دو زبانه، یعنی فارسی – عربی بودن آن است، به این شرح که مقدمه و بحثها و جدولهای اساسی مجلد اول یعنی مدخل، به ترجمه ی عربی نیز آمده است، و مجلد دوم و سوم سراسر ساختمان عربی دارد. این کار درست و ناگزیر و مطلوب است، زیرا فهرست یک اثر عربی، آن هم اثری به عظمت و اهمیت قرآن نمی تواند و نمی یابد به زبان دیگر باشد. آری کشف الآیاتها یا کنکور دانسهای انگلیسی قرآن هم داریم، ولی آنها را بر مبنای و برای استفاده از ترجمه های انگلیسی ( از جمله ترجمه ی آربری ) از قرآن فراهم ساخته اند. البته بسیاری از جدولهای اساسی فقط سر عنوان عربی دارد – یعنی قرینه ی فارسی ندارد، زیرا به آسانی برای فارسی زبانها مفهوم بوده است و لزومی نداشته است که مؤلف صرفاً‌ به خاطر یک عنوان کوتاه، یک جدول را دو بار عرضه کند. این دو زبانه بودن فرهنگ آماری، دامنه ی کاربرد آن را به سراسر جهان اسلام و جهان تحقیقات اسلام شناسی و قرآن پژوهی گسترش می دهد و از افق ایران و محدوده ی زبان فارسی فراتر می برد. بدین ترتیب صدور آن نیز به خارج ( به اروپا و جهان عرب ) ممکن و مطلوب است و به شرط موافقت و اجازه ی مؤلف و ناشر، تجدید طبع افستی آن در خارج از جمهوری اسلامی ایران آسان است.یکی دیگر از مشخصه های این کتاب، وفور آمار و جدولهای آماری و تطبیقی آن است. در جلد اول این کتاب ۳۶ جدول مهم و گاه چند و چندین صفحه ای، یا چندین قسمتی، برای نشان دادن یا مقایسه ی اطلاعات مختلف به کار رفته است.بدنه ی اصلی کتاب، مجلدات دوم و سوم، ساختمان عربی دارد و طبیعی است که چنین ساختمانی داشته باشد، زیر نص کلیه ی کلمات قرآن را عرضه می دارد.هر صفحه از مجموع ۱,۸۶۲ صفحه ی این دو مجلد، با استفاده از رنگ آبی فیروزه ای، به هشت ستون تقسیم شده است. و هشت اطلاع را یک جا با هر کلمه و درباره ی هر کلمه ارائه می دهد: ۱) التسلسل ( شماره ی ردیف )، ۲) اللفظه ( کلمه قرآنی که به ترتیب الفای آغازین درج شده است )، ۳) العداد ( نشان دهنده ی اینکه یک کلمه چند بار در قرآن به کار رفته است )، ۴ و ۵) التفصیل: المکی / المدنی ( تعداد استعمال یک کلمه در قرآن با بیان اینکه مکی است یا مدنی )، ۶ و ۷) الموضوع: السوره: الآیه ( المکی ) / السوره: الآیه ( المدنی ) ( تعیین اینکه آن لفظ یا کلمه ی قرآنی در کدام سوره به کار رفته و آیا مکی است، یا مدنی، یا از مستثینات است ) و ۸) الماده ( که ریشه ی – غالباً سه حرفی – کلمه ی قرآنی را نشان می دهد ). مؤلف برای تدوین این فرهنگ که دقیق ترین، کامل ترین، آسان یاب ترین و خوش چاپ ترین واژه نمای قرآن کریم است، حوصله و همت والایی به خرج داده است. ۱۲ سال ( ۷ سال برای تحقیق و تدوین و ۵ سال برای آماده سازی چاپی و چاپ و نمونه خوانی و نظارت بر کلیه ی مراحل نشر ) از عمر گرانمایه را صرف گرامی ترین خدمت به اسلام و مسلمانان و اسلام شناسان و قرآن پژوهان کرده است.مؤلف، یازده مرحله ی تدوین این فرهنگ را به شیوایی شرح داده است که در اینجا اختصاراً فقط به عنوان آن مراحل اشاره می شود: ۱) انتخاب قرآن مأخذ ( که المصحف المیسر است )، ۲) مقابله و تطبیق قرآن چاپ فلوگل با المصحف المیسر ( زیرا در قرآن چاپ فلوگل فاصله ی بین کلمات به اندازه ی لازم و کافی است و این فاصله در بین کلمات سایر قرآنهای چاپی از جمله لامصحف المیسر وجود ندارد، لذا مؤلف پس از این تطبیق و آماده سازیهای دیگر و وارسی شماره ی آیات، تمام کار خود را بر نسخه ی قرآن فلوگل متمرکز کرده است )، ۳) شمارش کلمات: الف) شمارش مستقیم ( کلمه شماری )، ب) شمارش غیر مستقیم ( شمارش کلمات مشتق و غیر مشتق )، ۴) تنظیم فیشهای الفبایی الفاظ، ۵) تفکیک الفاظ بر حسب مکی و مدنی، ۶) تعیین موضع کلمات، ۷) کنترل آماری تعداد و مواضع الفاظ، ۸) ثبت ماده ی کلمات، ۹) ثبت اعلام قرآن، ۱۰) آمار کلمات مشتق از هر ماده، ۱۱) آماده کردن دستنویسها. ناگفته نماند که مؤلف « روش استفاده از معجم حاضر » را در فصلی به همین نام ( مدخل، صص ۱۲۲ تا ۱۳۲ ) به روشنی شرح داده اند.
شناخت مکی و مدنییکی از علوم ده – دوازده گانه ی قرآنی علم شناخت مکی و مدنی است. قدما به حق معتقد بودند که این علم همانند علم اسباب ( شأن ) نزول، به کلی نقلی و موقوف به اخبار صحابه و تابعین و محدثان و مورخان است و عقل و اجتهاد را در آن راهی نیست. در عصر جدید بعضی از قرآن شناسان، از جمله نولدکه، و بعضی از قرآن پژوهان مسلمان، ذوق ورزیهایی در شناخت مکی و مدنی به خرج می دهند. شاید زمینه ای که به این ذوق ورزیها و اجتهادات شخصی میدان داده است این باشد که اتفاق نظر و اجماعی بین مفسران و قرآن پژوهان قدیم و جدید درباره ی مکی یا مدنی بودن یکایک صد و چهارده سوره وجود ندارد. لذا اینان می کوشند از قراین دیگر، جز شواهد نقلی، سود جویند و فی المثل با استمداد از سبک شناسی و سایر پژوهشهای زبان شناسی و واژه شناسی آن خلأها یا تردیدها را برطرف سازند.قرآن پژوهان به ویژه مفسران از همان صدر اول تا عصر حاضر به تعیین یا بازشناسی مکی و مدنی اهتمام و علاقه داشته اند. در میان مفسران بزرگ، اعم از شیعه یا سنی، فقط طبری است که در تفسیر خود معترض شناخت مکی و مدنی یا ذکر مکی یا مدنی بودن سوره ها و آیات نشده است. ترجمه ی فارسی تفسیر طبری – که به غلط به ترجمه ی ملخصی از تفسیر جامع البیان طبری معروف شده، و در واقع ترجمه ی آن نیست، و از منابع دیگر فراهم شده است – در مقدمه، فهرستی از سوره های مکی و مدنی داده است. بقیه ی مفسران بزرگ از جمله شیخ طوسی، شیخ طبرسی، شیخ ابوالفتوح رازی، میبدی، زمخشری، قرطبی، فخررازی، ابن کثیر، بیضاوی، سیوطی، ابن عماد، آلوسی، اسماعیل حقی، شوکانی، فیض کاشانی، تا برسد به قاسمی – علامه شام – و شادروان علامه طباطبایی همه درباره ی مکی یا مدنی بودن سوره ها یا آیات بعضی از سوره ها، به درجات مختلف، به اجمال یا تفصیل بحث کرده اند. در اینکه مکی و مدنی ناظر به مکان است یا زمان، یعنی امری تاریخی است یا جغرافیایی، بین قرآن پژوهان بحث و اختلاف نظر است. امام بهترین قول – که آقای دکتر روحانی هم در کتاب حاضر برگزیده اند – این است که مکی و مدنی امری سنوی و زمانی است و سوره ها یا آیات مکی یعنی آیات و سوره های نازله در پیش از هجرت؛ و مدنی یعنی سوره ها یا آیات نازله در ایام هجرت یا پس از هجرت.زرکشی در برهان فقط یک فایده برای شناخت مکی و مدنی قائل است و آن، بازشناسی ناسخ و منسوخ است ( البرهان، ۱ / ۱۸۷ ). سیوطی یک قدم فراتر رفته است: « از فواید شناختن مکی و مدنی این است که با این فن تشخیص می دهیم کدام یک از آیات پیشتر نازل شده و کدام یک دیرتر. زیرا ممکن است آیات بعدی ناسخ و یا مخصص حکم آیات پیشین باشند – بنا به گفته ی کسانی که آیات بعدی را مخصص می دانند » ( ترجمه ی الاتقان، ۱ / ۴۵ ). زرقانی، یکی از قرآن پژوهان و متخصصان علوم قرآنی در عصر جدید، پس از ذکر فوایدی که دو منبع پیشین یاد کرده اند، دو فایده ی دیگر نیز برای آن قائل شده است: ۱) معرفت تاریخ تشریع و تدرج قانونگذاری اسلامی، ۲) وثوق پیدا کردن به اینکه به دست ما سالم و مصون از تغییر و تحریف رسیده است ( مناهل العرفان، ۱ / ۱۸۸ ). می توان فواید دیگری نیز برای شناخت مکی و مدنی پیدا کرد. یکی از اهم آنها، یافتن مبنای قضاوت در مواردی از تاریخ صدر اسلام یا سیره ی نبوی است که به نحوی با آیات قرآن ارتباط داشته باشد، و نظایر آن.مؤلف فرهنگ آماری اعتنا و اهتمام شایسته ای به شأن بازشناخت مکی و مدنی کرده است، و چنان که اشاره شده پنجمین مرحله از مراحل یازده گانه در سیر تکوین و تدوین این اثر، تعیین مکی و مدنی و آیات مستثنیات بوده است. مؤلف در سراسر بدنه ی اصلی فرهنگ، به مکی یا مدنی بودن هر کلمه تصریح دارد. آیات مستثنیات را هم در جدولهای ۱۸ و ۱۹ و هم در بدنه ی فرهنگ با دو علامت نشان داده است. آمار دقیقی همراه با جدول از سوره های مکی و آیه ها و کلمات آن، و نظیر آن از مدنیات به دست داده است و « ضابطه ای [ بلکه ضوابطی ] برای تشخیص آیات مکی و مدنی » ( مدخل، صص ۶۲۷ تا ۶۴۷ ) یاد کرده که بسیاری از آنها تازگی دارد. از جمله اینکه چند گروه کلمه یا ریشه ی اسم و فعل یا اعلام خاصی از قرآن ارائه کرده اند که اگر در هر آیه ای یکی از آنها یافت شود، آن آیه مکی ( پیش از هجرت ) است. و چند گروه کلمه یا ریشه ی اسم و فعل یا اعلام خاص دیگری یاد کرده اند که اگر یکی از آنها در آیه ای باشد آن آیه مدنی ( پس از هجرت ) است. سپس طبق همین شیوه ی تحقیق که تازگی دارد، و نتیجه ی کاربرد روش دقیق آماری ایشان است، فهرستی مفصل و مرتب از الفاظی که « آیات مکیه » آنها را در بر دارد به دست داده اند؛ یا به همین ترتیب فهرستی از الفاظی که « آیات مدنیه » آنها را در بردارد؛ و نیز فهرستی از ریشه هایی که مکیات یا مدنیات آنها را دربردارند.حق این است که جای یک چنین فرهنگ آماری، که با اسلوبی بسیار دقیق و علمی و اعتماد انگیز و احترام انگیز تدوین شده است، در عالم مراجع قرآنی و قرآن پژوهی خالی بود. حرفچینی، چاپ و صحابی شکیل کتاب، از کادرهایی که با رنگ آبی فیروزه ای برای جدولها و کادربندیهای سراسر کتاب به کار رفته، تا اعرابگذاری دقیق، تا انتخاب ترنجهای تزیینی و آستر بدرقه و روکش خوش طرح جلد و ظرایف دیگر همه حاکی از چاپ شناسی و حسن سلیقه ی مؤلف دانشمند و روشمند و ناشر کاردان این اثر است.منبع مقاله :خرمشاهی، بهاء الدین؛ (۱۳۸۹)، قرآن پژوهی (۱)، تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم
 


برچسب ها :
، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ،
دیدگاه ها
تازه ترین مطالب
نشست تخصصی “وضعیت شناسی داخلی و خارجی و راه های برون رفت از وضعیت موجود”

نشست تخصصی “وضعیت شناسی داخلی و خارجی و راه های برون رفت از وضعیت موجود”

ابراهیمی اصل:  آمریکا و اسرائیل جنگی نرم افزاری ضد ایران شروع کرده اند که هزینه آن را سعودی می دهد

ابراهیمی اصل: آمریکا و اسرائیل جنگی نرم افزاری ضد ایران شروع کرده اند که هزینه آن را سعودی می دهد

راه بازگشت دوباره به قرآن و عترت

راه بازگشت دوباره به قرآن و عترت

تفاوت مقام معصومان با مقربانی مانند حضرت عباس علیهم السلام

تفاوت مقام معصومان با مقربانی مانند حضرت عباس علیهم السلام

پاسخ به ده شبهه وهابیت پیرامون غدیر

پاسخ به ده شبهه وهابیت پیرامون غدیر

حدیث غدیر در نهج البلاغه

حدیث غدیر در نهج البلاغه

آیا بر اساس روایتی در کافی، شیعه معتقد است که تعداد آیات قرآن که جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل کرده بود، هفده هزار آیه بود؟!

آیا بر اساس روایتی در کافی، شیعه معتقد است که تعداد آیات قرآن که جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل کرده بود، هفده هزار آیه بود؟!

آیا پیامبران به آمدن ائمه معصومین بشارت دادند؟

آیا پیامبران به آمدن ائمه معصومین بشارت دادند؟

سالگرد ارتحال مرجع عالی قدر تشیع ایت الله بروجردی(رحمت الله)

سالگرد ارتحال مرجع عالی قدر تشیع ایت الله بروجردی(رحمت الله)

ضوابط و احکام بدعت از نگاه مذاهب فقهى‏

ضوابط و احکام بدعت از نگاه مذاهب فقهى‏

آثار سیاسى- اجتماعى جریان‏هاى تکفیرى بر عقب ‏ماندگى کشورهاى اسلامى‏

آثار سیاسى- اجتماعى جریان‏هاى تکفیرى بر عقب ‏ماندگى کشورهاى اسلامى‏

حدیث سفینه و مساله توسل

حدیث سفینه و مساله توسل

تقویم شیعه پانزدهم شوال

تقویم شیعه پانزدهم شوال

مراسم شصتمین سالگرد زعیم عالیقدر جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی بروجردی(قدس سره)

مراسم شصتمین سالگرد زعیم عالیقدر جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی بروجردی(قدس سره)

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص خواهران

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص خواهران