تاریخ انتشار : ۱۸ مرداد ۱۳۹۵


  اسامی قیامت در قرآن
چنانکه قبلاً یادآور شدیم، در قیامت حوادث گوناگون و متنوعی رخ می‌دهد و محشر عجیب و عظیمی بر پا می‌گردد. از این جهت است که قرآن کریم قیامت را با نام‌های مناسب با پدیده‌های آن حوادث نامیده و با بیش از یکصد نام که مشخّص کننده چهره روز رستاخیز است به کار برده است و هر کدام بیانگر یک بعد از ابعاد آن روز بزرگ می‌باشد. البتّه در بیشتر نام‌ها کلمه یوم اضافه گردیده؛ همانند: {یَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهاد}([۱]) و {یَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ}([۲]) که حاکی از یکی از اوضاع و احوال روز قیامت است. لازم به یادآوری است که واژه (قیامت) در قرآن مجید هفتاد بار تکرار شده است که ۴۶ مرتبه آن در آیات مکی و ۲۴ بار آن در آیات مدنی قرار دارند.([۳]) اکنون برخی اسامی روز قیامت را که در قرآن مجید آمده، یادآور می‌شویم؛
جدول اسامی روز قیامت در قرآن کریم

شماره

اسم

شماره

اسم

شماره

اسم

۱

یوم القیامه

۱۷

یوم الفصل

۳۳

یوم التغابن

۲

الیوم الآخر

۱۸

یوم کبیر

۳۴

یوم الآزفه

۳

یوم الدین

۱۹

یوم الیم

۳۵

یوم الجمع

۴

الیوم الموعود

۲۰

یوم محیط

۳۶

یوم الطلاق

۵

یوم الموقوف

۲۱

یوم مجموع

۳۷

یوم الخروج

۶

یوم عبوس

۲۲

یوم مشهود

۳۸

یوم عسیر

۷

یوم الفزع

۲۳

یوم الحساب

۳۹

یوم الحکم

۸

یوم الحشر

۲۴

یوم عقیم

۴۰

و الساعه

۹

یوم النشور

۲۵

یوم المحاسبه

۴۱

و الطامه

۱۰

یوم ثقیل

۲۶

یوم المسأله

۴۲

و الصاخه

۱۱

یوم البعث

۲۷

یوم الرّاجفه

۴۳

والحاقّه

۱۲

یوم الحق

۲۸

یوم الواقعه

۴۴

و القارعه

۱۳

یوم عظیم

۲۹

یوم الرادفه

۴۵

و الغاشیه

۱۴

یوم العریض

۳۰

یوم الفراق

۴۶

یوم الفرار

۱۵

یوم التناد

۳۱

یوم العذاب

 

 

۱۶

یوم الحسره

۳۲

یوم الندامه

 

 

و چندین نام دیگر، از همه آن‌ها استفاده می‌شود که روزی باید بیاید و همگی در پیشگاه مقام ربوبیّت قرار گرفته و پس از مراحل دادگاه الاهی، هر کس به سزای اعمال خود می‌رسد و حقوق گروه‌ها کاملاً مشخّص می‌شوند. جمعی به سوی بهشت رهسپار و گروهی وارد جهنّم می‌گردد. این روز بزرگ علاوه بر این نام‌هایی که در جدول آمده است، نام‌های مخصوصی دارد که قرآن کریم آن‌ها را به تفصیل بیان می‌کند و با استناد به آیات به چند تای آن‌ها اشاره می‌شود.
الف) یکی از نام‌های قیامت «ساعهًْ» است . این کلمه ۴۸ بار در قرآن تکرار شده و در ۴۰ مورد به معنای قیامت استعمال شده است. و در وجه تسمیه آن سر یا اسراری نهفته است. ممکن است از آن جهت باشد که ساعت وقوع قیامت در زمانی مشخّص و وقتی دقیق است.
راغب، در مفردات می‌گوید: (ساعهًْ) در اصل جزئی از اجزاء زمان است و از آن‌جا که وقوع قیامت و حساب انسان‌ها در آن روز به سرعت انجام می‌شود، از آن تعبیر به ساعت شده است. علامه مجلسی گوید: کلمه ساعت در (تفکر ساعت خیر من عبادهًْ ستین سنهًْ)([۴]) به معنی پاره‌ای از زمان است یعنی لحظه‌ای درست اندیشیدن، بهتر از عبادت شصت سال است. برخی گفته‌اند: (ساعه) بر سه قسم است. ۱٫ ساعت کبری و آن روز رستاخیز و زنده شدن مردم برای حساب است. ۲٫ ساعت وسطی: و آن مرگ ناگهانی اهل یک قرن و زمان است. ۳٫ ساعت صغری و آن روز مرگ هر انسانی می‌باشد.
در تفسیر نمونه می‌نویسد توجّه به این نکته لازم است که در بسیاری از آیات قرآن، بحث از قیام قیامت تعبیر به (قیام ساعت) شده است، این بخاطر آن است که (ساعه) در اصل به معنای جزئی از زمان یا لحظات زودگذر است و از آن‌جا که از یک سو وقوع رستاخیز به صورت ناگهانی و برق آسا است و از سوی دیگر به مقتضای (سریع الحساب) بودن خداوند، حساب بندگان را در آن روز به سرعت می‌رسد. این تعبیر در مورد قیامت بکار رفته تا مردم موقعیت رستاخیز را همواره در نظر داشته باشند. اکنون در این جا توجّه خواننده را به آیات قرآنی که در قیام قیامت به ساعت تعبیر شده است جلب می‌نماییم.
۱٫ خدای متعال در یک هشدار عمومی همه مردم را بدون استثناء مخاطب قرار داده می‌فرماید:
{یا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ إِنَّ زَلْزَلَهَ السَّاعَهِ شَیْ‏ءٌ عَظیمٌ}.([۵])
اى مردم! از (عذاب) پروردگارتان بترسید، که زلزله رستاخیز امر عظیمى است!
۲٫ {وَأَنَّ السَّاعَهَ آتِیَهٌ لا رَیْبَ فیها وَأَنَّ اللهَ یَبْعَثُ مَنْ فی الْقُبُور}.
و اینکه رستاخیز آمدنى است، و شکّى در آن نیست و خداوند تمام کسانى را که در قبرها هستند زنده مى‏کند.([۶])
۳٫ {وَ یَوْمَ تَقُومُ السَّاعَهُ یَوْمَئذٍ یَتَفَرَّقُون}.‏([7])
آن روز که قیامت برپا مى‏گردد، (مردم) از هم جدا مى‏شوند.
۴٫ {اِقْتَرَبَتِ السَّاعَه}.([۸])
قیامت نزدیک شد.
این موضوع قابل توجّه است که تأکید خداوند در اثبات وقوع چنین روزی با قاطعیت و صراحت هشدار دهنده است، همچنان‌که در جای دیگر صراحتاً می‌فرماید:
{إِنَّ السَّاعَهَ لاَتِیَهٌ لَّا رَیْبَ فِیهَا وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یُؤْمِنُون}‏.([9])
روز قیامت به یقین آمدنى است، و شکّى در آن نیست ولى اکثر مردم ایمان نمى‌آورند!
و بسیار عجیب است که جمله اخیر می‌فرماید: {وَ لَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یُؤْمِنُون}. چقدر مصداق این معنا روشن است که می‌بینیم بیشتر جمعیت جهان به امر معاد و قیامت ایمان ندارند و علّت آن همه ناروائی‌ها و فساد و بدبختی‌ها در دنیا از همین بی‌ایمانی و بی‌اعتقادی به روز رستاخیز است. البتّه همان اقلّیتی هم که ایمان به عالم آخرت دارند باز اکثر آن‌ها، ایمانشان سطحی و در عالم بی‌تفاوتی است و الّا اگر اعتقاد عمقی و حقیقی حاصل نمایند تمام مفاسد و ناروایی‌های اجتماعی از آن‌ها دور خواهد شد.
ب ـ نام دیگر قیامت در قرآن (آزفهًْ) است چنانچه می‌فرماید:
{أَزِفَتِ الاَزِفَه لَیْسَ لَهَا مِن دُونِ اللهِ کاَشِفَه}.([۱۰])
آنچه باید نزدیک شود، نزدیک شده است (و قیامت فرامى‏رسد)، و هیچ کس جز خدا نمى‏تواند سختیهاى آن را برطرف سازد.
«ازفهًْ» در لغت به معنای (قرب و نزدیکی) استعمال می‌شود، روز قیامت از نظر قرآن خیلی دور نیست بلکه نزدیک است لذا قرآن قیامت را «یوم الازفهًْ» خوانده است، یعنی به قیامت مدّت زیادی نمانده است.
در جای دیگر می‌فرماید:
{وَأَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الآزِفَهِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِرِ کاظِمینَ}.([۱۱])
آن‌ها را از روز نزدیک بترسان. روزی که از شدّت وحشت قلب‌ها به گلوگاه می‌رسد و تمامى وجود آن‌ها مملوّ از اندوه مى‏گردد.
قرآن مجید به بشر هشدار جدّی می‌دهد تا مبادا از قیامت غافل شود، {اقْتَرَبَ لِلنَّاسِ حِسَابُهُمْ وَ هُمْ فىِ غَفْلَهٍ مُّعْرِضُون}([۱۲])؛‏ مردم به فکر حساب و قیامت نیستند و از آن غافل هستند ولی حساب به آنان نزدیک شده است، امّا آنان از قیامت رویگردان هستند؛ از این آیه مبارکه استفاده می‌شود که خداوند قیامت را نه تنها نزدیک بلکه شدیداً نزدیک می‌داند؛ چون با کلمه (اقترب) از آن خبر داده است در جای دیگر می‌فرماید:
{وَاُزْلِفَتِ الْجَنَّهُ لِلْمُتَّقِینَ غَیْرَ بَعِید}.([۱۳])
بهشت به پرهیزکاران نزدیک است و فاصله‌ای از آنان ندارد.
درباره جهنّمی­ها، نیز می‌فرماید:
{إِنَّا أَنذَرْنَاکُمْ عَذَابًا قَرِیبًا}.([۱۴])
ما شما را از عذاب نزدیکی بیم می‌دهیم.
خداوند متعال در جای دیگر از قرآن درباره ناباوران قیامت با لحن عجیبی این چنین می‌فرماید:
{إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعِیدًا وَ نَرَاهُ قَرِیبًا}.([۱۵])
تبهکاران می‌پندارند قیامت دور است ولی ما (که خالق جهان و انسانیم) آن را نزدیک می‌بینیم.
خداوند قادر حکیم خطاب به پیامبر مکرّم اسلام| می‌فرماید کسانی که به قیامت ایمان ندارند به زودی از تو سؤال می‌کنند چه کسی ما را پس از مرگ زنده می‌کنند.
{قُلِ الَّذِی فَطَرَکُمْ اوّل مَرَّهٍ فَسَیُنْغِضُونَ إِلَیْکَ رُءُوسَهُمْ وَیَقُولُونَ مَتىَ‏ هُوَ قُلْ عَسىَ أَن یَکُونَ قَرِیبًا}.([۱۶])
ای پیامبر به آنان بگو همان کسی که روز نخست شما را آفرید. آنان سر خود را از روی تعجب و انکار به سوی تو خم می‌کنند و می‌گویند در چه زمانی خواهد بود؟ به آنان بگو امید اینکه آن زمان نزدیک باشد.
امیر مؤمنان علی× در نهج البلاغه خطبه ۱۰۳ چهره دنیا و قیامت را چنین به تصویر کشیده می‌فرماید:
رَحِمَ اللهُ امْرَأً تَفَکَّرَ فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَرَ فَأَبْصَرَ فَکَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الدُّنْیَا عَنْ قَلِیلٍ لَمْ یَکُنْ وَ کَأَنَّ مَا هُوَ کَائِنٌ مِنَ الْآخِرَهِ عَمَّا قَلِیلٍ لَمْ یَزَلْ وَ کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ وَ کُلُّ آتٍ قَرِیبٌ دَانٍ.
خدا رحمت کند کسی را که در امر قیامت اندیشه کند و عبرت گرفته به ناپایداری دنیا بینا شود و باور کند آنچه از دنیا مانده به زودی نابود خواهد شد و آنچه از آخرت موجود است زوال ناپذیر و همواره بوده است و آنچه از ساعات عمر که به حساب می‌آید به پایان می‌رسد و هر چه انتظار دارید از قبیل مرگ و قیامت، آینده است و هر آینده‌ای نزدیک است.
برخی از مفسرین می‌گویند نزدیک بودن قیامت یا به اعتقاد حتمیّت و ضرورت تحقّق به وقوع آن است؛ زیرا بر اساس سخن حضرت امیر هر آینده‌ای نزدیک است، یا نسبت به مجموع عمر جهان ازلیت که مثلاً هزار قرن آن هم اندک محسوب می‌شود([۱۷]).
ج ـ یکی از نام‌های این روز بزرگ (قارعهًْ) است،
{الْقَارِعَهُ * مَا الْقَارِعَه * وَ مَا أَدْرئکَ مَا الْقَارِعَه}.([۱۸])
آن حادثه کوبنده و چه حادثه کوبنده‌ای، تو چه می‌دانی که آن حادثه کوبنده چیست؟
(قرع) کوبیدن با شدت را گویند؛ چنانچه با فرارسیدن این روز جهان طبیعت در هم کوبیده شده گویی حادثه قیام آنقدر سخت و تکان دهنده است که قلبها را به شدت می‌کوبد، و مردم چون مور و ملخ و پروانه پراکنده می‌شوند امّا کسی که در آن روز میزان عملش بر اثر داشتن حق، سنگین باشد، در بهشت در آسایش و زندگی خوش خواهد بود و کسی که میزان عمل او بر اساس حق نبوده و سبک باشد جایگاهش در جهنّم است.
د ـ الطامهًْ الکبری:
{فَإِذَا جَاءَتِ الطَّامَّهُ الْکُبْرَی}‏.([19])
هنگامی که آن مصیبت بزرگ بیاید.
قرآن در روز قیامت به روزی که پدیده‌ای بسیار بزرگ در آن رخ می‌دهد یاد کرده می‌فرماید: در آن روز آدمی هرچه کرده به یاد می‌آورد و دوزخ برای هر بیننده آشکار می‌گردد. (طامه) به مصیبت بزرگ می‌گویند که تمام مصیبت‌ها را تحت الشعاع قرار دهد، همان طور که قبلا نیز بازگو شد، حوادث سنگین قیامت شدایدی را به همراه دارد که برخی از آن‌ها روحی و بعضی بدنی است؛ ازدحام جمعیت از یکسو، حرارت ویژه آن روز از سوی دیگر و از همه مهمتر انفعال و شرمندگی از اعمال ناپسند، و بویژه اضطراب و هراس درونی همه و همه عامل و باعث عذاب انسان می‌گردد، در حالی که گروهی دیگر مانند مقرّبان الاهی به نعمت‌های بهشت رخسارانشان شاد است. امیر مؤمنان× در این زمینه می‌فرماید:
احْذَرُوا یَوْماً تُفْحَصُ فِیهِ الأَعْمَالُ وَیَکْثُرُ فِیهِ الزِّلْزَالُ وَتَشِیبُ فِیهِ الأَطْفَال.([۲۰])
بندگان خدا؛ برحذر باشید از روزی که در آن اعمال رسیدگی می‌شود، اضطراب و نگرانی در آن زیاد است و کودکان در آن پیر می‌شوند.
تا این جا با برخی از اسامی آخرت آشنا شدیم، ولی باید توجّه داشت که اکثر آن‌ها صبغه وصفی دارد که (یوم) به آن توصیف و یا به آن اضافه شده، بیان‌گر حالات مختلف آن روز است، شاید همه آن‌ها نام‌های رسمی قیامت نباشند، از این جهت می‌توان آن نام‌ها را همانند هزار سم خدای سبحان که ظهور‌های متنوع آن حضرت در دنیا است، نسبت به آخرت ترسیم کرد که در هر نام سرّی یا اسراری نهفته است و هر اسم ظهور خاص خود را دارد.

  منابع
[۱]) غافر/۵۱٫

[۲]) طارق/ ۹٫

[۳]) معجم احصایی قرآن کریم، ج۳، ص۱۱۸۸٫

[۴]) بحار الانوار ج ۶۶ ص ۲۹۳

[۵]) حج/ ۱٫

[۶]) حج/ ۷٫

[۷]) روم/ ۱۴٫

[۸]) قمر/ ۱٫

[۹]) غافر/ ۵۹٫

[۱۰]) نجم/ ۵۷٫

[۱۱]) غافر/۱۸٫

[۱۲]) انبیاء/ ۱٫

[۱۳]) ق/ ۳۱٫

[۱۴]) نبأ/ ۴۰٫

[۱۵]) معارج/ ۶و۷٫
[۱۶]) اسراء/ ۵۱٫[۱۷]) معاد در قرآن، ج ۴٫[۱۸]) قارعه/ ۱ ـ ۳٫[۱۹]) نازعات/ ۳۴٫[۲۰]) نهج البلاغه، خطبه ۱۵۷٫

 
برگرفته از کتاب “برزخ و معاد نهایی” نوشته ی محمد عظیم محسنی دایکندیاختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی


برچسب ها :
، ، ، ، ، ، ، ، ، ، ،
دیدگاه ها