صفحه اصلی > مرکز اطلاعات > پایگاه مقالات > تاریخ > تاريخ تشيع > شیعیان در سایر نقاط > موقعيت شيعيان در قطر، کويت و امارات متحده عربي
تاریخ انتشار : ۱۶ مرداد ۱۳۹۵


 

موقعيت جغرافيايي: کشور قطر با وسعتي قريب 437 کيلومتر مربع، طولي برابر 160 کيلومتر و عرضي بين 55 تا 90 کيلومتر، يکي ديگر از کشورهاي حاشيه جنوبي خليج فارس است که به دليل موقعيت جغرافيايي، اهميت ژئوپليتيکي خاصي دارد. اين کشور از شرق ، با امارات متحده و عمان مرز مشترک دارد. بخش هاي جنوبي و قسمت هايي از بخش هاي غربي آن با کشور عربستان هم مرز است. در غرب نيز با کشور کوچک بحرين همسايه بوده، نزديک ترين فاصله را با آن داراست. موقعيت جغرافيايي اين کشور و قرار گرفتن آن در قلب منطقه ي خليج فارس و همسايگي با کشورهاي مهم منطقه و از سوي ديگر، کشف نفت و برخورداري از منابع عظيم گاز، به لحاظ سياسي و اقتصادي، براي قطر موقعيت ويژه ي استراتژيکي آفريده است. گرچه کمي وسعت و جمعيت تا حدي از عمق استراتژيک آن کاسته است، ولي در هر حال، اهميت منابع طبيعي، به ويژه منابع سرشار گاز طبيعي، اين نقصان را تا حدي جبران مي کند، به گونه اي که قطر پس از روسيه و ايران، بزرگ ترين ذخاير گاز طبيعي جهان رادر اختيار دارد. (1) رابطه ي قطر با ديگر امير نشين هاي منطقه مسالمت آميز است. گر چه اين ارتباط با امارات متحده ي عربي چندان وسيع نيست. ولي در هر حال، اين کشور به دليل قوم گرايي عربي، هماهنگي با سياست هاي غربي و ترس ناشي از تهديدات خارجي و داخلي، داراي وجه اشتراک با کشورهاي عربي منطقه است (2) که عامل مهمي در راه ايجاد روابط دوستانه با کشورهاي منطقه به شمار مي رود و به رغم اختلافات ارضي با کشورهايي همچون امارات، عربستان و بحرين در راه تحکيم روابط با کشورهاي عرب و مسلمان گام برمي دارد. جمعيت و پراکندگي جغرافيايي شيعيان: اميرنشين قطر، که در جنوب منطقه ي «احساء» واقع است، با داشتن اقليت شيعه مذهبي که قريب 20 درصد جمعيت آن را تشکيل مي دهد، وضع مشابهي براي حکومت هاي محلي به دنبال داشته است. در اينجا نيز اين اقليت هاي اجتماعي و اقتصادي مي تواند خطر آفرين باشد. (3) وضعيت سياسي – اقتصادي شيعيان: رشد تشيع در قطر عموما به دهه هاي اخير و مهاجرت اتباع بحريني، ايراني و لبناني به اين کشور بر مي گردد. در قطر نيز همانند عربستان، حکومت تحت نفوذ مذهب وهابي است، ولي به دليل آنکه جامعه ي قطر جامعه اي آرام و بدون تنش است و روابط مذاهب مختلف به نسبت مسالمت آميز است، شيعيان در اين کشور به نسبت عربستان، از جايگاه مناسب تري بر خوردارند. شيعيان قطر از آزادي رضايت بخشي برخوردار بوده و با محدوديتي مواجه نيستند. شيعيان داراي 23 حسينيه و چندين مسجد هستند که به مناسبت هاي گوناگون، اقدام به برپايي مجالس ديني در آنها مي کنند. (4) البته در اين کشور نيز همانند ديگر کشورهاي اين حوزه ،شيعيان از دست رسي به مشاغل بالاي دولتي و شغل هاي کليدي محروم گشته اند ، به ويژه آنکه قطر به لحاظ مذهبي، تحت تأثير عربستان است. به لحاظ اقتصادي نيز شيعيان قطر نفوذ قابل توجهي در بازار اين کشور دارند. (5) کويت موقعيت جغرافيايي: کشور کويت با مساحت 17/817 کيلومتري مربع [و به روايتي، 17/818 کيلومتر مربع] و جمعيت حدود دو ميليون نفري [و به روايتي 2/3 ميليون نفري]، جزو کشورهاي کوچک طبقه بندي مي شود. موقعيت جغرافيايي کويت و هم مرزي با کشورهاي بزرگ منطقه همچون ايران، عربستان و عراق، مشکل بقا و امنيت را به صورت بزرگ تري و مهم ترين مشکل مبتلا به کويت درآورده است. قرار گرفتن بين 8 و 30 درجه عرض و 46 و 48 درجه طول شرقي، آب و هوايي گرم براي اين کشور به ارمغان آورده است. (6) کويت با وجود وسعت کم، يکي از بزرگ ترين کشورهاي توليد کننده ي نفت جهان است. ذخاير نفتي اين کشور، هفتاد ميليارد بشکه تخمين زده مي شود که بيش از سه برابر ذخاير نفتي ايالات متحده ي آمريکا و ده درصد کل ذخاير نفتي جهان است. (7) در تحليل موقعيت ژئوپليتيکي کويت، بايد گفت: اين کشور به دليل وسعت کم، از موقعيتي آسيب پذير برخوردار است؛ چرا که پراکندگي جمعيت و مراکز صنعتي براي اين کشور فراهم نيست و دشمن مي تواند به راحتي آن را تصرف کند؛ آن گونه که عراق در جنگ دوم خليج فارس چنين کرد. از سوي ديگر، داشتن همسايگان پر قدرتي همچون ايران، عراق و عربستان همواره نوعي تهديد براي اين کشور به شمارمي آيد و به همين دليل، کويت فاقد عمق استراتژيکي مطلوب است. (8) اين کشور همواره براي فرار از تهديدهاي منطقه اي، به آمريکا و کشورهاي اروپايي متوسل شده است. البته کويت به دليل وضعيت اقتصادي مطلوب، همواره سعي نموده است تهديدها را با پول بخرد. رابطه ي اين کشور با جمهوري اسلامي ايران، ارتباط نزديک با تحولات منطقه اي دارد. گرچه اين کشور جزو نخستين کشورهاي منطقه بود که جمهوري اسلامي ايران را پس از انقلاب به رسميت شناخت، ولي با آغاز جنگ ايران و عراق – اگرچه اظهار بي طرفي کرد – جانب کشور عراق را گرفت و روابط دو کشور رو به سردي نهاد. اما پس از پايان جنگ و به ويژه با آغاز اشغال کويت از سوي عراق و حمايت ايران از اين کشور، روند جديدي در روابط دو کشور ايجاد شد. (9) جمعيت و پراکندگي جغرافيايي: کويت از جمله کشورهاي اين منطقه است که جمعيت قابل توجهي از شهروندان آن را شيعيان تشکيل مي دهند. جمعيت آن ترکيبي از مردم بومي منطقه و مهاجران ايراني و غير ايراني است. طبق آمار رسمي، بيش از 40 درصد و بر اساس برخي از مآخذ، بيش از 50 درصد از مردم آن شيعه هستند. (10) نکته ي قابل تأمل آن است که اکثريت شيعيان اين کشور را شيعيان دوازده امامي تشکيل مي دهند و از اين لحاظ، از هم کيشان ايراني محسوب مي شوند و داراي حسينيه هاي متعددي هستند. از عراق، ايران و جبل عامل عده اي اهل علم براي ارشاد و تعليم احکام به سوي کويت مي روند. (11) وضعيت سياسي – اقتصادي شيعيان: به لحاظ سياسي، وضعيت شيعيان کويت نيز مانند ديگر کشورهاست. اين شيعيان عموما به دنبال پيشرفت و بهره برداري از نفت به آنجا مهاجرت کرده اند. شيعيان کويت نيز همانند شيعيان عربستان، همان نوع مسائل را براي امير کويت ايجاد مي کنند، گرچه کويت حقوق سياسي به اين اقليت اعطا کرده است. (12) بدين روي، هر چند اقليت شيعه در کويت از حقوق اجتماعي و سياسي برخوردار شده اند، اما بيداري شيعيان ايران از 1979 به بعد، موجب بروز اغتشاشات مهمي در اين کشور گرديده است. کويت، که در احاطه ي عربستان، عراق و ايران قرار دارد، جمعيت شيعه مذهب خود را در حکم ستون پنجم ايران به شمار مي آورد. (13) امارات متحده ي عربي موقعيت جغرافيايي: کشور امارات متحده ي عربي با مساحتي قريب 83/600 کيلومتر مربع، بين عرض جغرافيايي 22 تا 26 درجه و 30 دقيقه و 51 تا 56 درجه و 30 دقيقه طول شرقي واقع شده است و بخشي از منطقه ي خليج فارس به شمار مي آيد که با کشورهاي عمان در شمال شرقي، عربستان در جنوب و غرب، و قطر در شمال غربي مرز مشترک دارد. اين کشور از هفت اميرنشين «ابوظبي، دوبي، شارجه، ام القوين، عجمان، فجيره، و رأس الخيمه» تشکيل شده است که از ميان آنها، امير نشين هاي ابوظبي و دبي اهميت بيشتري دارند. (14) ابوظبي وسيع ترين و از لحاظ نظامي، نيرومندترين نه شيخ نشين در حاشيه ي پاييني خليج فارس است و مهم ترين عضو امارات متحده ي عربي به شمار مي رود. برحسب درآمد سرانه، ابوظبي ثروتمندترين دولت جهان است و ثروت ابوظبي به تنهايي، مقام منحصر به فرد آن را در حکومت فدرال توجيه مي کند. (15) دبي دومين شيخ نشين امارات متحده است که به لحاظ تجارت و جمعيت اهميت دارد. اين امير نشين از جنبه ي جمعيتي، پر جمعيت ترين شهر امارات و از بعد تجاري، شهر بندري و پر رونق امارات متحده و منطقه ي آزاد تجاري به شمار مي آيد. حاکمان اين کشور با توسل به بازرگاني و سياست تجارت آزاد، به رغم درآمدهاي اندک حاصل از فروش نفت و وسعت و مساحت کم، اين امير نشين را به يکي از پر رونق ترين مناطق تبديل نموده اند. ديگر شيخ نشين ها به لحاظ امکانات شهري و مدنيت، بسيار عقب افتاده تر از اين دو شيخ نشين هستند. مهم ترين صنايع اين کشور پالايش نفت و سيمان بوده و در زمينه ي توليد نفت، ابوظبي از ديگر امير نشين ها موفق تر عمل کرده است. (16) در تحليل ژئوپليتيکي اين کشور، بايد به اختلافات مرزي ميان شيخ نشين هاي هفت گانه از يک سو، و ميان هر يک از آنها با ديگر کشورهاي همسايه اشاره کرد که حتي موجب درگيري هاي مرزي بين شيخ نشين ها و همسايگان شده است. از مهم ترين اختلافات منطقه اي ، ادعاي ارضي اين کشور بر جزاير سه گانه ي «تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسي» استکه در حال حاضر، در اختيار جمهوري اسلامي ايران قرار دارند. اين ادعا هر از گاهي از سوي امارات متحده در مجامع بين المللي و همايش هاي منطقه اي مطرح مي شود. اين کشور به لحاظ شکل سازمان دهي داخلي، به صورت کنفدراسيوني و متشکل از هفت شيخ نشين است که در رأس هر يک از آنها، اميري حکومت مي کند و در هر يک از آنها، ساختارهاي اجتماعي و سياسي مجزايي حکم فرماست. همچنين به دليل وجود بافت اجتماعي متنوع، کنترل سياسي تمام سرزمين ها براي پايتخت به يک ميزان و يک سطح امکان پذير نيست. جمعيت و پراکندگي شيعيان: بر اساس اطلس جهاني، قريب 16 درصد از کل جمعيت اين کشور شيعه هستند، در حاليکه در برخي منابع، جمعيت شيعيان آن بين 6 تا 20 درصد تخمين زده شده است. به هر حال، بيشتر اين شيعيان در امير نشين دبي ساکن هستند که از مهم ترين و در عين حال، پرجمعيت ترين امير نشين هاي امارات متحده به شمار مي آيد. دبي، شهر بندري و پر رونق امارات متحده عربي، منطقه ي آزاد تجاري است که اکثريت شيعيان کشور در اين شهر ساکنند. (17) اين تمرکز در مهم ترين امير نشين نفتي اين فدراسيون، در واقع، پديد آورنده ي همان مسائل و مشکلاتي است که ساير امير نشين ها با آن مواجهند، بخصوص اينکه ايران در دبي نيز همانند بحرين، از نفوذ عمده اي برخوردار است. (18) وضعيت سياسي – اقتصادي شيعيان: شيعيان اين کشور نفوذ چنداني در ساختار سياسي کشور نداشته و عموما به تجارت و بازرگاني مشغولند. (19) پی نوشت ها: 1- زينب متقي زاده، جغرافياي سياسي شيعيان منطقه ي خليج فارس، ص98. 2-حسن علوي، قطر (کتاب سبز)، ص 87. 3- فرانسوا توال، ژئوپليتيک شيعه، ترجمه کتايون باصر، ص 129. 4- حسن علوي، قطر (کتاب سبز)، ص 16. 5- همان، ص 15. 6- همان. 7- لواء فيلي رودباري، کويت (کتاب سبز)، ص 17. 8- همان، ص 41. 9- زينب متقي زاده، جغرافياي سياسي شيعيان منطقه ي خليج فارس، ص119. 10- رسول جعفريان، جغرافياي تاريخي و انساني شيعه در جهان اسلام، ص 49. 11- محمد جواد مغنيه، شيعه و تشيع، ص 344. 12- فرانسوا توال، ژئوپليتيک شيعه، ترجمه ي علي رضا قاسم آقا، ص 100. 13- فرانسوا توال، ژئوپليتيک شيعه، ترجمه ي کتايون باصر، ص 129. 14- زينب متقي زاده، جغرافياي سياسي شيعيان منطقه ي خليج فارس، ص 89-90. 15- مهدي مظفري ، امارات خليج فارس،؛ ص 86. 16- زينب متقي زاده، جغرافياي سياسي شيعيان منطقه ي خليج فارس، ص90-91. 17- حسن علوي، قطر (کتاب سبز)، ص 224. 18- فرانسوا توال، ژئوپليتيک شيعه، ترجمه ي کتايون باصر، ص 30. 19- زينب متقي زاده، جغرافياي سياسي شيعيان منطقه ي خليج فارس، ص 155. منبع: کتاب ژئوپليتيک شيعه و نگراني غرب از انقلاب اسلامي

 


برچسب ها :
دیدگاه ها