درسنامه شیعه

از جمله ویژگی های اندیشه شیعی وجود دعاها و نیایشهای گوناگونی است که همواره بنابر احوال و موقعیتهای متفاوت فردی و اجتماعی بر زبان شیعیان جاری است. این نیایشها که در واقع بازتابگر واگویه های ژرف درونی و ملکوتی هستند، آدمی را در هنگامه های صعب و دشوار حیات دست گیر بوده و او را به فراسوی خویشتن رهنمون می سازد. فراسویی که عرصه گذار از «خود» و حریم قدس وجود است. بواقع دعا میانجی گفت وگو با ذات الهی است.از جمله این نیایشها که در تأثیرگذاری و اهمیت در مجموع دعاهای شیعی شاید نتوان رقیبی برای آن متصور شد، دعاهای امام سجاد (علیه السلام)موسوم به «صحیفه سجادیه» است .صحیفه سرشار از راز و نیازهای عمیق عرفانی و دینی است و در واقع گنجینه ای بی پایان از معارف شیعی بدست می دهد . به مناسبت سالگرد شهادت امام سجاد (علیه السلام)مطلبی در این باره فراهم آمده که از پی می خوانیم . ۱- از ابتدایی ترین الفاظی که انسان برای گفت وگو با متافیزیکی که بدان معتقد است تا روحانی ترین و عمیق ترین کلماتی که بر زبان پیروان ادیان ابراهیمی جاری است، همه را می توان در ذیل عنوان نیایش و دعا جمع آوری کرد و به بازشناسی آن پرداخت. از آنجا که انسان را آن چنان که منطقیان به ما می شناسانند، باید حیوان ناطق نامید، وجه نطق انسان که همان تفکر و نمود ظاهری آن گفتار است،باید جزء جوهر انسان بدوی و امروزی دانست. این وجه نطق برای انسان تنها یک پل ارتباطی میان خود و محیط پیرامونش نیست، یا به عبارت دیگر پلی بین انسان عینیت یافته و محسوسات دیگر نیست، بلکه انسان از آنجا که ارتباط وثیقی نیز با متافیزیک خود داشته و دارد باید به دنبال راه برقراری ارتباط با آن سوی خود نیز باشد. ارتباطی که او را مطمئن کند کسی در آن سوی با او مرتبط می شود، به او آرامش می بخشد و می تواند در لحظات سختی براساس همان اظهار نیاز به کمکش بشتابد و… به این ترتیب نیایش یا دعا در تمامی لحظه های انسان _ چه لحظه هایی که به عنوان یک عادت بدان دست می یازد چه لحظه هایی که از سر نیاز به دنبال یک ارتباط است _ وجود دارد و این واگویه شبیه یک نور در تکثر شیشه های رنگی جان و دل انسان دیروز و امروز به رنگ ها و شکل های مختلف _ اما همه متشکل از یک ذات _ تجلی یافته است. پاره آینه هایی که گاه اوپانیشادها و ریگ ودا می شود و گاه کتب معتبر مقدسی چون عهد عتیق و جدید و پاره هایی از معجزه جاودانه قرآن و کتبی که در حاشیه کتابهای مقدس ادیان و ملل مختلف به تحریر درآمده است. اینکه ماکس مولر «وداها» را مربوط به ۱۲۰۰ سال قبل از میلاد و پل تیلیش زمانی بین ۵ تا ۶ هزار سال قبل از میلاد مسیح را تاریخ نوشته شدن این متون مقدس هندی می دانند، خود نشان از آن می دهد که حتی تاریخ نگارش این متون _ یعنی فاصله زمانی _ تکوینی تبدیل تفکر به گفتار و گفتار به نوشتار- نیز از قدیمی ترین دغدغه های انسان بوده است، انسانی که به دنبال آن بوده است تا با نواها و نیایش های مذهبی که حاصل تاملات آگاهان است رابطه ای قوی تر و قویم تر با آن وجود متعالی که خالق اوست داشته باشد. ۲- نیایش های انسان در بستر تفکر مذهبی _ همان گونه که گفته شد _ به انحاء و در سطوت های مختلف آشکار شده است و یکی از علل تنوع این گفت وگوی مهم انسان با وجود متعالی طرز نگاه و بالطبع تأمل در آن وجود متعالی است که البته این مسئله نیز گاه در تنوع نگاه خود نیز دچار کثرت می شود. آنچنان که در عهد عتیق ما هم کتاب «جامعه سلیمان» را داریم که متأثر از فرهنگ هلنیسم است و با تفکری سخته و تاملات دقیق فلسفی همراه است و هم کتاب «مزامیر داود» که تعبدی خاص را نشان می دهد که مأخوذ از جامعه شبانی آن روزگار مخاطبان است و از طرفی دیگر کتاب «غزل، غزل های سلیمان» که نگاهی تغزلی دارد. در حالی که همه اینها در زیر مجموعه آیین یکتاپرستانه پیامبران بنی اسرائیل وجود دارد که در آن «یهوه» خدای جبار و منتقم و قهار است و کمتر از آن گونه که دین حنیف اسلام و مسیحیت به رأفت و مهربانی الله و پدر آسمانی پرداخته اند، عنایت شده است. همچنین است که در ادیان این نیایش ها تبدیل به سرودهایی مذهبی شده و بسته به نوع فرهنگ خاصی که آن دین در آن رشد می کند، خوانده و اجرا می شود. ۳- از آنجا که این نیایش ها واگویه های نهانی انسان است باید همچنین انتظار داشت که چون انسان دو ساحت معنوی و مادی یا درونی و بیرونی دارد، این واگویه ها نیز ناظر بر ساحات مختلف انسانی باشد و با مطالعه متون و عبارات نیایش وار ادیان مختلف پی به این مهم که همان بازشناسی تفکر مادی و معنوی ادیان در سیر تاریخی خود است، خواهیم برد. البته از نکات جالب توجه دراین بازشناسی ، مشترکات میان آنهاست، مشترکاتی که نشان دهنده دغدغه ها و نیازهای مختلف انسان در اعصار گوناگون است. به عنوان مثال از مهمترین درخواستهایی که در سروده های «ریگ ودا» مطرح است، داشتن فرزندان سالم، کسب روزی، وفور نعمت و باران، پیروزی بر دشمنان، شفای بیماران و… است. همچنین در «مزامیر داود» و «اوستا» طلب رحمت از آسمان، فزونی رمه و سلامتی افراد قوم، نجات یافتن از دشمنان و پیروزی بر آنان… از جمله درخواستهای مادی است. ۴- از جمله نیازهای معنوی انسان شناخت است و شناخت وجود متعالی ،مهمترین دغدغه او، و درست به همین خاطر است که بسیاری از واگویه های نیایش وار انسان نسبت به وجود متعالی نگاهی فلسفی را در بطن خود دارد و از آنجا که شناخت وجود متعالی تنها از عقلانیت و استدلال فلسفی بر نمی آید و راز و رمزگشایی و به قولی کشف درونی و شهودی نیز می طلبد، بسیاری از نیایش های اصیل و درجه اول ادیان بزرگ جهان با مایه های عمیق عرفانی همراه هستند. این مایه های اصیل و عمیق عرفانی چون به ناگزیر باید در ساحت زبان اتفاق بیافتند گاه به شاهکارهای هنری _ ادبی نیز منجر می شوند که نمونه هایی از این دست نیز در متون مقدس و کتابهای نیایش به وجود آمده در حاشیه معارف مذهبی آن دین و آن کتاب مقدس بسیار است. یکی از این کتاب ها صحیفه سجادیه است که در حسن و جزالت به نام زبور آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)نیز مشهور است. ۵- صحیفه سجادیه مجموعه نیایش های حضرت علی بن الحسین(علیه السلام)ملقب به زین العابدین و سجاد، امام چهارم شیعیان است. این کتاب که بعد از قرآن و نهج البلاغه از امهات متون مذهبی شیعیان است، تاثیری بسزا در ترویج فرهنگ و معارف شیعی داشته و دارد،بطوری که تا بحال شروح گوناگونی در زبانهای مختلف بر آن نگاشته شده است. صحیفه کامله سجادیه از حضرت سجاد(علیه السلام)به فرزندش زید که از مادری غیر از ام عبدالله فاطمه دختر امام حسن مجتبی(علیه السلام)بود، سپرده شد و بعد از او که در ماجرای قیام زیدیه در مبارزه با هشام بن عبدالملک به شهادت رسید، به یحیی بن زید محول شد. یحیی بن زید که نیز مانند پدر خود از مبارزان علوی بود، و در هجده سالگی به شهادت رسید در سفرش به خراسان در راه با متوکل بن هارون بلخی روبرو شد و وقتی از متوکل شنید که امام صادق(علیه السلام)از شهادتش خبر داده است ، صحیفه کامله سجادیه را به متوکل سپرد تا به عموزادگانش محمد و ابراهیم برساند. بدین ترتیب این میراث معارف شیعه که در قالب نیایش است، حفظ شد. تا بحال محققان و مورخان زیادی درباره وضعیت سیاسی و اجتماعی امام سجاد(علیه السلام)در دوره خفقان آمیز حکومت هشام بن عبدالملک نوشته اند و اینکه برگزیدن قالب نیایش برای بیان و ترویج معارف شیعه تا چه حد از طرف امام سیاستی برای تبیین این مسئله بوده است. این خود لزوم کوشش در شرح و بسط مفاهیم آن را بیش از پیش نمایان می سازد چرا که این کتاب ارزشمند تنها واگویه هایی از جنس نیایش از جانب یک انسان برجسته و معصوم مذهبی نیست، بلکه تئوری و درس گفتار یک معرفت و یک بینش به نام شیعه است که در قالب نیایش و در مجموعه ای با عنوان صحیفه سجادیه مطرح شده است. در ابتدای صحیفه از کسانی که صحیفه را بنابر نقل و حدیث روایت کرده اند سند داده شده است و همچنین گفت وگویی که بین متوکل بن هارون بلخی و یحیی بن زید در گرفته است _ همچنان که ذکر شد _ به تفصیل آمده است. همچنین در بخش دیگر این مقدمه که مشتمل بر ۵۴ فقره دعاست، بنابر نقل از متوکل بن هارون بلخی از امام صادق(علیه السلام)عنوان ۵۴ باب صحیفه ذکر شده است. باب اول صحیفه در ستایش خداوند است، و باب دوم در صلوات و تحیات بر محمد و آل محمد(صلی الله علیه و آله و سلم)و باب سوم درود بر حمل کنندگان عرش و باب چهار در درود فرستادن بر کسانی که به پیامبران الهی ایمان آورده اند و باب پنجم در دعا برای خود و نزدیکان مخصوص خود و الی آخر که دعا در تضرع و عجز و دعا در الحاح و دعا در ابراز مذلت به درگاه خدا و به خاطر رفع غصه ها و غم هاست. نیایش های انسان در بستر تفکر مذهبی به انحای مختلف آشکار شده است و یکی از علل تنوع این گفت وگوی مهم انسان با وجود متعالی طرز نگاه و بالطبع تأمل در آن وجود متعالی است بسط تفکر و دقایق فلسفی و عرفانی در میان شیعیان برای بازگوکردن و بازشناساندن بیشتر نیاز به قالبی چون نیایش داشت تا بتواند راحت تر و البته خاص تر به مخاطبان خود منتقل شود ۶- صحیفه یک درس گفتار است که با بن مایه های عمیق فلسفی و عرفانی در آن می توان شکوه معرفت شیعه را در کلام معصوم به تماشا نشست. درصحیفه در ابتدای سخن در باب حمد و ستایش پروردگار آمده است؛ «به درگاه کبریا و عظمت پروردگار سپاس و ستایش می گزارم که ذات لایزالش ازلی است و ازلیت بی ابتدایش لایزال و جاویدان است. دیده کوتاه بین ما یارای دیدارش ندارد و فکر کودک و کوچک ما از عهده تعریف و توصیفش بر نیاید. جهان را به قدرت بی مانند ش بیافرید و مشیت عظمایش بنای خلقت فرو گذاشت. ابتداع کرد، اختراع کرد و… کائنات را با اراده خویشتن به سیر و سفر واداشت و هدف خلقت را محبت ذات اقدس خود قرار داد.» در آخرین باب؛ یعنی باب پنجاه و چهارم در دفع هم و غم می گوید: « ای گشاینده عقده ها و ای در هم شکننده انبوه اندوه. ای که ابرهای کدورت و غم را از افق فکرها برکنار می کنی. ای بخشاینده این جهان و آن جهان… پروردگارا از فتنه هایی که گمراه کننده اند و روزگار را بر ما تباه سازند برکنارمان دار، به رحمت تو ای مهربان تر از هر کس که مهربان است پناه آورده ایم و چنان خواهیم که به روان مقدس محمد و آل محمد بندگان برگزیده و پاکدامن و پارسای خویش صلوات و تحیات بسیار فرو فرست.» ۷- صحیفه سجادیه درسنامه شیعه است و بر این کلمه شیعه تاکید زیادی است . اگر دقت و تامل ویژه ای داشته باشیم، متوجه می شویم اهل سنت کمتر در حوزه نیایش وارد شده اند و متون دست اولی که در قالب نیایش به دنبال ترویج معارف اسلامی باشد بسیار کم می بینیم، در صورتی که در شیعه غیر از صحیفه سجادیه، کتابهای ارزشمند دیگر که حاوی دعاهای رسیده از اهل بیت(علیه السلام)است به وفور یافت می شود، نیایش های کمیل، ندبه وتوسل که هر کدام به نوبه خود بسیار قابل توجهند از این دست است. اما اگر به واکاوی و چرایی این مسئله بپردازیم باید گفت: از منظر جامعه شناختی به دلیل غلبه سیاسی اهل سنت در سالهای بعد از وفات پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم)تا چند سده و بالتبع در کمون ماندن شیعیان که گاه این کمون منجر به اختناق شدیدی در جو فکری جامعه نسبت به شیعیان می شد، اهل بیت در بسیاری از اوقات معارف خود را در قالب نیایش واره ها به گوش جان و دل مردم می رساندند. اما از منظر معرفت شناختی اینکه شیعه با توجه به نگاه ائمه معصومین خود به دین، خداوند، انسان و جامعه نگاهی دیگرگون و متفاوت داشتند و گواه این مطلب نیز بسط تفکر و دقایق فلسفی و عرفانی در میان شیعیان است و این ها خود برای بازگوکردن و بازشناساندنشان بیشتر نیاز به قالبی چون نیایش داشتند تا بتوانند راحت تر و البته خاص تر به مخاطبان خود منتقل شوند، به همین خاطر نیز شاید بتوان گفت اصلاً نگاه شیعه به نیایش از طور دیگری است.طوری که در آن گاهی نیایش و نیایش کننده و نیایش شونده در شعور یک پرتو هستند و خواندن دعا تنها یک فعل گفتاری محسوب نمی شود. منبع: روزنامه همشهری

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.