تاریخ انتشار : ۱۶ مرداد ۱۳۹۵


در فرهنگ عربی مثلی است که می گوید: من له الغنم فعلیه الغرم؛ هر که سودی می برد می بایست غرامت آن را هم بپردازد. به این معنا که اگر خیری از جایی به تو می رسد نمی بایست شرش را دیگری بچشد. بنابراین، تلخ و شیرین زندگی را باید پذیرفت؛ چرا که گل بی خار نیست. یکی از واجبات حقوقی اسلام، مسئله نفقه است که شامل هزینه های معمولی و عادی یک شخص می باشد. این که انسان از چیزی چون محبت و رحمت دیگری بهره مند شود، هرچند که رحمت و محبت آن دیگری، بی منت است، ولی این دلیل نمی شود که انسان مسئولیت خویش را انجام ندهد و از آن سرباز زند. اسلام برای این که پاداشی برای رحمت و محبت بی منت دیگری، قرار دهد، گوشه ای از این پاداش را در شکل نفقه به عنوان قانون، لازم و واجب الاجرا درآورده است تا از طریق یک ماده قانونی و حقوقی، مسئولیت شخص را مشخص سازد.نویسنده در این مطلب با مراجعه به آموزه های قرآنی بر آن است تا ماهیت و آثار و احکام این ماده قانونی را در زندگی خانوادگی هر انسانی تبیین نماید.احساسات مسئولیت آفرینانسانیت انسان به عقل و عاطفه است. به این معنا که انسان جلوه هایی از خردورزی و احساسات است، هرچند که تفاوت هایی میان زن و مرد در نسبت آن دو است، ولی انسان بی خرد یا بی احساس و عاطفه، از دایره انسانیت بیرون است. از این رو خداوند بر این دو ویژگی انسانی در بسیاری از آیات تاکید می کند و انسان های بی خرد و بی احساس را چون چارپایان و جمادات برمی شمارد و حتی پست تر از آنان می داند؛ چرا که خداوند انسان را با این دو ویژگی آفریده است و عدم وجود آن دو در هر شخصی به معنای دفن کردن آن به علل و عواملی است که می بایست شخص خود را بر آن سرزنش کند.احساسات و عواطف در انسان، تجلی و نمادی از رحمت الهی است. به این معنا که رحمت الهی در انسان به شکل احساسات و عواطف تجلی می یابد. از این رو بازتاب احساسات به شکل مهر و محبت و رحمت در انسان بروز و ظهور می یابد.هر انسانی به سبب همین احساسات و عواطف است که با مفاهیمی چون همدردی، عشق، محبت، همذات پنداری و مانند آن آشنا می شود. عشق ریشه دارترین مفهوم و مصداق احساسات و عواطف است که جلوه هایی چون محبت، مودت، شعف و مانند آن می یابد. این احساس عشق به سبب آن که پیونددهنده دو چیز از سویی و موجب سلب استقلال فردی از سوی دیگر می شود، عامل بسیاری از احساسات وعواطف دیگر بلکه حقوق و قوانین است. لذا عشق به عنوان یک احساس مسئولیت آفرین بروز می یابد؛ چرا که هر عشقی، پیوند جدیدی را میان دو فرد به وجود می آورد که نیازمند معیارهای جدید در همه ابعاد زندگی است. زمانی که عشق پدید می آید، معیارهای پیشین رخت بر می بندد و دو نفر به نوعی وابستگی شدید می رسند که نمی توانند به تنهایی زندگی کنند و نیازهایشان را برآورده سازند.هرچند که عشق، پیوندی روحی و روانی است، ولی آثار خود را در همه ابعاد زندگی به جا می گذارد. این گونه است که عاشقان رفتاری خاص دارند و بقای هر یک به بقای دیگری است. بر همین اساس از واژه عشقه برای تبیین این معنا و پیوند جدید استفاده می شود؛ زیرا عشقه به معنای پیچک است وعاشقان همانند پیچکی هستند که به هم آویخته اند و از شیره جان و هستی یکدیگر تغذیه کرده و بر یکدیگر استوار هستند و جدایی آنها به معنای مرگ و نیستی خواهد بود.بدین معنی که کوچک ترین جدایی در بخشی از این پیچ عشق یا دوری از همدیگر، آثاری چون افسردگی و دلمردگی و خستگی را به همراه می آورد و پژمردگی را می توان در عشاق دورافتاده و یا وارفته از هم دید.عشق همواره دوسویه است؛ بنابراین، هر عاشقی معشوقی است و هر معشوقی عاشق، لذا هر کس محبتی بی منت از سرتاپای وجودش به دیگری می بخشد تا دیگری از شهد شیرین زندگی او بهره برد و آن دیگری نیز همچنین بی منت عشق پیشکش می کند و شهد در کام و جام جان می ریزد.داستان عشق و مسئولیت همانند داستان حق و تکلیف است؛ زیرا برای هر حقی، تکلیفی و برای هر تکلیفی، حقی است و این گونه نیست که برای یک سو همواره حقی ثابت و برای سوی دیگر همواره تکلیفی باشد؛ چنان که برخی از بی خردان چنین گمان برده اند. از این رو می توان گفت که هر کسی در برابر عشقی که می چشد، مسئولیت و تکلیفی برگردن می گیرد؛ چرا که بی مسئولیت پذیری، این پیوند از هم می پاشد و یکی از دو پیچک زندگی، پژمرده و در نهایت خشک می شود و زندگی را از دست می دهد. از این رو پیوند عشاق را مودت دانسته اند که به نوعی بده و بستان است که البته با بده و بستان های تجاری و بازاری فرق دارد؛ چرا که مبنای این بده و بستان همواره احساسات و عواطف است که از آن به رحمت و محبت یاد می شود.نفقه، مسئولیت پذیری و تعادل سازینفقه یکی از مصادیق همین مسئولیت پذیری و تکلیف است. نفقه در لغت به معنای سپری شدن و از میان رفتن است. از این رو به چیزی که با انفاق از دست آدمی می رود، نفقه می گویند. (مفردات الفاظ قرآن کریم، راغب اصفهانی، ص 819)در اصطلاح فقهی، نفقه به معنای چیزی است که انسان برای خانواده اش مصرف می کند. البته مراد از خانواده در این اصطلاح، افزون بر همسر شامل پدر، مادر، پدران و مادران ایشان و هر چه بالاتر بروند و نیز فرزند و فرزندان فرزند و هرچه پایین تر برود، می شود. این افراد از کسانی هستند که در اصطلاح از آنان به واجب النفقه یاد می شود؛ بنابراین واجب است تا شخص خوراک، پوشاک، مسکن و مانند آنها را برایشان فراهم آورد. (تحریر الوسیله، امام خمینی، ج 2، ص 315، مسئله 8 و نیز القاموس الفقهی، ص 358)هر انسان بالغ و عاقل و مکلفی این مسئولیت را دارد که در حق خانواده خود انفاق کند و ملاک در نفقه دادن توان مالی مردان است. (بقره، آیه 233 و نیز طلاق، آیات 6 و 7) و خداوند هیچ کسی را بر کاری که توان و استطاعت بر انجام آن ندارد، تکلیف نمی کند (بقره، آیه 286)؛ زیرا این امر خلاف حکم عقل و امری قبیح و زشت است. از این رو خداوند شوهر را بر پرداخت نفقه بیش از حد توان، مکلف نکرده و نفقه ای که بر شوهر از تامین پوشاک، خوراک، مسکن واجب کرده در حد متعارف و مقدور آن می باشد. (بقره، آیه 233 و نیز طلاق، آیات 1 و 6)این نفقه حتی برای زنانی که طلاق گرفته و در خانه شوهر هستند، به مدت یک سال از زمان طلاق واجب است (بقره، آیه 240) و مرد حق ندارد او را از خانه اش بیرون کند. همچنین زنان مطلقه تا زمانی که در عده طلاق هستند، به عنوان واجب النفقه شوهر شناخته می شوند (طلاق، آیه 1) و نفقه زن مطلقه از سوی شوهر به عنوان مصداقی از احسان و حق در آیه 236 سوره بقره معرفی می شود و خداوند در آیه 241 سوره بقره نیز از مردم می خواهد که با تامین نفقه زن مطلقه به طور متعارف، حقی که به عهده اهل تقواست انجام دهد.این حکم براساس روایات تنها برای زنان مطلقه رجعی است حتی اگر دوبار طلاق داده و امکان رجوع است؛ اما درباره مرتبه سوم دیگر این حکم جاری نمی شود؛ زیرا نمی تواند رجوع کند. از این رو، وجوب نفقه بر شوهر نیست.(کافی، ج6، ص90، حدیث5)خداوند در آیات پیش گفته سوره طلاق، بر لزوم پرداخت نفقه به زن باردار تا هنگام زایمان وی تاکید می کند. همچنین بر پدر است تا نفقه فرزندان شیرخوار را تامین کند (بقره، آیه 233) و این الزام حتی بر وارثات میت است.اکنون این پرسش مطرح می شود که اگر عشق دوسویه است؛ چرا مسئولیت نفقه تنها بر عهده شوهر و مرد است؟ خداوند در آیه 34 سوره نساء بر این نکته توجه می دهد که تامین هزینه های مسکن و خوراک و پوشاک همسر، عامل مدیریت و برتری مرد در ساختار مدیریتی خانواده است. به این معنا که مرد با این مسئولیت خویش، حقی را برعهده زن می گذارد و بر زن است تا از شوهر اطاعت کند و مدیریت خانواده از سوی مرد را بپذیرد. (تفسیر کبیر، فخر رازی، ج4، ص71)این اقدام قانونی و حقوقی از سوی اسلام برای آن است که روابط در خانواده به بهترین شکل مدیریت و مهار شود و از هرگونه سوءاستفاده از عشق و محبت دیگری، جلوگیری شود؛ زیرا زن به سبب شدت احساسات و عواطف، گرفتار محبت و عشق می شود و مردان از این عواطف سوءاستفاده می کنند. براین اساس، حکم نموده است تا با انجام مسئولیتی، از عشق بی منت زن بهره مند شود؛ چرا که زنان برخلاف مردان، کمتر در اندیشه مادیات در زندگی عشقی خود هستند این در حالی است که مرد بیشتر جنبه عقلانیت زندگی را توجه دارد. این گونه قوانین موجب می شود تا تعادل در روابط عشقی همچنان پابرجا باشد و یکی از دو طرف بر دیگری، غلبه نکند.به سخن دیگر، تفاوت های طبیعی میان زن و مرد در میزان احساسات و عواطف و عقل گرایی موجب می شود تا شکل هایی از روابط به عنوان قانون و حقوق از سوی خداوند تعریف شود تا در پایان نوعی تعادل میان زن و شوهر ایجاد شود و از هرگونه خروج از تعادل به سبب شدت احساسات زن و خردورزی مرد جلوگیری به عمل آید.این شیوه تعادل سازی از سوی خداوند هر چند که جنبه حقوقی و قانونی به مساله می دهد، ولی ارتباط تنگاتنگی با احساسات دارد. شوهر اگر این جنبه حقوقی را براساس عواطف و احساسات به کارگیرد و مسئولیت را جنبه محبتی بخشد، تعادل بهتری پدید می آید و خانواده از یکرنگی بیشتری بهره می برد و عشق، همانند دوره نخست از قوت و شدت بیشتری برخوردار خواهد بود. از این رو خانواده هایی که اصول زندگی خویش را براساس محبت و رحمت نهاده اند، کارهای حقوقی را به شکلی دیگر انجام می دهند و مسئولیت را عاشقانه به عهده می گیرند و عاشقانه انجام می دهند. و لذا هرگونه تنش در میان ایشان معنایی ندارد و مسایل بسیار بغرنج حقوقی و مالی و قانونی به سادگی در میان آنان حل و فصل می شود؛ زیرا هنوز اصل حاکم در روابط حتی قانونی، عشق و محبت و رحمت است.در بسیاری از خانواده ها چون این اصل مراعات نمی شود، درگیری های لفظی و گاه فیزیکی رخ می دهد وکلماتی چون حقوق من و مهریه و نفقه من و مانند آن رد و بدل می شود و هر یک از طرفین به جای حرکت در مسیر عاشقانه می خواهند از طریق زور و قدرت قانون، دیگری را به تمکین مالی و یا جنسی وادار سازد که هیچ گونه لذتی برای طرفین غالب به همراه ندارد، چرا که هر حقی در خانواده اگر به جای عشق و احساسات از طریق حقوق و قانون یعنی زور و خشونت مشروع، به دست آید، آثاری از همان زور و خشونت را با خود دارد و از هرگونه احساس و عاطفه و عشق مبرا خواهد بود. این گونه است که خانواده ای سرد به جای گرم شکل می گیرد و در یک فرآیندی همه آن چه ساخته شده بود بر باد می رود.این در حالی است که می توان حقوق بلکه بالاتر از حقوق را با عشق به دست آورد و طرف مقابل خود را برای رضایت و خشنودی دیگری بکشد. به سخن دیگر، اگر می توان با پنبه با تمام رضایت و خشنودی و تسلیم دیگری سربرید چرا با کارد خونین اقدام شود؟ مگر کاردی تیزتر از عشق هست که عاشق را در پای معشوق قربانی کند؟ پس بیاییم با عشق ورزی همه حقوق خود را استیفا کنیم در حالی که طرف مقابل در اوج رضایت و احساس و عاطفه این بذل و ایثار را انجام می دهد و بی هیچ منتی احسان و رحمت می کند و تا پای جان فداکاری می نماید.
منبع : روزنامه کیهان
 


برچسب ها :
دیدگاه ها
تازه ترین مطالب
کلمه مولی در حدیث غدیر به چه معناست؟

کلمه مولی در حدیث غدیر به چه معناست؟

کلمه «مولی» در حدیث غدیر از منظر علمای اهل سنت چگونه است؟

کلمه «مولی» در حدیث غدیر از منظر علمای اهل سنت چگونه است؟

چه نامها و صفاتی در روایات برای روز غدیر ذکر شده است؟

چه نامها و صفاتی در روایات برای روز غدیر ذکر شده است؟

آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

سجده بر تربت امام حسین(ع)

سجده بر تربت امام حسین(ع)

«من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، این سخن پیامبر خدا(ص) تنها یک جمله خبری است و هیچ توصیه‌ای در آن وجود ندارد که ولایت علی(ع) را بپذیریم؟

«من کنت مولاه فهذا علی مولاه»، این سخن پیامبر خدا(ص) تنها یک جمله خبری است و هیچ توصیه‌ای در آن وجود ندارد که ولایت علی(ع) را بپذیریم؟

آیا امام علی(ع) از کودکی دارای تمام مقامات معنوی بوده و روز غدیر تنها برای یک نصب تشریعی بود؟

آیا امام علی(ع) از کودکی دارای تمام مقامات معنوی بوده و روز غدیر تنها برای یک نصب تشریعی بود؟

آیا پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در واقع، از طرح علنی جانشینی در غدیر خم واهمه داشت؟

آیا پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در واقع، از طرح علنی جانشینی در غدیر خم واهمه داشت؟

در جریان غدیر خم ولایت سیاسی مد نظر پیامبر بوده است یا ولایت دینی و عرفانی؟

در جریان غدیر خم ولایت سیاسی مد نظر پیامبر بوده است یا ولایت دینی و عرفانی؟

آیا حدیث غدیر از طریق زنان هم نقل شده است ؟

آیا حدیث غدیر از طریق زنان هم نقل شده است ؟

قرآن و آبادی زمین

قرآن و آبادی زمین

سبک زندگی قرآنی امام حسین (علیه السلام)

سبک زندگی قرآنی امام حسین (علیه السلام)

معنی «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» که پیامبر(ص) در غدیر خم فرمودند چیست؟

معنی «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه» که پیامبر(ص) در غدیر خم فرمودند چیست؟

نظر ابن جریر طبری در مورد واقعه غدیر خم و ولایت امام علی(ع) چیست؟

نظر ابن جریر طبری در مورد واقعه غدیر خم و ولایت امام علی(ع) چیست؟

تفاوت بین «اکمال» و «اتمام» در آیاتی مانند آیه غدیر در چیست؟

تفاوت بین «اکمال» و «اتمام» در آیاتی مانند آیه غدیر در چیست؟

مطالب مرتبط