جستارى درباره کنیه‏ ها و لقب‏ هاى حضرت عباس (ع)

کنیه‏ هاى حضرت عباس (علیه السّلام)در فرهنگ عربى به آن دسته از نام‏ هایى که با پیشوند اَبْ (در مردان) و اُمّ (در زنان) همراه باشد، کنیه مى‏ گویند. سنت گذاشتن نامى در قالب کنیه براى افراد در میان قبایل عرب، گونه‏ اى بزرگداشت و تجلیل نسبت به فرد به شمار مى‏آید.(۱)در اسلام نیز توجه زیادى به آن شده است غزالى مى‏ نویسد: «رسول خدا(ص) اصحاب خود را از روى احترام براى به دست آوردن دل‏هایشان به کنیه صدا مى‏ زند و آنهایى که کنیه نداشتند، کنیه‏ اى برایشان انتخاب مى‏ فرمود و سپس آنها را بدان مى‏ خواند. مردم نیز از آن پس، فرد مذکور را به همان کنیه مى‏ خواندند. حتى آنان که فرزندى نداشتند تا کنیه اى داشته باشند کنیه‏ اى مى‏ نهاد. پیامبر اکرم(ص) رسم داشت حتى براى کودکان نیز کنیه انتخاب مى‏ نمود و آنان را مثلاً ابا فلان صدا مى‏زد تا دل کودکان را نیز به دست آورد».(2) در اینجا کنیه‏ هاى حضرت عباس(ع) بر شمرده مى‏ شود:
۱. ابوالفضلدر منابع بسیارى، کنیه حضرت عباس(ع) را ابوالفضل بر شمرده‏ اند (۳) که در بین کنیه‏ هاى ایشان، ابوالفضل (= ابوفاضل، ابوالفضائل) مشهورترین است اما دیگر کنیه‏ هاى او یا غیر مشهور هستند و یا این که پس از واقعه کربلا حضرت را بدان خوانده‏ اند. در مورد این کینه بحث وجود دارد که آیا این کنیه واقعى بوده و ایشان پدر فرزندى به نام فضل بوده‏ اند یا اینکه این کنیه اعتبارى و در واقع لقبى بوده است که به شکل کنیه به او نسبت داده‏ اند. گفته‏ ها و احتمالاتى در این زمینه وجود دارد که بدان پرداخته مى‏ شود:آن چه از بررسى اسامى افراد در تاریخ به دست مى‏آید این است که انتخاب کنیه همواره بر اساس نام فرزند بزرگ‏تر فرد نبوده و در موارد بسیارى این قاعده وجود ندارد.نوشته‏ اند در خاندان بنى‏ هاشم هر که عباس نام داشته او را ابوالفضل کنیه مى‏ نهادند؛ همان گونه که عباس بن عبدالمطّلب و عباس بن ربیعه بن الحارث بن عبدالمطّلب و … نیز مکنّى به همین کنیه بوده‏ اند(۴) که گفته‏ اى مقبول و موجّه به نظر مى‏رسد.برخى دیگر گفته اند این کنیه برگرفته از برترى و فضلى بوده که از کودکى در حضرت نمود فراوان داشته و او را بدان صفت مى‏ شناخته‏ اند آن گونه که در سوگ او نیز سروده ‏اند:اَبَاالفَضْلِ یَا مَنْ أَسَّسَ الفَضْلَ وَ الإبا / أَبِى الفَضْلُ اِلاّ اَنْ تَکُونَ لَهُ أَبا«اى ابوالفضل! اى کسى که هر برترى و پاکدامنى را بنا نهادى! آیا براى من برترى و فضلى وجود دارد که تو پدر آن نباشى؟ (آیا کسى مى‏ تواند فضلى داشته باشد که در تو نباشد)».(5) هم‏چنین در بین اعراب و مسلمانان نیز چنین سنتى بسیار دیده مى‏ شده که کنیه افراد را بر اساس ویژگى‏هاى آنان مى‏گذاشته‏اند. آورده‏اند روزى رسول خدا(ص) شنید که فردى را ابوالحَکَم مى ‏خوانند. پیامبر اکرم(ص) او را نزد خود خواند و فرمود: «همانا حَکم [داور [خداست و حُکم از آن اوست تو چرا ابوالحکم خوانده مى‏ شوى؟» او پاسخ داد:«قبیله‏ ام هر گاه بر سر مسأله ‏اى اختلاف پیدا مى‏کنند نزد من مى‏ آیند و من بین آنان داورى مى‏ کنم و با صادر کردن حکم خویش اختلاف را برطرف مى‏ نمایم» پیامبر اکرم(ص) به او فرمود: «چه کار خوبى مى‏ کنى»(6) و این گونه گذاشتن چنین کنیه‏ هایى را بر افراد بدون اشکال دانست.گذشته از این همه این مطالب، در ردیف فرزندان عباس(ع) نام پسرى را به اسم فضل آورده‏ اند(۷) اما چون که فضل فرزندى نداشته، احتمال این که نام او از حافظه تاریخ ستُرده شده باشد، وجود دارد. این مسأله سبب شده که برخى براى توجیه کنیه حضرت عباس(ع) بر مطالبى مانند آنچه گذشت تمسک جویند گر چه هیچ یک از آنها با هم منافاتى ندارد و قابل جمع مى‏ باشد. یعنى وقتى در کودکى کسى را ابوالفضل بخوانند در او زمینه‏ هایى هم ایجاد مى‏ شود که نام یکى از فرزندان خویش را فضل بگذارد.
۲. ابو القِربَهدر لغت عرب قِربه به معناى «مشک آب» است. حضرت عباس(ع) را به جهت آب رسانى‏ اش در کربلا به این کنیه نامیده‏ اند. در بسیارى از منابع تاریخى و رجالى چنین کنیه‏ اى را براى حضرت برشمرده‏ اند.(۸)
۳. ابو القاسمکنیه‏ اى غیر مشهور براى حضرت مى‏ باشد(۹) اگر چه برخى نوشته ‏اند حضرت عباس(ع) فرزندى به نام قاسم داشته که در کربلا به شهادت رسیده است.(۱۰)
۴. ابن البَدَویّهاین کنیه نیز از جمله کنیه‏ هاى غیر مشهور حضرت است و به معناى «فرزند زن بادیه‏ نشین» مى‏ باشد. دلیل آن نیز این بوده که قبیله مادرى حضرت، از جمله قبایل بیابان نشین عرب بوده‏ اند.(۱۱)
۵ . ابو الفَرجَهدر لغت عرب فرجه، «گشایش در سختى و بر طرف شدن اندوه» معنا شده است. برخى چنین کنیه‏ اى نیز براى حضرت برشمرده‏ اند که بیشتر به لقبى در قالب کنیه مى‏ ماند. دلیل آن هم بر طرف کردن اندوه و گشایش در سختى‏ها در نتیجه توسل به او مى‏ باشد.(۱۲)
لقب‏هاى حضرت عباس(ع)به عناوینى که بر اثر بروز و ظهور ویژگى‏ هایى در انسان‏ها، به آنان نسبت داده شود و بیانگر ویژگى‏ شان باشد، لقب مى‏ گویند. حضرت عباس(ع) القاب بسیارى دارد. براى ایشان بیش از بیست لقب مشهور برشمرده‏ اند که معروف‏ترین آنها عبارت‏اند از:
۱. قمر بنى‏ هاشمحضرت عباس(ع) از جمال و زیبایى ویژه‏ اى برخوردار بوده؛ به گونه‏ اى که سیماى دل‏رباى او جلب توجه مى‏ کرد و چهره‏ اش مانند ماه تمام، تابناک مى‏ نمود. چون از دودمان هاشم، جد پیامبر(ص) بوده، او را «ماه فرزندان هاشم» مى‏ خواندند. این لقب، لقبى مشهور براى حضرت به شمار مى‏ رود و بسیارى از منابع آن را برشمرده‏ اند.(۱۳)
۲. باب الحوائجحضرت عباس(ع) در دوران زندگانى امام مجتبى(ع) پیوسته در کنار آن حضرت به مددکارى مردم و برآوردن نیازهایشان مى‏ پرداخت. این رویه در زمان امامت امام حسین(ع) و پیش از جریان عاشورا نیز ادامه داشت تا آن جا که هر گاه نیازمندى براى کمک خواستن نزد این دو امام همام مى‏ آمد، حضرت عباس(ع) مأمور اجراى دستور امام خویش مى‏ شد. حضرت عباس(ع) جایگاه بلندى نزد برادرش امام حسین(ع) داشت. نوشته‏ اند:«همان گونه که پدرش امیر المؤمنین(ع) جایگاه بلندى نزد پیامبر اکرم(ص) داشت و باب او بود و هر گاه مشکلى روى مى‏ داد پیامبر اکرم(ص) ابتدا آن را با على(ع) در میان مى‏ گذاشت، عباس(ع) نیز چنین حالتى نسبت به امام حسین(ع) داشت. امام با پیش امد هر مشکلى آن را با برادرش در میان گذاشته و از او مى‏ خواست که آن مشکل را برطرف نماید».(14) این مسأله سبب شد تا ایشان را باب الحوائج؛ «برآورنده نیازها» بخوانند.(۱۵) البته به نظر مى‏ رسد این لقب بعدها در نتیجه توسل ‏ها و کرامت‏ هاى آن حضرت به ایشان داده شده است.
۳. باب الحسین(ع)شدت دلبستگى حضرت عباس(ع) به برادر بزرگ‏تر خود، امام حسین(ع) تا آن جا بود که همواره خود را خدمتگزار وى مى‏دانست و براى اجراى فرمان‏ هاى ایشان همیشه پیش ‏قدم بود. این بدان دلیل بود که پیامبر اکرم(ص) فرمود: «اَنَا مَدِینَهُ العِلمِ وَ عَلِىٌّ(ع) بَابُهَا فَمَن اَرَادَ مَدِینَهَ فَلْیَأْتِ البَابَ؛ من شهر دانش هستم و على(ع) دروازه ورود به آن است. پس هر کس خواهان ورود به شهر دانش است، باید نخست سراغ درِ آن را بگیرد».(16) حضرت عباس(ع) نیز درب ورود به شهر حسینى(ع) بود.از علامه فقید طباطبایى؛، نویسنده تفسیر بزرگ المیزان در این باره نقل شده است که فرمود: «مرحوم سید السّالکین و برهان العارفین، آقا سید على قاضى فرمود در هنگام کشف بر من روشن و آشکار شد که وجود مقدس ابا عبداللّه الحسین(ع) مظهر رحمت کلیّه الهیه است و باب و پیش‏کار آن حضرت، سقاى کربلا، سرحلقه ارباب وفا، آقا باب الحوائج الى اللّه، ابوالفضل العباس صلوات اللّه و سلامه علیه است».(17)
۴. سقّاسقّا از مشهورترین لقب‏ هاى حضرت عباس(ع) است و پس از واقعه کربلا به این لقب متصف گردید.(۱۸) یکى از بى‏ رحمانه‏ ترین حربه‏ هاى جنگى دشمن در واقعه کربلا، بستن آب به روى لشگر امام حسین(ع) بود که از روز هفتم ماه محرّم آغاز شد اما حضرت عباس(ع) به همراه برخى دیگر از بن ى‏هاشم، به فرات حمله مى‏برد و آب مى‏آورد.(۱۹) او این لقب را از پدران خویش به ارث برده بود؛ زیرا حضرت عبدالمطّلب، هاشم، عبد مناف و قُصَىّ نیز چنین لقبى داشتند. حضرت ابوطالب(ع) و عباس عموى پیامبر نیز به چنین ویژگى پسندیده‏ اى مشهور بودند.(۲۰)
۵ . کَبْش الکتیبهاصطلاحى نظامى است که در جنگ‏ها به کار مى‏ رفته و به فردى شجاع اطلاق مى‏شده که فردى که تمام صفات شجاعت و نام‏ آورى در او جمع بوده و در پیشانى لشگر به جنگ با دشمن مى‏ پرداخته است. این لقب پیش از حضرت عباس(ع) تنها به دو نفر داده شده؛ ابتدا به فردى قریشى از قبیله بنى عبدالدار که از دشمنان سرسخت مسلمانان بود و طلحه بن ابى طلحه نام داشت. او در جنگ احد توسطامیر المؤمنین(ع) کشته شد زیرا شخص دیگرى را جرأت رویارویى با او نبود و شجاعت و جنگاورى او باعث تضعیف روحیه مسلمانان شده بود.با کشته شدن او توسط امیر المؤمنین(ع) روحیه به مسلمانان بازگشت و سبب خوشحالى پیامبر اکرم(ص) شد زیرا کشته شدن او باعث شد اتحاد مشرکین به شدت از هم گسیخته شود و بسیارى از آنان پا به فرار گذارند.(۲۱)دومین فردى که پیش از حضرت عباس(ع) به این لقب خوانده شد مالک اشتر نخعى بود. او را در دوران خلافت امیر المؤمنین(ع) کبش العراق مى‏خواندند.(۲۲) پس از وى این لقب به حضرت عباس(ع) رسید آن گونه که از زبان امام حسین(ع) سروده ‏اند:عَبَّاسُ(ع) کَبْشُ کَتِیبَتى وَ کَنَانَتى/ وَ سرُّ قَوْمی بَلْ اَعَزُّ حُصُونى«عباس(ع) پهلوان لشگر و اهل بیت من بلکه شکست ناپذیرترین دژ من است».(23)
۶. حامى الظُعَینهدر لغت عرب ظعینه از ریشه ظَعَنَ (= کوچ کرد) گرفته شده و به معناى زن هودج‏ نشین(۲۴) مى‏ باشد. این لقب نیز از جمله القابى است که پس از واقعه عاشورا به حضرت داده شده و به معناى پشتیبان زنان هودج‏ نشین است. چرا که دلگرمى زنان اهل حرم به بازوى تواناى عباس(ع) بود. چه بسا پشتیبانى و حمایت از زنان بى‏ دفاع، خود بخش بزرگى از دفاع است و وجود او در بین لشگر قوت قلبى براى همه به شمار مى‏ آمد. این لقب در عرب پیش از حضرت عباس(ع) تنها به یک نفر داده شده و او ربیعه بن مکدم کنانى از قبیله بنى فراس مى‏ باشد و چه در زمان زندگى و چه پس از مرگش او را این گونه مى‏ خوانده‏ اند. آن سان که درباره‏ اش سروده‏ اند:حامى الظعینه این منه ربیعه /أم أین من علیا ابیه کلام(۲۵)القاب یاد شده از مشهورترین لقب‏ هاى حضرت عباس(ع) است. البته ایشان لقب‏ هاى دیگرى نیز دارند که بدین شرح است:۷. شهید؛(۲۶)۸ . عبد صالح؛۹. مستجار (پشت و پناه)؛۱۰. فادى (فداکار)؛۱۱. ضَیغَم (شیر)؛۱۲. مُؤثر (ایثارگر)؛۱۳. ظَهر الولایه (پشتیبان ولایت)؛۱۴. طیار؛(۲۷)۱۵. اکبر؛(۲۸)۱۶. مواسى (ایثار کننده)؛۱۷. واقى (پاسدار)؛۱۸. ساعى(۲۹) (تلاشگر)؛۱۹. صدّیق (راست‏گفتار و درست‏کردار)؛۲۰. بَطَل (گُرد)؛۲۱. اطلس (چابک و شجاع، در لغت به معناى رنگارنگ یا دو رنگ بوده(۳۰) و کنایه از فرد زیرک و چابک است)؛۲۲. حامل اللّواء (پرچمدار).(۳۱)۲۳. صابر؛۲۴. مجاهد؛۲۵. حامى؛۲۶. ناصر؛(۳۲)در کلام معصومین ‏علیهم السلام لقب ‏هاى دیگرى نیز براى حضرت عباس آمده است که از جایگاه والا و مقام ارجمند حضرت عباس(ع) حکایت مى‏کند.
پى‏نوشت‏ها:

۱. نک، لغت نامه دهخدا، على اکبر دهخدا، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ اول، ۱۳۷۳ ه . ش ، ج ۱۱، ص ۱۶۴۵۲.۲. معارف و معاریف، السید مصطفى الحسینى الدشتى، تهران، انتشارات مفید، چاپ دوم، ۱۳۷۶ ه . ش، ج ۸، ص ۵۹۵ .۳. نفس المهموم، شیخ عباس قمى، قم، منشورات مکتبه بصیرتى، بى تا، ص ۳۳۲؛ تنقیح المقال فى احوال الرجال، عبد اللّه المامقانى، نجف، مطبعه الحیدریه، ۱۳۵۲ ه . ق، ج ۱، ص ۱۲۸.۴. بطل العلقمى، عبد الواحد بن احمد المظفر، نجف، مطبعه الحیدریه، بى‏تا، ج ۲، ص ۹.۵. همان.۶. همان، ص ۱۰.۷. العباس(ع)، عبدالرزاق المقرم، نجف، مطبعه الحیدریه، بى تاص ۱۹۵ ؛ المجدى فى أنساب الطالبیین، نجم الدین ابوالحسن على بن محمد بن العلوى العمرى، قم، مطبعه سید الشهداء، مکتبه آیه اللّه العظمى النجفى، چاپ اول، ۱۴۰۹ ه . ق ، ص ۲۳۱.۸. أنساب الأشراف، احمد بن یحیى بن جابر البلاذرى، بیروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، چاپ اول، ۱۳۹۴ ه . ق، ج ۲، ص ۱۹۲ ؛ إعلام الورى بأعلام الهدى، فضل بن الحسن الطبرسى، نجف، مکتبه الحیدریه، چاپ دوم، ۱۳۹۰ ه . ق، ص ۲۰۳ .۹. بطل العلقمى، ج ۲، ص ۸.۱۰. مقتل الحسین(ع)، محمد تقى بحر العلوم، بیروت، دار الزهراء، چاپ دوم، ۱۴۰۵ ه . ق‏بحار الأنوار، محمد باقر مجلسى، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۳ ه . ق، ص ۳۱۵ ؛ العباس(ع)، ص ۱۹۵.۱۱. بطل العلقمى، ج ۲، ص ۹۱.۱۲. همان، ص ۱۰.۱۳. مناقب آل ابى طالب، ابن شهر آشوب السروى المازندرانى، ابو جعفر محمد بن على، قم، مطبعه العلمیه، بى‏تا، ج ۴، ص ۱۰۸ ؛ بحار الأنوار، محمد باقر مجلسى، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۳ ه . ق، ج ۴۵، ص ۴۰ .۱۴. بطل العلقمى، ج ۳، ص ۳۵.۱۵. مقاتل الطالبیین، ص ۵۵ ؛ بحار الأنوار، ج ۴۵، ص ۴۰ ؛ مناقب آل ابى طالب، ج ۴، ص ۱۰۸ ؛ بطل العلقمى، ج ۳، ص ۲۰۸ ؛ کبریت الأحمر، ص ۳۸۴.۱۶. مستدرک الحاکم النیسابورى، حافظ ابو عبد الله محمد بن عبد الله الحاکم النیسابورى، بیروت، دار الکتب العلمیه، چاپ اول ۱۴۱۱ ه . ق ، ج ۳، ص ۱۲۶.۱۷. چهره درخشان قمر بنى هاشم ابوالفضل العباس(ع)، على ربانى خلخالى، قم، مکتب الحسین، چاپ پنجم، ۱۳۷۸ ه . ش، ج ۱، صص ۱۴۷ و ۱۴۸.۱۸. الثقات، محمد بن حبّان، دائره المعارف العثمانیه، چاپ اول، بى جا، ۱۳۹۵ ه . ق، ج ۲، ص ۳۱۰ ؛ السیره النبویه، محمد بن حبّان، بیروت، مؤسسه الثقافیه، چاپ اول، ۱۴۰۷ ه . ق، ج ۱، ص ۵۵۹ .۱۹. الإختصاص، محمد بن محمد بن نعمان الشیخ المفید، بیروت، مؤسسه الاعلمى للمطبوعات، ۱۴۰۲ ه . ق، ص ۷۸ ؛ رجال الطوسى، ابو جعفر محمد بن الحسن، نجف، مطبعه الحیدریه، چاپ اول، ۱۳۸۱ ه . ق ، ص ۷۲ .۲۰. تاریخ الیعقوبى، احمد بن ابى‏یعقوب، بیروت، دار صادر، بى‏تا، ج ۲، ص ۷۶ ؛ سیره النبویه، ابن هشام، بیروت، دار احیاء التراث العربى، ۱۳۵۵ ه . ق، ج ۱، ص ۹۶.۲۱. بطل العلقمى، ج ۲، صص ۵۳ ـ ۵۴ .۲۲. بطل العلقمى، ج ۲، صص ۵۳ ـ ۵۴ .۲۳. همان، ص ۶۰.۲۴. فرهنگ معاصر، آذرتاش آذرنوش، تهران، نشر نى، چاپ اول، ۱۳۷۹ ه . ش، ص ۲۱۳.۲۵. بطل العلقمى، ج ۲، صص ۶۳ و ۶۴.۲۶. مصباح الزائر، سید بن طاووس، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۱۷ ه . ق، صص ۲۴۵ ـ ۲۴۹ ؛ بحار الأنوار، ج ۹۸، صص ۲۲۲ ـ ۲۲۷.۲۷. بطل العلقمى، ج ۲، ص ۱۰۸.۲۸. الطبقات، محمد ابن سعد، لیدن، مطبعه بریل، ۱۳۲۱ ه . ق، ج ۳، ص ۱ ؛ سیر إعلام النبلاء، شمس الدین محمد بن احمد الذهبى، مصر، دار المعارف، بى‏تا، ج ۳، ص ۲۱۶ .۲۹. سه لقب اخیر در زیارت ناحیه مقدسه آمده است.۳۰. لسان العرب، ج ۶، ص ۱۳۵.۳۱. مناقب آل ابى طالب، ج ۴، ص ۱۰۸ ؛ بحار الأنوار، ج ۴۵، ص ۴۰ ؛ بطل العلقمى، ج ۲، ص ۱۲.۳۲. چهار لقب اخیر در: الإقبال، على بن موسى بن جعفر السید بن طاووس، تهران، دار الکتب الاسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۹۰ ه . ق، ص ۳۳۴ ؛ بحار الأنوار، ج ۹۸، ص ۳۶۴ ؛ مصباح الزائر، ص ۳۵۱.

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.