مدیریت خانواده دراسلام(۴)

۴) مسؤولیت ها و روابط
یکی دیگر از اجزای فرایند مدیریت «سازمان دهی» است. به طور کلی، سازمان دهی نیروها و امکانات از شرایط ضروری تحقق برنامه ها می باشد. «سازمان دهی مستلزم آن است که منابع- یعنی افراد، سرمایه و تجهیزات- به مؤثرترین شیوه برای حصول هدف ها فراهم شود. بنابراین، سازمان دهی شامل ترکیب و یگانه سازی منابع است» (هرسی و بلانچارد، ۱۳۷۵، ۱۴). در نظر داشتن و توجه به نقش ها و مسؤولیت های هریک از اعضای خانواده و جایگاه آنها دراین نهاد و همچنین، توجه به چگونگی روابط آنها با یکدیگر از نکات بسیار مهم مدیریت خانواده به شمار می آید.
۴-۱)سرپرستی و مسؤولیت هدایت و رهبری از جمله مهم ترین مباحث مدیریت محسوب می شود.برخی صاحب نظران رهبری را تأثیرگذاری بر افراد در انجام وظایف شان با میل و علاقه، توصیف کرده اند. برخی دیگر رهبری را هنر یا علم نفوذ در اشخاص دانسته اند، به طوری که آنها با میل و خواسته خود در جهت حصول هدف های تعیین شده گام بردارند (نبوی، ۱۳۷۷).اما، باید دید که رهبری و سرپرستی یک خانواده چه تشابهات و تفاوت هایی با سرپرستی یک سازمان دارد. به عبارت دیگر،خصوصیات و ویژگی های سرپرست خانواده چیست؟پیامبر اکرم (ص) در این باره فرموده اند: آگاه باشید که همه ی شما تا حدودی فرمانروا و نگهبان هستید و در مورد فرمانبرداران خویش مؤاخذ و مسؤولید، زمامداران کشور فرمانروایان جامعه هستند و در برابر آن مسؤول، مرد که رئیس خانواده است فرمانروای زن و فرزندان خویش است و در برابرآنان مسؤول است، زن بر کودکان خود فرمانروا و حاکم است و در برابر آنان مسؤولیت دارد. آگاه باشید همه شما فرمانروا و نگهبان هستید و همه شما در مورد فرمانبرداران خویشتن مؤاخذ و مسؤولید (فلسفی، ۱۳۶۸، ۲ /۳۴۸).پیامبراکرم (ص) در این روایت مردم را به عنوان رئیس و رهبر خانواده معرفی کرده اند و مسؤولیت امور مربوطه را بر عهده او دانسته اند. البته ذکر این نکته نیز خالی از فایده نیست که در برخی خانواده ها با توجه به شرایط استثنایی موجود، مسؤولیت و رهبری خانواده بر دوش زن یا فرزند بزرگ ترقرار می گیرد. در هر صورت، نکته ی مهم این است که ریاست و زعامت یک جامعه یا سازمان (مانند خانواده) با مسؤولیت داشتن و پاسخ گو بودن مترادف گردیده است.البته این مسؤولیت در نهاد خانواده به مراتب بیشتر و سخت تر و در نتیجه، اجر آن والاتر و ارزنده تر خواهد بود. هم از این رو است که حضرت موسی بن جعفر (ع) در روایتی فرموده اند: کسی که از پی روزی حلال برود تا خود و خانواده خود را منتفع سازد اجر او در پیشگاه الهی مانند اجر سربازی است که در راه خدا جهاد می کند (فلسفی، ۱۳۶۸، ۳/ ۱۰) .
۴-۲) تصمیم گیری و مشورت تصمیم گیری اصل و اساس وظایف مدیر را تشکیل می دهد. حرکت به سوی اهداف سازمانی جز با تصمیم گیری صحیح و خردمندانه امکان پذیر نیست. برخی از صاحب نظران، کیفیت مدیریت را تابع کیفیت تصمیم گیری دانسته و معتقدند که تصمیم گیری به تنهایی مهم ترین وظیفه مدیر است. فرهنگ اسلامی توصیه های ارزشمندی برای این امر دارد. خداوند حکیم در قرآن فرموده اند: در برابر مصائب و مشکلات صبر کن که این عمل نیروی تصمیم گیری را قوی نموده و کارها را استوار می نماید (لقمان، ۱۷). همچنین، حضرت علی (ع) در نهج البلاغه درباره ینحوه ی خداشناسی خود فرموده اند: خدا را از سست شدن اراده های قوی، گشوده شدن گره های دشوار، و در هم شکسته شدن تصمیم ها، شناختم (حکمت، ۲۵۰).آنچه از سیره ی ائمه معصومین (ع) به دست آمده است،نشان دهنده آن است که عوامل و عناصر بسیار مهمی در اتخاذ تصمیم های مناسب و درست نقش دارند که در مباحث مدیریت اسلامی به آنها اشاره می شود. خدمتی و همکاران (۱۳۸۲) از جمله این عوامل به این موارد اشاره داشته اند: جمع آوری اطلاعات و بررسی و تحلیل دقیق مسائل، مشورت، استفاده از تجارب گذشته، قاطعیت و ثبات در تصمیم گیری، آینده نگری و عاقبت اندیشی، پرهیز از عجله و شتابزدگی، توکل. (۲)همان گونه که اشاره شد، یکی از عوامل مهم در تصمیم گیری، که در نگاه اسلامی نیز ارزش والایی دارد، مشورت با دیگران و نظرخواهی از آنان است. قرآن کریم یکی از اوصاف مؤمنان را مشورت در همه یامور زندگی اعلام می کند: و کارهایشان به صورت مشورت درمیان آنهاست (شوری، ۳۸). و حتی به پیامبر(ص)، که به منبع وحی اتصال دارد،توصیه می نماید که با مردم مشورت کند:در کارها با آنان مشورت کن (آل عمران، ۱۵۹). حضرت علی (ع) در نهج البلاغه در مورد عواقب مشورت نکردن و استبداد رأی این گونه به ما هشدارداده اند:کسی که استبداد در رأی داشته باشد هلاک می شود و کسی که با مردان مشورت کند در عقل آنان شریک می گردد (نهج البلاغه، حکمت ۱۶۱).ازاین رو، یکی از راه کارهای اساسی مدیریت خانواده مشورت اعضای خانواده با یکدیگر برای دستیابی به این اهداف، حل مسائل روزمره شخصی و عمومی و غلبه بر مشکلات است. در یک خانواده ی سالم تمام اعضا قبل از انجام هرکار جمعی یا فردی اقدام به مشورت می کنند. گفتنی است از نظر قرآن حتی یک امر جزئی مانند شیردادن نوزاد یا از شیرگرفتن او باید براساس مشورت و رضایت پدر و مادر کودک باشد: و اگر آن دو، با رضایت یکدیگر و مشورت، بخواهند کودک را (زودتر) از شیر بازگیرند، گناهی برآنان نیست (بقره، ۲۳۳).در آیه ای دیگر توصیه شده است امور خانواده ازجمله مسائل فرزندان، با مشاوره ی شایسته انجام گیرد: (درباره ی فرزندان، کار را) با مشاوره ی شایسته انجام دهید (طلاق، ۶).همچنین، بزرگ ترهای خانواده با مشورت کردن با فرزندان خود، اهمیت این امر را به آنان گوش زد کرده و علاوه بر تقویت عزت نفس آنها و مهم جلوه دادن رأی و نظر ایشان در مجموعه ی تصمیمات خانواده، آنها را برای آینده ای نزدیک آماده می سازند. این که در کلمات اولیای دین هفت سال سوم زندگی کودک را مرحله وزارت نامیده اند، اشاره به لزوم هم فکری و هم کاری با آنان در مسائل و مشکلات زندگی و برنامه ریزی های خانوادگی دارد. تصمیمات بزرگ و مهم خانواده نیز بهتر است با تشکیل جلسه یعمومی خانواده به همراه راهنمایی و اداره ی مدیر خانواده اتخاذ شود. به عبارت دیگر، همه اعضای خانواده باید نظر خود را درباره ی آن موضوع اظهار کنند و بزرگ ترها صرفاً برای ارائه اطلاعات دقیق و رفع اشکالات احتمالی، کوچکترها را نسبت به اظهار دیدگاهی دقیق تر راهنمایی کرده و در آخر نیزبه جمع بندی تمام دیدگاهها بپردازند.ازاین رو، تصمیم گیری هیچ گاه نباید به تنهایی و انفرادی صورت گیرد.
۴-۳)روابط و حرمت ها نقش روابط انسانی در شکل گیری سازمان ها کاملاً روشن است، زیرا بدون وجود مجاری ارتباطی که به وسیله ی سازمان طراحی شده و توسط انسان ها فعال شود و یا به جریان افتد، امکان تشکیل سازمان وجود ندارد. این روابط در نظریه های مختلف مدیریتی براساس «تکمیل و کارایی مجاری ارتباطی سازمان» یا «تشکیل گروه های سازمانی در سطوح مختلف» بنا نهاده شده است و در بهترین حالت آن، «براساس تمایل افراد به کار کردن با یکدیگر در قالب گروه های متجانس و توجه به مجاری ارتباطی توصیه شده توسط سازمان» عمل می کند.اما دیدگاه اسلام دراین مورد مبتنی بر «احترام متقابل بین فردی در همه یسطوح» بوده و «براساس منافع جمعی ضمن حفظ تمامیت فردی» عمل می کند (کوهستانی و همکاران، ۱۳۷۹). همچنین، به زعم یک نویسنده در حوزه ی مسائل خانوادگی (۳)، یکی دیگر از مهم ترین اصول روابط انسانی در خانواده «صمیمیت» است: «خانواده به عنوان گروه،اعضایش را با احساس صمیمیت، همکاری و تشریک مساعی به هم پیوند می دهد؛ یعنی رابطه ی اعضای خانواده بر پایه ی صفت صمیمیت و زندگی اجتماعی در داخل گروه استوار است. صمیمیت مشخصه ی اساسی و غیرقابل تفکیک خانواده است و همین صفت آن را از سایر گروه های اجتماعی متمایز می کند». (به نقل از سالاری فر، ۱۳۸۵، ۱۳۳).ازاین رو، توجه به نگرش اسلامی درباره ی روابط انسانی در یک سازمان، رهنمودهایی برای تنظیم روابط میان اعضای خانواده در اختیار ما قرار می دهد. تمام اعضای خانواده موظفند با توجه به اصل «احترام متقابل» و «صمیمت» و با رعایت حرمت ها و حریم های شخصی با یکدیگر تعامل شایسته داشته باشند وجود ارتباطاتی شایسته و مهربانانه در خانواده نماینده یسلامت و کمال یک خانواده و در نتیجه مدیریت صحیح و مدبرانه آن است.قرآن کریم شفقت و مهربانی نسبت به خانواده را از خصوصیات اهل بهشت بر می شمارد: گفتند ما پیش از این در میان خانواده خود با شفقت بودیم(طور،۲۶). همچنین پیامبر اکرم (ص) نیز درباره ی ارزش برقراری رابطه ی مبتنی بر مهر و محبت میان اعضای خانواده فرموده اند: از همه ی ایمان داران، ایمان آن کسی راستین و کامل تر است که اخلاق و منش او نیکوتر باشد و نسبت به خاندان خود پرمهرتر (کرمی فریدونی، ۱۳۸۴، ۱۷۴). برخی از صفات اخلاقی که در روابط مناسب اعضای خانواده و تعالی آن مؤثر است،عبارتند از: صداقت،خوش بینی، قناعت، صبر و سخاوت (سالاری فر، ۱۳۸۵).به طورکلی، تعاملات در محیط خانواده را می توان در سه سطح «والدین با یکدیگر»، «والدین با فرزندان» و «فرزندان با یکدیگر» مورد بررسی و ملاحظه قرار داد.الف- روابط انسانی و مؤمنانه ی والدین با یکدیگر در خانواده ی سالم نقش بسیار مهمی در مدیریت خانواده دارد. در این جا تمام وظایف و مسؤولیت ها برعهده ی یک فرد به عنوان مدیرنیست، بلکه به عبارتی وجود یک تیم مدیریتی متشکل از پدر و مادر متکفل اجرای کامل مدیریت در خانواده است برقراری رابطه ی عاشقانه همراه با حفظ حریم و حرمت همدیگر و کوتاه آمدن و از خود گذشتگی در حین بروز مشکلات و مسائل روزمره نوید بخش پیوند مستحکمی است که بنیان خانواده را تحکیم بخشیده و نتایج ثمر بخشی را به دنبال دارد که سکینه و آرامش در زندگی و رشد و شکوفایی فرزندان سالم و شایسته از جمله این نتایج است. پروردگار رحمان در قرآن کریم یکی از نشانه های خود را وجود مودت و رحمت میان زن و شوهر ذکر می کند (روم، ۲۱) و همچنین، در جایی دیگر آنها را به لباس یکدیگر تشبیه می کند: زنان شما لباس شما هستند و شما لباس آنها هستید (بقره، ۱۸۷). این از آن رو است که زن و وشوهر باید پوشاننده عیب ها و برآورنده ی نیازها و کاستی های یکدیگر باشند. استمرار روابط مطلوب و رضایت بخش والدین از وظایف مهم آنهاست و ملاک مطلوبیت این روابط براساس آیات قرآن، «معاشرت به معروف» است: و با آنان، به طور شایسته رفتار کنید (نساء، ۱۹).رفتار مناسب با همسر بر درجه ی ایمان یکمرد دلالت دارد.ازاین رو، پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: بهترین شما کسی است که با همسرانش نیکوتر باشد و من نیکوترین مردم نسبت به همسرانم هستم (حرالعاملی، ۱۳۶۷، ۱۴/ ۱۲۲) از زنان نیز خواسته شده است که درحدّ توان خود رضایت همسر را در همه ی جوانب زندگی جلب کنند. به عنوان نمونه، صبر و بردباری زن در مشکلات و تحمیل نکردن رفتارهایی به شوهر و همراهی با او در مشکلات اجتماعی واقتصادی می تواند زمینه ی مناسبی برای روابط مطلوب بین آنها فراهم کند (حرالعاملی،۱۳۶۷، ۱۴/ ۱۲۴-۱۱۲).ب-درباره ی رابطه ی والدین و فرزندان و لزوم احترام متقابل میان آنها آیات و روایات بسیار زیادی در مکتب اسلام وجود دارد که این امر نشان دهنده ی تأکید زیاد اسلام بر نقش انسان ساز خانواده است. به عنوان نمونه، در برخی از آیات قرآن کریم، نیکی به والدین و برقراری رفتاری شایسته با آنها به طور مستقیم پس از دستور به یکتاپرستی و عبادت پروردگار آمده است: جز خداوند یگانه را پرستش نکنید و به پدر و مادر نیکی کنید (بقره، ۸۳). و در برخی دیگر از آیات، امر به سپاس والدین پس از امر به سپاس آفریدگارهستی آمده است: برای من و پدر و مادرت شکر به جا آور(لقمان، ۱۴).آیاتی از این دست در قرآن کریم که نیکی و لطف به والدین و فروتنی و تواضع در برابر ایشان را گوشزد کرده است، بسیار ملاحظه می شود. همچنین، دستورات، راهنمایی ها و سیره ی ائمه معصومین (ع) نیز تحت تأثیر قرآن مملوّ از ارزش گذاری بر رفتارشایسته فرزندان با والدین است. از سوی دیگر،نحوه ی برخورد والدین با فرزندان و نوع ارتباط برقرار کردن آنها با دلبندان خود علاوه بر این که مقدمه ی لازم هرگونه آموزش و تربیت آنان می باشد، آنها را برای زیستن در فضایی عاطفی همراه با حس مسؤولیت جهت انجام وظایف و تکالیف فردی و اجتماعی خود آماده می سازد و نیز به گونه ای غیرمستقیم، نحوه ی برقراری ارتباط صحیح با همسالان و اطرافیان را به ایشان آموزش می دهد. به عنوان نمونه، پیامبر اکرم (ص) درباره ی لزوم رفتار عادلانه والدین نسبت بهفرزندان فرموده اند: میان فرزندان تان به دادگری رفتارکنید؛ همان سان که دوست می دارید آنان در نیکی، و مهر با شما براساس عدالت رفتار کنند (کرمی فریدنی، ۱۳۸۴، ۸۱) از این رو، مدیریت اسلامی خانواده پیوند وثیقی با اخلاق و تربیت اسلامی در خانواده دارد.ج-روابط شایسته ی والدین با یکدیگر و آموزش نحوه ی برقراری ارتباطات شایسته با دیگران به فرزندان مقدمه ای برای ورود فرزندان به فضای ارتباطی بین خود در محیط خانواده است. فرزندان با یادگرفتن نکات دقیق در مورد نحوه ی ایجاد یک ارتباط سالم با دیگران می توانند علاوه بر رفع بسیاری از مشکلات خود با یکدیگر و حل مسائل خود به گونه ای مشارکتی، کمک بزرگی به تسهیل امر مدیریت در خانواده داشته باشند. مذاکره، همکاری، رقابت، حمایت، دوستی و نفرت در مجموعه یخواهران و برادران آموخته می شود. در اسلام،روابط خواهران و برادران در بزرگسالی تحت عنوان صله رحم بیان می شود. این روابط باید همواره حمایت عاطفی و روانی و حمایت مادی خواهران و برادران نسبت به هم را تأمین کند (سالاری فر، ۱۳۸۵). در این میان، فرزندان بزرگ تر جایگاه ویژه ای دارند، به گونه ای که در غیاب والدین نقشی مشابه آنان در خانواده برعهده دارند. پیامبر اکرم (ص) فرموده اند: برادر بزرگ تر به سان پدر است (کرمی فریدونی، ۱۳۸۴، ۱۹۷).
نتیجه گیری خانواده یکی از ارکان مهم و اساسی هر جامعه و کوچک ترین نهادی است که مسؤولیت خطیری را در رشد و اعتلای یک جامعه برعهده دارد. به عبارت دیگر، شکوفایی هرجامعه در شکوفایی نهاد خانواده نهفته است.خانواده به منزله ی واحدی منسجم و پویاست که در جهت نیل به اهدافی واحد گام بر می دارد و همه اعضای یک خانواده باید همگام با یکدیگر در جهت تأمین خواسته های مشروع خانواده تلاش و حرکت نمایند.به طورکلی،مدیریت خانواده یعنی علم و هنر هماهنگی کوشش ها و مساعی اعضای خانواده و استفاده از منابع برای نیل به اهداف معین.اگرخانواده مهم ترین نهاد تأثیرگذار در رشد، تعادل و شکوفایی افراد جامعه باشد، توجه به این نهاد و بررسی راهکارهای مدیریت این نهاد می تواند اولویت اصلی اندیشه های بشر باشد. از سوی دیگر،فرهنگ غنی اسلامی مملو از آیات و روایاتی است که می توانند راهنمای خوبی برای ما در این خصوص باشند. رعایت دستورات و توصیه های قرآن کریم و سیره ی معصومین (ع) در خصوص چگونگی مدیریت خانواده نوید بخش خانواده ای سالم و متعالی و انسان هایی رشد یافته و مؤمن است که شکوفایی و اعتلای جامعه اسلامی را تضمین می کنند.ازاین رو،دراین مقاله با استفاده از منابع ارزش مند فرهنگ اسلامی به توضیح راهکارهای اسلامی مدیریت خانواده ذیل عناوینی همچون «دوراندیشی و پیش گیری»، «برنامه ریزی»، «نظم و مقررات و کنترل» و «مسؤولیت ها و روابط» پرداخته شده است.همان گونه که اشاره شد، یکی از مهم ترین راه کارهای مدیریت خانواده دوراندیشی و پیش گیری می باشد.تأمل و مطالعه در نحوه ی تشکیل خانواده و رأی زنی و مشورت در این خصوص و همچنین، فراهم آوردن شرایط و زمینه های مساعد برای دستیابی به خانواده ای که از معیارهای حداقلی برخوردار باشد،ازجمله این اقدامات به شمار می رود.همچنین، مدیریت صحیح خانواده بدون برنامه ریزی های دقیق و همه جانبه امکان پذیر نمی باشد. بنابراین،توجه به این نکته یکی دیگر از مهم ترین راهکارهای مدیریت خانواده محسوب می شود.دراین خصوص، در این مقاله به راه کارهای مدیریت خانواده در زمینه های «برنامه ریزی زمانی»،«برنامه ریزی اقتصادی» و «برنامه ریزی فرهنگی اشاره گردید.در ادامه، سعی شده است تا جایگاه «نظم و مقررات و کنترل» در مدیریتخانواده از منظری اسلامی مورد بررسی و تحلیل قرار گیرد.در نهایت، توجه به نقش ها و مسؤولیت های هریک از اعضای خانواده و جایگاه آنها در این نهاد و همچنین،توجه به چگونگی روابط آنها با یکدیگر ذیل عنوان «مسؤولیت ها و روابط» مورد بررسی قرار گرفته است. در این خصوص، با استفاده از آیات و روایات به بررسی نقش «سرپرستی و مسؤولیت»، «تصمیم گیری و مشورت» و «روابط و حرمت ها» در مدیریت خانواده پرداخته شده است.
پی نوشت ها :

۱) محقق محترم برای هریک از این دسته صفات روایات متعددی ذکر کرده اند که برای اطلاع از آنها می توانید به منابع زیر رجوع کنید. ضمناً صفات مورد نظر به نحو متقابل جهت انتخاب شوهر مناسب (با کمی تغییرات) نیزقابل تعمیم است.۲) محققین محترم برای هریک از این عوامل روایات متعددی ذکر کرده اند که برای اطلاع از آنها می توانید به منبع مورد نظر رجوع کنید.۳) روزن بام،هایدی (۱۳۶۷)؛ خانواده به منزله ی ساختاری در مقابل جامعه، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
منابع و مأخذ
۱) قران کریم.۲) نهج البلاغه.۳) استاد ولی، حسین (۱۳۸۱)، آداب، سنن و روش رفتاری پیامبر گرامی اسلام، چاپ سوم ،تهران، انتشارات پیام آزادی.۴) حرالعاملی، محمد بن الحسن (۱۳۶۷)، وسائل الشیعه،تهران، کتابفروشی علمیه السلامیه.۵) حکیمی، محمد رضا (۱۳۸۰)، الحیاه، ترجمه ی احمد آرام، تهران، دفترنشر فرهنگ اسلامی.۶) خدمتی، ابوطالب و پیروز، علی آقا و شفیعی، عباس (۱۳۸۲)، مدیریت علوی، چاپ سوم، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه.۷) شیخ صدوق (۱۳۷۲)، عیون اخبار الرضا (ع)، ترجمه ی حمیدرضا مستفید و علی اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق.۸) غفاری ساروی، حسین (۱۳۷۵)، آیین بندگی و نیایش، قم، بنیاد معارف اسلامی.۹) فلسفی،محمد تقی (۱۳۶۸)، الحدیث؛ روایات تربیتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی.۱۰) کلینی، محمد بن یعقوب (بی تا)، اصول کافی، ترجمه ی سید جواد مصطفوی، تهران،کتابفروشی علمیه اسلامیه.۱۱) کوهستانی، حسینعلی و آهنچیان، محمدرضا و موسوی، سیدعلی اصغر (۱۳۷۹)، انسان در مدیریت، تهران، نشر شیوه.۱۲) مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۳)، بحارالانوار، تهران، کتابفروشی علمیه اسلامیه.۱۳) نبوی، محمد حسن (۱۳۷۷)، مدیریت اسلامی، چاپ چهارم، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.۱۴) هرسی، پال و بلانچارد، کنت (۱۳۷۵)، مدیریت رفتار سازمانی، ترجمه ی علی علاقه بند، تهران، امیرکبیر. منبع:نشریه اندیشه حوزه ،شماره ۷۸-۷۷.
 
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.