معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی

معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی

 

خلاصه پرسش

امام علی(ع) در یکی از خطبه‌هایش در توصیف پروردگار فرموده است: «دان و لم یُدَن». معنا و توضیح این فراز چیست؟

پرسش

با سلام؛ در نهج البلاغه علی(ع) فرموده است: «دان و لم یُدَن». فعل دان اجوف واوی و به معنای ضعیف شدن است. معنای عبارت چنین می‌شود: خدای متعال هم ضعیف است و هم غیر مغلوب. در شرح ابن ابی الحدید آمده است: دان ای قهر و غلب. معنای دقیق فعل دانَ چیست؟ لغت‌نامه‌ها خلاف قول ابن ابی الحدید را می‌گویند.

پاسخ اجمالی

در فرازهایی از سخنان امام علی(ع) در توصیف پروردگار می‌خوانیم: «الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی أَظْهَرَ مِنْ آثَارِ سُلْطَانِهِ وَ جَلَالِ کِبْرِیَائِهِ مَا حَیَّرَ مُقَلَ الْعُقُولِ مِنْ عَجَائِبِ قُدْرَتِهِ وَ رَدَعَ خَطَرَاتِ هَمَاهِمِ النُّفُوسِ عَنْ عِرْفَانِ کُنْهِ صِفَتِه‏…»؛[۱] ستایش خداوندى را سزا است که نشانه‌هاى قدرت و بزرگى و عظمت خود را چنان آشکار کرد که دیده‌‌ها را از شگفتى قدرتش به حیرت آورده، و اندیشه‌‏هاى بلند را از شناخت ماهیّت صفاتش باز داشته است … .
در این خطبه، امام(ع) به مناسبت آثارى که خداوند از قدرت خود ظاهر فرموده؛ و آنچه را از ملکوت آسمان‌ها و زمین به ما نشان داده؛ و نظام اکملى که در عوالم وجود برقرار کرده، او را سپاس گفته است؛ آثار قدرت و نظام اکملى که چشم خرد از مشاهده کیفیّت آن حیران و قرین شگفتى است، بلکه هر ذرّه‌‌اى را که آفریده مایه همین حیرت و اعجاب است.
این گفتار در بیان عظمت پروردگار، و تنزیه او از صفات آفریدگان است، و بیان آن‌که با این وجود، او به بندگانش نزدیک است، تا آنچه را می‌خواهند از او طلب کنند؛ به او تقرّب جویند؛ و از او، عطا و بخشش و روا شدن آروزهای خود را درخواست کنند؛ و چون حقّ تعالى منزّه از جا و مکان است، میان او و بندگانش حجاب و درگاهى نیست، و در همه جا حاضر و ناظر است؛ یعنى با علم خود بر همه چیز احاطه دارد؛ زیرا او از جا گرفتن در جایى مبرّا است. همچنین او در همه اوقات و تمام زمان‌ها حضور دارد؛ براى این‌که وجود زمان به وجود او پایدار، و در کنار هستى لا یزال او روان و برقرار است، نه این‌که زمان براى او ظرفیّت داشته باشد؛ یعنى او منزّه است، مشمول زمان – که به اندازه مراتب معلولات از وجود او متأخّر است – قرار گیرد: «و مع کلّ إنس و جانّ»؛ یعنى با علم خود به همه انس و جنّ احاطه دارد؛ چنان‌که فرموده است: «وَ هُوَ مَعَکُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ»؛[۲] یعنى هر کجا باشید او با شما است.[۳]
امام علی(ع) در یکی از فرازهای همین خطبه می‌فرماید: «دَانَ وَ لَمْ یُدَن».
واژه «دان» از ریشه «دین» در لغت‌نامه‌ها، هم به معنای جزا آمده،[۴] و هم به «قهر» و «غلبه» معنا شده است.[۵]در تفسیر قمی از امام صادق(ع) «دین» به حساب و جزا معنا شده است: «مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ»؛ یعنى صاحب روز حساب.[۶]
«دان» از ریشه «دنو»، نیز معانی مختلفی دارد[۷] که یکی از آنها «قرب» و «نزدیکی» است.[۸]  و به همین معنا است سخن خدای متعال که فرمود: «وَ جَنَى الْجَنَّتَیْنِ دانٍ»؛[۹] و میوه هر دو باغ نزدیک و در دست‌رس است.
با توجه به معانی و ریشه‌های مختلفی که برای این واژه می‌توان در نظر گرفت، شارحان و مترجمان نهج البلاغه نیز عبارت (دَانَ وَ لَمْ یُدَن) را مختلف معنا کرده‌اند:
۱٫ برخی آن‌را از ریشه «دین» گرفته و این‌گونه معنا کرده‌اند که خدا جزا می‌دهد، اما مجازات نمی‌شود؛ یعنی اگر اعمال بندگان، خیر و صالح باشد، از جانب خدا جزای خیر می‌بینند، و اگر اعمالشان شر و بدی باشد، جزای شری دامن‌گیر آنان خواهد شد، در حالی‌که هیچ‌کس نمی‌تواند به خدا پاداش و جزایی بدهد.[۱۰]
۲٫ برخی دیگر آن‌را از ریشه «دنو» به معنای نزدیک بودن گرفته‌اند؛ یعنی خدای متعال به حسب قیومیت خود به هر چیزی نزدیک است، و به حسب ذات، درو است، و گرنه قیوم نیست، و مسلط است بر هر چیزی، پس نزدیک است به هر چیز و گرنه مسلط نباشد؛ لذا نزدیک است به هر چیزی به سبب مذوت بودنش، و هیچ چیزی به او نزدیک نیست به سبب ذات نداشتن.[۱۱]
به عبارت روشن‌تر خداوند به حسب اصل ذات و هستی خود به همه نزدیک است اما به حسب کنه و حقیقت ذات که برتر از همه است به هیچ کس نزدیک نیست.
۳٫ عده‌ای می‌گویند: «دان و لم یدن»؛ یعنی خداوند با قدرتش بر تمام موجودات، قهر و غلبه دارد، و هیچ‌کس بر او غالب نیست، تا این قدرت را از او سلب کند.[۱۲] او از راه مرگ و نابودی بر بندگانش سیطره دارد، اما بندگان از هیچ طریقی بر او سیطره ندارند.[۱۳]
۴٫ همچنین گفته شده است؛ جمله(دانَ وَ لَمْ یُدَن) از امام علی(ع)، بیانی دیگر از عبارت قرآنی – لا یُسْئَلُ عَمَّا یَفْعَلُ وَ هُمْ یُسْئَلُون-[۱۴] می‌باشد که معنایش آن است او در برابر کارهایش به کسی پاسخ‌گو نبوده، اما بندگانش باید در برابر او پاسخ‌گو باشند.[۱۵]
در نهایت باید گفت؛ با توجه محتوای خطبه، اگر واژه «دان» را از دو ریشه «دنو» و یا «دین» بدانیم، در هر دو حالت با جملات پیرامونی، هم‌خوان و هماهنگ خواهد بود، اما واضح است که نمی‌توان این واژه را از ریشه «دون» به معنای پستی و ضعف گرفت و بر اساس آن معنا کرد.


[۱]. سید رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه، محقق، صبحی صالح، ص ۳۰۸، خ ۱۹۵، قم، هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
[۲]. حدید، ۴٫
[۳]. ابن میثم، میثم بن علی، ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه، مترجمان، عارف، سید محمد صادق، روحانی، حبیب، ج ۵، ص ۳۳۳- ۳۳۵، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۵ش.
[۴]. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تحقیق، داودی، صفوان عدنان، ص ۳۲۳، دمشق، بیروت، دارالقلم‏، الدار الشامیه، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
[۵]. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج ‏۱۳، ص ۱۶۷، بیروت، دار صادر، چاپ سوم، ۱۴۱۴ق.
[۶]. قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر القمی، محقق، مصحح، موسوی جزائری، سید طیب، ج ۱، ص ۲۸، قم،‏ دار الکتاب، چاپ سوم، ۱۴۰۴ق.
[۷]. یکی از معانی دنو ضعیف است. لسان العرب، ج ‏۱۴، ص ۲۷۴٫
[۸]. المفردات فی غریب القرآن، ص ۳۲۴٫
[۹]. الرحمن، ۵۴٫
[۱۰]. ابن میثم، میثم بن علی، ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه، ص ۳۳۳؛ هاشمی خوئی، منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه، مصحح، میانجی، سید ابراهیم، ج ‏۱۲، ص ۱۹۵، تهران، مکتبه الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۳۵۸ش.
[۱۱]. نواب لاهیجی، میزا محمد باقر، شرح نهج البلاغه، تصحیح و تعلیقات، جعفر، سید محمد مهدی، نیری، محمد یوسف، ج ۲، ص ۲۸۶، تهران، میراث مکتوب، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
[۱۲]. بیهقی کیذری، قطب الدین محمد بن حسین، حدائق ‏الحقائق ‏فی ‏شرح ‏نهج ‏البلاغه، مصحح، عطاردی، عزیز الله، ج ۲، ص ۱۴۶، قم، بنیاد نهج البلاغه، عطارد، چاپ اول، ۱۳۷۵ش.
[۱۳]. موسوی، سید عباس، شرح ‏نهج ‏البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۴، بیروت، دار الرسول الاکرم، دار المحجه البیضاء، چاپ اول، ۱۳۷۶ش؛ ابن ابی الحدید، شرح ‏نهج ‏البلاغه، مصحح، محمد ابوالفضل، ابراهیم، ج ۱۰، ص ۱۷۴، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی، چاپ اول، ۱۳۳۷ش.
[۱۴]. انبیاء، ۲۳٫
[۱۵]. موسوی، سید عباس، شرح ‏نهج ‏البلاغه، ج ۳، ص ۳۸۴؛ ابن ابی الحدید، شرح ‏نهج ‏البلاغه، ج ۱۰، ص ۱۷۴٫
معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی. معنای دان و لم یدن در خطبه امام علی

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.