صفحه اصلی > مرکز اطلاعات > شیعه پاسخ می دهد > عقائد - شیعه پاسخ میدهد > آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟
تاریخ انتشار : ۲۴ مرداد ۱۳۹۷


آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

توضیح سؤال :
از اشکالاتی که به حدیث غدیر وارد نموده اند حدیثی است که در ذیل می آید. این اشکال اوّلین بار در غالب روایتی منسوب به فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام (حسن المثنی) در ردّ خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام از سوی دهلوی (شیخ عبد العزیز بن ولی الله بن عبد الرحیم حنفی متوفای ۱۲۳۹ هق.) در کتاب «التحفه الاثنا عشریه» طرح گردید. و مرحوم میر سیّد حامد حسین نقوی(متوفای ۱۳۰۶هق.) نیز برای اولین بار به این اشکال در کتاب «عبقات الانوار» پاسخ داده است.

در عصر حاضر نیز که عصر هجوم وهابیت به اسلام است ؛ این شبهه از سوی بعضی از علمای وهابی از جمله دکتر قفاری در کتاب «اصول مذهب الشیعه» تکرار شده است.

این روایت طبق نقل صاحب عبقات از دهلوی در «التحفه الاثنا عشریه» و وهابیان نو ظهور این گونه است :

أخرج أبو نعیم عن الحسن المثنی ابن الحسن السبط رضی الله عنهما أنه سئل: هل حدیث من کنت مولاه نص علی خلافه علی رضی الله عنه؟ فقال: لو قال رسول الله صلی الله علیه وسلم یعنی بذلک الخلافه لأفصح لهم بذلک، فإن رسول الله(ص) کان أفصح الناس، ولقال لهم: یا أیها الناس هذا والی أمرکم والقائم علیکم بعدی فاسمعوا له وأطیعوا. ولو کان الأمر أن الله جل وعلا ورسوله صلی الله علیه وسلم اختار علیا لهذا الأمر وللقیام علی الناس بعده فإن علیا أعظم الناس خطیئه وجرما إذ ترک أمر رسول الله(ص) أن یقوم فیه کما أمره ویعذر إلی الناس.

فقیل له: ألم یقل النبی(ص) لعلی من کنت مولاه فعلی مولاه؟ فقال: أما والله لو یعنی رسول الله(ص) بذلک الأمر والسلطان لأفصح به کما أفصح بالصلاه والزکاه ولقال: یا أیها الناس إن علیا والی أمرکم من بعدی والقائم فی الناس».

خلاصه عبقات الأنوار، سید حامد نقوی، ج ۹، ص ۲۴۰ ، ر.ک. الاعتقاد، بیهقی، ص۳۵۵، به تحقیق: أحمد عصام الکاتب، ناشر، دار الآفاق الجدیده، بیروت، ط۱، ۱۴۰۱هـ. .

ابو نعیم از حسن مثنی فرزند [امام] حسن علیه السلام نوه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت نموده است که از او در باره حدیث «من کنت مولاه» سئوال شد که آیا جمله دلیل بر خلافت [علی] علیه السلام محسوب می شود؟ حسن مثنی در پاسخ گفت: اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از این جمله چنین منظوری می داشت باید برای مردم به وضوح و روشنی بیان می فرمود؛ چرا که آن حضرت فصیح ترین مردم در بیان مطالب بود و اگر چنین منظوری می داشت باید به این گونه بیان می فرمود(یا أیها الناس هذا والی أمرکم): ای مردم! این شخص بعد از من سرپرستی امور شما را به عهده دارد پس شما هم به او گوش فرا داده و از او اطاعت نمائید.

و اگر امر این چنین بود که خداوند جلّ و علا [حضرت] علی علیه السلام را برای این منصب برای زمان بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم انتخاب نموده بود هر آینه می بایست [حضرت] علی علیه السلام از همه مردم گناه گارتر باشد؛ چون در حقیقت او امر آن حضرت را ترک کرده و به دستور رسول خدا مبنی خلافت را ترک نموده است و می بایست از این کوتاهیش در انجام وظیفه از مردم عذر خواهی کند.

به حسن مثنی گفته شد: مگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم این جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه را در حق [حضرت] علی علیه السلام نگفت؟ او در پاسخ گفت: آری فرمود: ولی به خدا قسم اگر آن حضرت از این سخن قصد امارت و خلافت می داشت باید این مطلب را به صراحت بیان می فرمود به همان شکل که در رابطه با نماز و زکات به صراحت بیان فرمود. در این جا هم لازم بود حضرت این گونه می فرمود(إن علیا والی أمرکم من بعدی) : ای مردم! این علی والی و سرپرست شماها بعد از من است).

همین روایت در کتاب قفاری و بعضی دیگر با این طلیعه آمده:

لذلک قال الحسن بن الحسن بن علی بن أبی طالب ـ کما یروی البیهقی ـ حینما قیل له: ألم یقل رسول الله صلی الله علیه وسلم لعلی: من کنت مولاه فعلی مولاه؟ فقال: أما والله إن رسول الله صلی الله علیه وسلم إن کان یعنی بذلک الإمره والسلطان والقیام علی الناس بعده لأفصح لهم بذلک، کما أفصح لهم بالصلاه والزکاه وصیام رمضان وحج البیت، ولقال لهم: إن هذا ولی أمرکم من بعدی فاسمعوا له وأطیعوا، فما کان من وراء هذا شیء، فإن أنصح الناس للمسلمین رسول الله صلی الله علیه وسلم .

برای همین وقتی از حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب _ آن گونه که بیهقی روایت نموده است_ سئوال شد که آیا مگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم این جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه را در حق [حضرت] علی علیه السلام نگفت؟ او در پاسخ گفت: آری فرمود؛ ولی به خدا قسم اگر آن حضرت از این سخن قصد امارت و خلافت می داشت باید این مطلب را به صراحت بیان می فرمود به همان شکل که در رابطه با نماز و زکات به صراحت بیان فرمود. در این جا هم لازم بود حضرت این گونه می فرمود: ای مردم این علی والی و سرپرست شماها بعد از من است).

أصول مذهب الشیعه، عبد الله القفاری، ج۲، ص۸۴۰ ـ ۸۴۲ .

پاسخ:
بررسی سندی :
الف : اگر آن گونه که در بعضی از کتب مانند آنچه که عبقات از دهلوی نقل می کند در ابتدای سند «ابونُعَیم» ذکر شده باشد ، ابتدا ابو نعیم را بررسی می کنیم:

ابو نُعَیم :
ابن تیمیه در باره ابونعیم می گوید:

فإن أبا نعیم روی کثیرا من الأحادیث التی هی ضعیفه بل موضوعه باتفاق علماء الحدیث وأهل السنه والشیعه .

ابونعیم بسیاری از احادیث ضعیف بلکه احادیثی که به اتّفاق علمای حدیث و همه علمای شیعه و سنّی جعلی و تحریف شده است را روایت می کند .

منهاج السنه ، ج ۷ ، ص ۵۲ .

و در جای دیگر می گوید:

مجرد روایه صاحب الحلیه ونحوه لا یفید ولا یدل علی الصحه فإن صاحب الحلیه قد روی فی فضائل أبی بکر وعمر وعثمان وعلی والأولیاء وغیرهم أحادیث ضعیفه بل موضوعه باتفاق أهل العلم .

صِرف روایت صاحب حلیه [ابو نعیم اصفهانی] و مانند او فایده ای نداشته و دلالت بر صحّت ندارد ؛ چرا که صاحب حلیه روایاتی ضعیف ؛ بلکه روایاتی که به اتفاق همه اهل آگاهی مورد جعل و تحریف قرار گرفته را در فضائل ابو بکر و عمر و عثمان و علی و غیر آن ها نقل کرده است .

منهاج السنه ، ج ۵ ، ص ۷۹ .

ابن جوزی در باره ابونعیم می گوید:

وجاء أبو نعیم الأصبهانی فصنف لهم ، أی للصوفیه ، کتاب الحلیه وذکر فی حدود التصوف أشیاء قبیحه ولم یستحی أن یذکر فی الصوفیه أبا بکر وعمر وعثمان وعلی بن أبی طالب وسادات الصحابه رضی الله عنهم فذکر عنهم فیه العجب .

ابونعیم اصفهانی آمد و برای صوفیه کتاب الحلیه را تألیف نمود و در آن کتاب در مقام تعریف تصوّف مطالب زشت و قبیحی را از آنها نقل کرد که تعجب انسان را بر می انگیزد .

تلبیس ابلیس ، ج ۱ ، ص ۱۵۹ .

ب : و اگر در سند روایت مانند آنچه که قفاری در کتاب خود آورده (در بالا اشاره شد) بدون ذکر نام ابونُعیم روایت شده باشد، سلسه سند آن به این شکل است که بررسی می کنیم:

عن یحیی بن إبراهیم بن محمد بن علی، عن أبی عبد الله محمد بن یعقوب، عن محمد بن عبد الوهاب، عن جعفر بن عون، عن فضیل بن مرزوق، قال: سمعت الحسن بن الحسن … .

۱ . یحیی بن إبراهیم بن محمد بن علی
شخصی با این عنوان مهمل است و در هیچ یک از کتاب های رجال یادی از او نشده است .

۲ . فضیل بن مرزوق
ذهبی در باره او می گوید:

قال النسائی: ضعیف، وکذا ضعفه عثمان بن سعید. قال أبو عبد الله الحاکم: فضیل بن مرزوق لیس من شرط الصحیح عیب علی مسلم إخراجه فی الصحیح. وقال ابن حبان: منکر الحدیث جدا کان ممن یخطئ علی الثقات ویروی عن عطیه الموضوعات .

نسائی و همچنین عثمان بن سعید او را ضعیف شمرده اند. ابو عبد الله حاکم در باره او گفته است: فضیل بن مرزوق شرایط راوی صحیح را نداشته و بر مسلم عیب محسوب می شود که روایات او را در کتاب صحیح خود ذکر کرده است. و ابن حبّان او را بسیار منکر الحدیث شمرده و در باره او گفته است: از کسانی است که ثقات را مورد خطا قرار می دهد و از عطیه روایات جعلی نقل می کند.

میزان الاعتدال فی نقد الرجال ، ج ۳ ، ص ۳۶۲ .

و نیز در «المغنی فی الضعفاء» در باره فضیل بن مرزوق این گونه آمده است:

ضعفه النسائی وابن معین أیضا. قال الحاکم: عیب علی مسلم إخراجه فی الصحیح .

نسائی و ابن معین او را ضعیف شمرده اند و حاکم نیز در باره او گفته است: این برای مسلم عیب محسوب می شود که روایات او را در کتاب صحیح خود آورده است .

المغنی فی الضعفاء، ج ۲، ص ۵۱۵ .

و نیز مزّی در تهذیب الکمال در باره او گفته است:

قال عبد الرحمان بن أبی حاتم : … قلت: یحتج به ؟ قال : لا . وقال النسائی : ضعیف .

عبد الرحمان بن ابی حاتم می گوید: … گفتم: آیا به حدیث او می توان احتجاج کرد؟ گفت: نه نمی توان. و نسائی در باره او گفته است: فضیل بن مرزوق ضعیف است .

تهذیب الکمال ، ج ۲۳ ، ص ۳۰۸ ، تهذیب التهذیب، ج ۸ ، ص ۲۶۹ .

اشکالات دلالی :
۱ . روایت فوق از متفرّدات اهل سنّت است ، یعنی: فقط از طرق اهل سنّت روایت شده و از طرق راویان شیعه نقل نشده است . لذا دهلوی و اخلاف او نمی توانند در مقام مناظره و استدلال با شیعه به این روایت و هر روایتی که فقط از طریق اهل سنّت روایت شده احتجاج کنند. علمای اهل سنّت، روایتی را که فقط در کتب شیعه آمده باشد و در کتاب های آنها ذکری از آن نشده باشد را در مقام استدلال و مناظره ردّ کرده و می گویند:

لتفرده فی روایه الشیعه بها لاتکون حجه فی مقام الاستدلال وعدم حجیه روایات فرقه علی فرقه اُخری .

لذا ما هم در این مورد می گوئیم این روایت از متفرّدات اهل سنّت است و قابلیت استدلال ندارد.

۲ . از دیگر قواعد مقرّره ، نزد علمای اهل سنّت این است که: روایتی را معتبر می دانند که در کتب صحاح ذکر شده باشد و حال آن که این روایت در هیچ یک از کتب صحاح و دیگر کتاب های روائی معتبر اهل سنّت ذکر نگردیده. لذا می گوئیم: اگر این روایت اعتباری می داشت در یکی از کتب صحاح ذکر می شد.

حتی در مسند احمد نیز این روایت نیامده و این خود بهترین دلیل، بر ضعف این روایت می باشد. چون احمد بن حنبل با صراحت می گوید:

هذا الکتاب : جمعته وانتقیته من أکثر من سبع مئه ألف وخمسین ألفا ، فما اختلف المسلمون فیه من حدیث رسول الله ، صلی الله علیه وسلم ، فارجعوا إلیه . فإن وجدتموه فیه ، وإلا فلیس بحجه .

سیر أعلام النبلاء ، ذهبی ، ج ۱۱ ، ص ۳۲۹ .

۳ . اگر بر فرض هم حسن مثنی چنین جمله ای می داشت ، از آنجا که او معصوم نیست ، قول او برای ما حجیت نمی داشت.

۴ . این سخن با سخنان دیگر معصومین منافات دارد که از حدیث غدیر بر امامت حضرت امیر استفاده نموده اند.

۵ . این حدیث تضاد کامل دارد با حدیث مناشده حضرت امیر به حدیث غدیر که در زیر می آید:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِی عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْقَوَارِیرِیُّ حَدَّثَنَا یُونُسُ بْنُ أَرْقَمَ حَدَّثَنَا یَزِیدُ بْنُ أَبِی زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ شَهِدْتُ عَلِیًّا فِی الرَّحَبَهِ یَنْشُدُ النَّاسَ أُنْشِدُ اللَّهَ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ،صلی الله علیه وسلم، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ « مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ ». لَمَّا قَامَ فَشَهِدَ.

قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَامَ اثْنَا عَشَرَ بَدْرِیًّا کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَحَدِهِمْ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ،صلی الله علیه وسلم، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ « أَلَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجِی أُمَّهَاتُهُمْ ». فَقُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ « فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ ».

شاهد بودیم که [حضرت] علی [علیه السلام ] در رحبه مردم را قسم داد و گفت: که هر کس در روز غدیر شاهد بوده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: «هرکس من مولای او هستم علی مولای اوست» از جا بر خیزد و شهادت دهد.

عبد الرحمن گفت: در این حال دوازده نفر از اصحاب بدر که من به یکی از آنها می نگریستم ایستادند و گفتند: ما شاهد بودیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روز غدیر فرمود: آیا من بر شما از خودتان و زنانم بر زنان شما سزاواز تر نیست؟ و ما همه گفتیم : آری یا رسول الله ! حضرت در این حال فرمود: هر کس من مولا و سر پرست اویم علی مولا و سر پرست اوست. خدایا هر کس او را دوست بدارد دوست بدار و هر کس با او دشمن است را دوشمن بدار !

مسند احمد ، ج ۱ ، ص ۱۱۹ ، ح ۹۷۳ .

حَدَّثَنَا یُوسُفُ بْنُ مُوسَی ، قَالَ : ثنا عُبَیْدُ اللهِ بْنُ مُوسَی ، عَنْ فِطْرِ بْنِ خَلِیفَهَ ، عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ ، عَنْ عَمْرٍو ذِی مَرَّ ، وَعَنْ سَعِیدِ بْنِ وَهْبٍ ، وَعَنْ زَیْدِ بْنِ یُثَیْعٍ ، قَالُوا : سَمِعْنا عَلِیًّا ، یَقُولُ : نَشَدْتُ اللَّهَ رَجُلا سَمِعَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وسلم ، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ لَمَّا قَامَ ، فَقَامَ إِلَیْهِ ثَلاثَهُ عَشَرَ رَجُلا ، فَشَهِدُوا أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وسلم ، قَالَ : أَلَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ، قَالُوا : بَلَی یَا رَسُولَ اللهِ ، قَالَ : فَأَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ ، فَقَالَ : مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهَذَا مَوْلاهُ ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ ، وَأَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُ ، وَأَبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُ ، وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ .

«از [حضرت] علی [علیه السلام ] شنیدیم که فرمود: شما را به خدا قسم کدامیک از شما جمله رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روز غدیر به هنگامی که ایستاده بود را شنید؟ در این حال سیزده نفر از افراد حاضر به پا خواسته و شهادت دادند: که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: آیا من بر شما مردم بر خودتان اولی و سزاوارتر نیستم؟ مردم در پاسخ گفتند: آری یا رسول الله! و در این هنگام آن حضرت دست علی را گرفت و فرمود: هرکس که من سرپرست و مولای او هستم از این به بعد علی مولای اوست . خدایا ! هر کس علی را دوست بدارد دوست بدار و هر کس با علی دشمنی کند با او دشمنی کن! وهر کس با او دوست است دوست بدار و هر کس با او دشمن است دشمن بدار و هر کس او را یاری دهد یاری رسان و هرکس در صدد ذلّت او برآید ذلیل فرما ! »

البحر الزخار (مسند البزار) ، أبو بکر البزار (متوفای۲۹۲ هـ ) ج ۳ ، ص ۳۵ ، ح ۷۸۶ ، ناشر : مؤسسه علوم القرآن , مکتبه العلوم والحکم ، بیروت , المدینه ، ۱۴۰۹ ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : د. محفوظ الرحمن زین الله .

هیثمی بعد از نقل روایت می گوید :

رواه البزار ورجاله رجال الصحیح غیر فطر بن خلیفه وهو ثقه

این روایت را بزاز روایت نموده و تمام راویان آن از روات صحیح بخاری هستند . به جز فطر بن خلیفه که او نیز موثق است.

مجمع الزوائد ، ج ۹ ، ص ۱۰۵ .

البانی که وهابیت به او لقب بخاری دوران می دهند در باره روایت فوق می گوید :

و أخرج عبد الله بن أحمد فی زوائده علی المسند ( ۱ / ۱۱۸ ) عن سعید بن وهب و زید بن یثیع قالا : نشد علی الناس فی الرحبه : من سمع رسول الله صلی الله علیه وسلم یقول یوم غدیر( خم ) إلا قام ، فقام من قبل سعید سته ، و من قبل زید سته ، فشهدوا … الحدیث .

و قد مضی فی الحدیث الرابع ، الطریق الثانیه و الثالثه . و إسناده حسن ، و أخرجه البزار بنحوه و أتم منه .

و للحدیث طرق أخری کثیره جمع طائفه کبیره منها الهیثمی فی المجمع ( ۹ / ۱۰۳ ، ۱۰۸ ) و قد ذکرت و خرجت ما تیسر لی منها مما یقطع الواقف علیها بعد تحقیق الکلام علی أسانیدها بصحه الحدیث یقینا، و إلا فهی کثیره جدا، و قد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد، قال الحافظ ابن حجر: منها صحاح و منها حسان. و جمله القول أن حدیث الترجمه حدیث صحیح بشطریه، بل الأول منه متواتر عنه صلی الله علیه وسلم کما ظهر لمن تتبع أسانیده و طرقه، و ما ذکرت منها کفایه.

عبد الله بن احمد در اضافاتش بر مسند احمد از سعید بن وهب و زید بن یثیع آورده است : که این دو نفر گفته اند: [حضرت] علی [علیه السلام ] در رحبه مردم را سوگند داد که هر کس در روز غدیر شاهد بر ماجرا بوده است از جا بر خیزد. در این حال شش نفر از کنار سعید و شش نفر از کنار زید به پا خواستند

و در حدیث چهارم دو طریق دوّم و سوّمی برای این روایت ذکر شد و سند آن صحیح است و بزار نیز آن را به همین شکل و نیز به شکل کامل تر آورده است.

و برای این روایت طرق زیاد دیگری وجود دارد که از جمله آنها هیثمی در مجمع الزوائد است که مقداری از آنچه را که برایم امکان داشت را بعد از تحقیق سند های آن که زیاد است اخراج نمودم و ابن عقده نیز آن را در کتابی جدا گانه آورده است . و حافظ ابن حجر در باره این حدیث گفته است: بعضی از روایان آن صحیح و بعضی از آن حسن هستند . و خلاصه این که این حدیث با هر دو سندش صحیح است ، بلکه روایت اوّل متواتر از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده و این مطلب برای اهل تحقیق در اسناد و طرق آشکار است و من به قدر کفایت آن را ذکر کردم .

السلسله الصحیحه ، ج ۴ ، ص ۲۴۹ ، طبق برنامه المکتبه الشامله .

۶ . این سخن منسوب به حسن مثنی که فرق میان ولی و والی گذاشته و گفته: اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم چنین منظوری می داشت باید می فرمود: من علی را به عنوان «والی» بر شما نصب می کنم برخلاف معنی لغویین از کلمه «ولی» است که آنها نیز یکی از معانی «ولی» را «والی» دانسته اند.

چرا که اهل لغت در معنای یکی از اسامی خداوند یعنی:«ولی» بعد ازاین که آن را به معنای ناصر ذکر می کنندآن را به معنای ولی و سرپرست و متولی امور و یا خلیفه می آورند.

زبیدی می گوید:

الولی فی أسماء الله تعالی: هو الناصر، وقیل: المتولی لأمور العالم القائم بها. وأیضاً الوالی: وهو مالک الأشیاء جمیعها المتصرف فیها .

«وَلیّ» که در اسامی خداوند آمده به معنای ناصر و کمک کننده به معنای سرپرست امور جهان که نسبت به انجام امور اقدام می کند نیز آمده و او کسی است که مالک تمام موجودات عالم است و حق تصرف در آن را دارد.

تاج العروس، زبیدی، ج ۲۰، ص ۳۱۵

ونیز راغب در المفردات در آیه «وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَالٍ» ولی را به معنی سرپرست گرفته :

والوالی الذی فی قوله ( وما لهم من دونه من وال ) بمعنی الولی

«والی که در قول خداوند آمده به معنای سرپرست می باشد»

مفردات غریب القرآن ، الراغب الأصفهانی ، ص ۵۳۳

ابن منظور نیز در لسان العرب ولی را به معنای والی گرفته است:

وفی الخبر : أن عبد الملک بن مروان خطب یوما فقال : ولیکم عمر بن الخطاب ، وکان فظا غلیظا مضیقا علیکم فسمعتم له .

در خبر آمده است که عبد الملک بن مروان روزی خطبه خواند و گفت: عمر بن خطاب بر شما ولایت و سرپرستی نمود و او انسان سخت گیر و تند خوی و تنگ گیری بر ما بود

لسان العرب، ابن منظور، ج ۸ ، ص ۱۶۶ .

ثعلبی نیز در تفسیر خود از ولی به معنای سرپرست و متولی امور یاد کرده و می گوید:

وال: ولی أمرهم ما یدفع العذاب عنهم .

سرپرست کسی است که ولیّ آنهاست و عذاب را از آنها دفع می کند.

تفسیر ثعلبی، ثعلبی، ج ۵ ، ص ۲۷۸ .

۷ . از همه مهم تر در سخنان ابوبکر و عمر و دیگران کلمه ولی به معنای والی و امام استعمال شده است:

در صحیح بخاری از قول عمر بن خطاب این گونه آمده است:

«… ثم توفی الله نبیه صلی الله علیه وسلم، فقال أبو بکر: أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وسلم … ثم توفی الله أبا بکر، فقلت: أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وسلم وأبی بکر، فقبضتها سنتین أعمل فیها بما عمل رسول الله صلی الله علیه وسلم».

… سپس خداوند پیامبرش را از این دنیا به دار دیگر منتقل ساخت، و ابوبکر گفت: من «ولی» رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هستم و بعد از آن که ابو بکر از دنیا رفت من گفتم: ولی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم من هستم که دو سال هم من طبق آنچه که پیامبر عمل کرده بود عمل کردم.

البخاری، صحیح البخاری: ج۶ ص۱۹۱ ـ ۱۹۲، سنه الطبع: ۱۹۸۱، الناشر: دار الفکر.

و یا قول عمر بن خطاب را داریم که می گوید:

لو کان سالم مولی أبی حذیفه حیاً لولیته الخلافه .

اگر سالم غلام ابو حذیفه زنده می بود او را به خلافت بر می گزیدم

تفسیر البحر المحیط ، أبی حیان الأندلسی ، ج ۴ ص ۳۱۴ و نیز ر. ک. تفسیر أبی حیان الأندلسی: ج۴ ص۳۱۴ و نیز تاریخ ابن خلدون، ج۱، ص۱۹۴ .

۸ . از دیگر اشکالاتی که در کلام منسوب به حسن مثنی دیده می شود این است که می گوید: چرا رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام افصاح ننمود ؟

یعنی: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هرگز نسبت به ولایت و خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام برای بعد از خود به صراحت مطلبی را ذکر نفرموده است چون اگر آن حضرت چنین اراده ای می داشت حتماً بیان می فرمود.

حال ببینیم آیا واقعاً این چنین است ؟ !

در پاسخ به سئوال فوق بعضی از متون، در بیان تصریح رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بر خلافت و امامت و ولایت و امارت امیر المؤمنین علیه السّلام را ذکر می کنیم :

الف . شیرویه دیلمی متوفای سال ۵۰۹ هق. از بزرگان حفّاظ و علمای مشهور اهل سنّت است، که در کتابش فردوس الأخبار که آن نیز همچون خود او میان اهل سنّت از شهرت خاصی برخوردار است و از کتاب او روایت نقل می کنند و بر آن اعتماد می نمایند، که وی در این کتاب ده هزار حدیث به همراه اسامی روات آن به ترتیب حروف الفباء نقل نموده است.(ر.ک. کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج ۲،ص۱۲۵۴) او در این کتاب روایت ذیل را نقل نموده است:

«عن حذیفه بن الیمان، قال: قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم: لو یعلم الناس متی سمی علی أمیرالمؤمنین ما أنکروا فضله: سمی أمیر المؤمنین وآدم بین الروح والجسد ، قال تعالی: (وإذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم وأشهدهم علی أنفسهم ألست بربکم قالوا بلی شهدنا أن تقولوا) قالت الملائکه: بلی. فقال تبارک وتعالی: أنا ربکم ومحمد نبیکم وعلی أمیرکم».

(حذیفه بن یمان از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل می کند که حضرت فرمودند: اگر مردم می دانستند [حضرت] علی [علیه السلام ] چه زمانی به لقب امیر المؤمنین نامیده شد، دیگر فضل او را انکار نمی کردند. او به این لقب نامیده شد در حالی که [حضرت] آدم بین روح و جسد بود و خداوند فرمود: و به یاد آور زمانی را که پروردگارت از بنی آدم عهد و پیمان گرفت و آنها را بر این پیمان گواه قرار داد که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری! و ملائکه نیز گفتند: آری! و خداوند تبارک و تعالی فرمود: من پروردگار شما و محمد پیامبرتان و علی امیر و سر پرستتان).

ر. ک . فردوس الأخبار، شیرویه دیلمی (۵۰۹ هق)، ج ۳، ص۳۹۹ ـ ینابیع الموده، قندوزی، ج ۲ ، ص ۲۴۸ .

ب . سید علی همدانی متوفّای ۷۸۶ هق. از أکابر علماء أهل سنت و از مشاهیر عرفای آنان است، که عده ای از علمای اهل سنّت او را تمجید کرده و ستوده اند؛ هم چون: عبد الرحمن بن أحمد جامی در کتاب «نفحات الأنس من حضرات القدس» و محمود بن سلیمان کفوی در کتاب «کتائب الأعلام الأخیار من فقهاء مذهب النعمان المختار» و نور الدین جعفر بدخشانی در کتاب «خلاصه المناقب» و شیخ أحمد قشاشی در کتاب «السمط المجید فی سلاسل أهل التوحید» و شاه ولی الله دهلوی در کتاب «الانتباه فی سلاسل أولیاء الله».

کفوی او را در کتاب خود این گونه توصیف می کند:

«لسان العصر، سید الوقت، المنسلخ عن الهیاکل الناسوتیه والمتوصل إلی السبحات اللاهوتیه، الشیخ العارف الربانی والعالم الصمدانی، أمیر سید علی بن شهاب بن محمد بن محمد الهمدانی قدس الله تعالی سره. کان جامعا بین العلوم الظاهره والباطنه، وله مصنفات کثیره فی علم التصوّف».

صاحب «نزهه الخواطر» او را این گونه توصیف می کند:

«الشیخ علی بن شهاب الهمدانی، الشیخ العالم الکبیر الرحاله. ولد فی ۱۲ رجب ، وأدرک المشایخ الکبار واستفاد منهم ، بلغ عددهم إلی أربعمائه وألف من رجال العلم والمعرفه . فقدم کشمیر فأسلم علی یده غالب أهلها . وله مصنفات کثیره ممتعه. وکانت وفاته فی سنه ۷۸۶»

(ر.ک.نزهه الخواطر، ج ۲، ص ۸۴ ، با اندکی تلخیص)

او در کتاب خود این روایت را آورده است:

«عن حذیفه رضی الله عنه قال قال رسول الله صلی الله علیه وسلم : لو علم الناس متی سمی علی أمیر المؤمنین ما أنکروا فضله ، سمی أمیر المؤمنین وآدم بین الروح والجسد»

(حذیفه از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت می کند که آن حضرت فرمودند: اگر مردم می دانستند که چه زمانی [حضرت] علی به لقب امیرالمؤمنین نامیده شد فضل او را انکار نمی کردند. او به امیر المؤمنین ملقّب گردید و حال آن که آدم بین روح جسد بود).

ینابیع الموده لذوی القربی، قندوزی، ج ۲، ص ۲۴۸ .

ج . متن زیر که در بسیاری از کتاب های اهل سنّت آمده:

«عن أبی ذر عن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم قال: من أطاعنی فقد أطاع الله، ومن عصانی فقد عصی الله، ومن أطاع علیا فقد أطاعنی، ومن عصی علیا فقد عصانی»

(ابوذر از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت می کند: هر کس مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده و هر کس با علی مخالفت ورزد با خدا مخالفت ورزیده و هرکس علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده و هر کس با علی مخالفت ورزد با من مخالفت کرده است).

المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۱۲۱ ـ، کنز العمال، ج ۱۱، ص ۶۱۴ ـ تاریخ مدینه دمشق، ج ۴۲، ص ۲۷۰ و ۳۰۷ ـ ذخائر العقبی، ص ۶۶ ـ ینابیع الموده، ج ۲، ص ۳۱۳ و … .

حاکم پس از نقل این روایت در باره آن این گونه نظر می دهد:

«هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه».

د . روایت طبری در تاریخ خود که با لفظ «فاسمعوا له وأطیعوا» رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در حدیث یوم الدار(یوم الانذار) امیر المؤمنین علیه السّلام را به خلافت و جانشینی خود برگزید. و در آن جا با صراحت تعبیر فاسمعوا له وأطیعوا را آورده است

(ر. ک. به تفاسیر قرآن کریم در ذیل آیه شریفه «و انذر عشیرتک الاقربین»سوره الشعراء/۲۱۴)

«…إن هذا أخی ووصیی وخلیفتی فیکم فاسمعوا له وأطیعوا… »

(… این شخص [حضرت علی علیه السلام ] برادر و وصی و جانشین من میان شماست. به او گوش فرا دهید و از او اطاعت نمائید…).

تاریخ طبری، ج ۲، ص ۶۳ .

از راویان این روایت ابن إسحاق و طبری، و ابن أبی حاتم، و ابن مردویه، و أبو نعیم، و بیهقی، و بغوی، و سیوطی، و متقی هندی و… هستند.

کنز العمال، ج ۱۳، ص ۱۲۹و۱۳۱و۱۴۹و۱۷۴ .

ولی می بینیم که بر خلاف مطلبی که در روایت مجعول منسوب به حسن مثنی آمد با تصریح بر کلمه «فاسمعوا وأطیعوا» هم مشکلی حلّ نمی شود و اهل انکار و لجاجت و عناد، همیشه و در هر شرایطی چشم خود را بر حقیقت بسته و با بهانه های بنی اسرائیلی خود سعی در فرار از حقیقت دارند. و الحق والانصاف باید گفت: که اینانند مصادیق واقعی این آیه شریفه قرآن که فرمود:

لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم أعین لا یبصرون بها ولهم آذان لا یسمعون بها أولئک کالأنعام بل هم أضل أولئک هم الغافلون .

(الاعراف/۱۷۹) .

موفق باشید

گروه پاسخ به شبهات

مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عج)

آیا روایت حسن مثنی در انکار دلالت حدیث غدیر ، صحت دارد ؟

سؤال کننده : سید محمد سعید عصیری

توضیح سؤال :
از اشکالاتی که به حدیث غدیر وارد نموده اند حدیثی است که در ذیل می آید. این اشکال اوّلین بار در غالب روایتی منسوب به فرزند امام حسن مجتبی علیه السلام (حسن المثنی) در ردّ خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام از سوی دهلوی (شیخ عبد العزیز بن ولی الله بن عبد الرحیم حنفی متوفای ۱۲۳۹ هق.) در کتاب «التحفه الاثنا عشریه» طرح گردید. و مرحوم میر سیّد حامد حسین نقوی(متوفای ۱۳۰۶هق.) نیز برای اولین بار به این اشکال در کتاب «عبقات الانوار» پاسخ داده است.

در عصر حاضر نیز که عصر هجوم وهابیت به اسلام است ؛ این شبهه از سوی بعضی از علمای وهابی از جمله دکتر قفاری در کتاب «اصول مذهب الشیعه» تکرار شده است.

این روایت طبق نقل صاحب عبقات از دهلوی در «التحفه الاثنا عشریه» و وهابیان نو ظهور این گونه است :

أخرج أبو نعیم عن الحسن المثنی ابن الحسن السبط رضی الله عنهما أنه سئل: هل حدیث من کنت مولاه نص علی خلافه علی رضی الله عنه؟ فقال: لو قال رسول الله صلی الله علیه وسلم یعنی بذلک الخلافه لأفصح لهم بذلک، فإن رسول الله(ص) کان أفصح الناس، ولقال لهم: یا أیها الناس هذا والی أمرکم والقائم علیکم بعدی فاسمعوا له وأطیعوا. ولو کان الأمر أن الله جل وعلا ورسوله صلی الله علیه وسلم اختار علیا لهذا الأمر وللقیام علی الناس بعده فإن علیا أعظم الناس خطیئه وجرما إذ ترک أمر رسول الله(ص) أن یقوم فیه کما أمره ویعذر إلی الناس.

فقیل له: ألم یقل النبی(ص) لعلی من کنت مولاه فعلی مولاه؟ فقال: أما والله لو یعنی رسول الله(ص) بذلک الأمر والسلطان لأفصح به کما أفصح بالصلاه والزکاه ولقال: یا أیها الناس إن علیا والی أمرکم من بعدی والقائم فی الناس».

خلاصه عبقات الأنوار، سید حامد نقوی، ج ۹، ص ۲۴۰ ، ر.ک. الاعتقاد، بیهقی، ص۳۵۵، به تحقیق: أحمد عصام الکاتب، ناشر، دار الآفاق الجدیده، بیروت، ط۱، ۱۴۰۱هـ. .

ابو نعیم از حسن مثنی فرزند [امام] حسن علیه السلام نوه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت نموده است که از او در باره حدیث «من کنت مولاه» سئوال شد که آیا جمله دلیل بر خلافت [علی] علیه السلام محسوب می شود؟ حسن مثنی در پاسخ گفت: اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم از این جمله چنین منظوری می داشت باید برای مردم به وضوح و روشنی بیان می فرمود؛ چرا که آن حضرت فصیح ترین مردم در بیان مطالب بود و اگر چنین منظوری می داشت باید به این گونه بیان می فرمود(یا أیها الناس هذا والی أمرکم): ای مردم! این شخص بعد از من سرپرستی امور شما را به عهده دارد پس شما هم به او گوش فرا داده و از او اطاعت نمائید.

و اگر امر این چنین بود که خداوند جلّ و علا [حضرت] علی علیه السلام را برای این منصب برای زمان بعد از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم انتخاب نموده بود هر آینه می بایست [حضرت] علی علیه السلام از همه مردم گناه گارتر باشد؛ چون در حقیقت او امر آن حضرت را ترک کرده و به دستور رسول خدا مبنی خلافت را ترک نموده است و می بایست از این کوتاهیش در انجام وظیفه از مردم عذر خواهی کند.

به حسن مثنی گفته شد: مگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم این جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه را در حق [حضرت] علی علیه السلام نگفت؟ او در پاسخ گفت: آری فرمود: ولی به خدا قسم اگر آن حضرت از این سخن قصد امارت و خلافت می داشت باید این مطلب را به صراحت بیان می فرمود به همان شکل که در رابطه با نماز و زکات به صراحت بیان فرمود. در این جا هم لازم بود حضرت این گونه می فرمود(إن علیا والی أمرکم من بعدی) : ای مردم! این علی والی و سرپرست شماها بعد از من است).

همین روایت در کتاب قفاری و بعضی دیگر با این طلیعه آمده:

لذلک قال الحسن بن الحسن بن علی بن أبی طالب ـ کما یروی البیهقی ـ حینما قیل له: ألم یقل رسول الله صلی الله علیه وسلم لعلی: من کنت مولاه فعلی مولاه؟ فقال: أما والله إن رسول الله صلی الله علیه وسلم إن کان یعنی بذلک الإمره والسلطان والقیام علی الناس بعده لأفصح لهم بذلک، کما أفصح لهم بالصلاه والزکاه وصیام رمضان وحج البیت، ولقال لهم: إن هذا ولی أمرکم من بعدی فاسمعوا له وأطیعوا، فما کان من وراء هذا شیء، فإن أنصح الناس للمسلمین رسول الله صلی الله علیه وسلم .

برای همین وقتی از حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب _ آن گونه که بیهقی روایت نموده است_ سئوال شد که آیا مگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم این جمله «من کنت مولاه فعلی مولاه را در حق [حضرت] علی علیه السلام نگفت؟ او در پاسخ گفت: آری فرمود؛ ولی به خدا قسم اگر آن حضرت از این سخن قصد امارت و خلافت می داشت باید این مطلب را به صراحت بیان می فرمود به همان شکل که در رابطه با نماز و زکات به صراحت بیان فرمود. در این جا هم لازم بود حضرت این گونه می فرمود: ای مردم این علی والی و سرپرست شماها بعد از من است).

أصول مذهب الشیعه، عبد الله القفاری، ج۲، ص۸۴۰ ـ ۸۴۲ .

پاسخ:
بررسی سندی :
الف : اگر آن گونه که در بعضی از کتب مانند آنچه که عبقات از دهلوی نقل می کند در ابتدای سند «ابونُعَیم» ذکر شده باشد ، ابتدا ابو نعیم را بررسی می کنیم:

ابو نُعَیم :
ابن تیمیه در باره ابونعیم می گوید:

فإن أبا نعیم روی کثیرا من الأحادیث التی هی ضعیفه بل موضوعه باتفاق علماء الحدیث وأهل السنه والشیعه .

ابونعیم بسیاری از احادیث ضعیف بلکه احادیثی که به اتّفاق علمای حدیث و همه علمای شیعه و سنّی جعلی و تحریف شده است را روایت می کند .

منهاج السنه ، ج ۷ ، ص ۵۲ .

و در جای دیگر می گوید:

مجرد روایه صاحب الحلیه ونحوه لا یفید ولا یدل علی الصحه فإن صاحب الحلیه قد روی فی فضائل أبی بکر وعمر وعثمان وعلی والأولیاء وغیرهم أحادیث ضعیفه بل موضوعه باتفاق أهل العلم .

صِرف روایت صاحب حلیه [ابو نعیم اصفهانی] و مانند او فایده ای نداشته و دلالت بر صحّت ندارد ؛ چرا که صاحب حلیه روایاتی ضعیف ؛ بلکه روایاتی که به اتفاق همه اهل آگاهی مورد جعل و تحریف قرار گرفته را در فضائل ابو بکر و عمر و عثمان و علی و غیر آن ها نقل کرده است .

منهاج السنه ، ج ۵ ، ص ۷۹ .

ابن جوزی در باره ابونعیم می گوید:

وجاء أبو نعیم الأصبهانی فصنف لهم ، أی للصوفیه ، کتاب الحلیه وذکر فی حدود التصوف أشیاء قبیحه ولم یستحی أن یذکر فی الصوفیه أبا بکر وعمر وعثمان وعلی بن أبی طالب وسادات الصحابه رضی الله عنهم فذکر عنهم فیه العجب .

ابونعیم اصفهانی آمد و برای صوفیه کتاب الحلیه را تألیف نمود و در آن کتاب در مقام تعریف تصوّف مطالب زشت و قبیحی را از آنها نقل کرد که تعجب انسان را بر می انگیزد .

تلبیس ابلیس ، ج ۱ ، ص ۱۵۹ .

ب : و اگر در سند روایت مانند آنچه که قفاری در کتاب خود آورده (در بالا اشاره شد) بدون ذکر نام ابونُعیم روایت شده باشد، سلسه سند آن به این شکل است که بررسی می کنیم:

عن یحیی بن إبراهیم بن محمد بن علی، عن أبی عبد الله محمد بن یعقوب، عن محمد بن عبد الوهاب، عن جعفر بن عون، عن فضیل بن مرزوق، قال: سمعت الحسن بن الحسن … .

۱ . یحیی بن إبراهیم بن محمد بن علی
شخصی با این عنوان مهمل است و در هیچ یک از کتاب های رجال یادی از او نشده است .

۲ . فضیل بن مرزوق
ذهبی در باره او می گوید:

قال النسائی: ضعیف، وکذا ضعفه عثمان بن سعید. قال أبو عبد الله الحاکم: فضیل بن مرزوق لیس من شرط الصحیح عیب علی مسلم إخراجه فی الصحیح. وقال ابن حبان: منکر الحدیث جدا کان ممن یخطئ علی الثقات ویروی عن عطیه الموضوعات .

نسائی و همچنین عثمان بن سعید او را ضعیف شمرده اند. ابو عبد الله حاکم در باره او گفته است: فضیل بن مرزوق شرایط راوی صحیح را نداشته و بر مسلم عیب محسوب می شود که روایات او را در کتاب صحیح خود ذکر کرده است. و ابن حبّان او را بسیار منکر الحدیث شمرده و در باره او گفته است: از کسانی است که ثقات را مورد خطا قرار می دهد و از عطیه روایات جعلی نقل می کند.

میزان الاعتدال فی نقد الرجال ، ج ۳ ، ص ۳۶۲ .

و نیز در «المغنی فی الضعفاء» در باره فضیل بن مرزوق این گونه آمده است:

ضعفه النسائی وابن معین أیضا. قال الحاکم: عیب علی مسلم إخراجه فی الصحیح .

نسائی و ابن معین او را ضعیف شمرده اند و حاکم نیز در باره او گفته است: این برای مسلم عیب محسوب می شود که روایات او را در کتاب صحیح خود آورده است .

المغنی فی الضعفاء، ج ۲، ص ۵۱۵ .

و نیز مزّی در تهذیب الکمال در باره او گفته است:

قال عبد الرحمان بن أبی حاتم : … قلت: یحتج به ؟ قال : لا . وقال النسائی : ضعیف .

عبد الرحمان بن ابی حاتم می گوید: … گفتم: آیا به حدیث او می توان احتجاج کرد؟ گفت: نه نمی توان. و نسائی در باره او گفته است: فضیل بن مرزوق ضعیف است .

تهذیب الکمال ، ج ۲۳ ، ص ۳۰۸ ، تهذیب التهذیب، ج ۸ ، ص ۲۶۹ .

اشکالات دلالی :
۱ . روایت فوق از متفرّدات اهل سنّت است ، یعنی: فقط از طرق اهل سنّت روایت شده و از طرق راویان شیعه نقل نشده است . لذا دهلوی و اخلاف او نمی توانند در مقام مناظره و استدلال با شیعه به این روایت و هر روایتی که فقط از طریق اهل سنّت روایت شده احتجاج کنند. علمای اهل سنّت، روایتی را که فقط در کتب شیعه آمده باشد و در کتاب های آنها ذکری از آن نشده باشد را در مقام استدلال و مناظره ردّ کرده و می گویند:

لتفرده فی روایه الشیعه بها لاتکون حجه فی مقام الاستدلال وعدم حجیه روایات فرقه علی فرقه اُخری .

لذا ما هم در این مورد می گوئیم این روایت از متفرّدات اهل سنّت است و قابلیت استدلال ندارد.

۲ . از دیگر قواعد مقرّره ، نزد علمای اهل سنّت این است که: روایتی را معتبر می دانند که در کتب صحاح ذکر شده باشد و حال آن که این روایت در هیچ یک از کتب صحاح و دیگر کتاب های روائی معتبر اهل سنّت ذکر نگردیده. لذا می گوئیم: اگر این روایت اعتباری می داشت در یکی از کتب صحاح ذکر می شد.

حتی در مسند احمد نیز این روایت نیامده و این خود بهترین دلیل، بر ضعف این روایت می باشد. چون احمد بن حنبل با صراحت می گوید:

هذا الکتاب : جمعته وانتقیته من أکثر من سبع مئه ألف وخمسین ألفا ، فما اختلف المسلمون فیه من حدیث رسول الله ، صلی الله علیه وسلم ، فارجعوا إلیه . فإن وجدتموه فیه ، وإلا فلیس بحجه .

سیر أعلام النبلاء ، ذهبی ، ج ۱۱ ، ص ۳۲۹ .

۳ . اگر بر فرض هم حسن مثنی چنین جمله ای می داشت ، از آنجا که او معصوم نیست ، قول او برای ما حجیت نمی داشت.

۴ . این سخن با سخنان دیگر معصومین منافات دارد که از حدیث غدیر بر امامت حضرت امیر استفاده نموده اند.

۵ . این حدیث تضاد کامل دارد با حدیث مناشده حضرت امیر به حدیث غدیر که در زیر می آید:

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنِی عُبَیْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْقَوَارِیرِیُّ حَدَّثَنَا یُونُسُ بْنُ أَرْقَمَ حَدَّثَنَا یَزِیدُ بْنُ أَبِی زِیَادٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِی لَیْلَی قَالَ شَهِدْتُ عَلِیًّا فِی الرَّحَبَهِ یَنْشُدُ النَّاسَ أُنْشِدُ اللَّهَ مَنْ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ،صلی الله علیه وسلم، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ « مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ ». لَمَّا قَامَ فَشَهِدَ.

قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَامَ اثْنَا عَشَرَ بَدْرِیًّا کَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی أَحَدِهِمْ فَقَالُوا نَشْهَدُ أَنَّا سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ ،صلی الله علیه وسلم، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ « أَلَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجِی أُمَّهَاتُهُمْ ». فَقُلْنَا بَلَی یَا رَسُولَ اللَّهِ. قَالَ « فَمَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاَهُ وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ ».

شاهد بودیم که [حضرت] علی [علیه السلام ] در رحبه مردم را قسم داد و گفت: که هر کس در روز غدیر شاهد بوده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: «هرکس من مولای او هستم علی مولای اوست» از جا بر خیزد و شهادت دهد.

عبد الرحمن گفت: در این حال دوازده نفر از اصحاب بدر که من به یکی از آنها می نگریستم ایستادند و گفتند: ما شاهد بودیم که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روز غدیر فرمود: آیا من بر شما از خودتان و زنانم بر زنان شما سزاواز تر نیست؟ و ما همه گفتیم : آری یا رسول الله ! حضرت در این حال فرمود: هر کس من مولا و سر پرست اویم علی مولا و سر پرست اوست. خدایا هر کس او را دوست بدارد دوست بدار و هر کس با او دشمن است را دوشمن بدار !

مسند احمد ، ج ۱ ، ص ۱۱۹ ، ح ۹۷۳ .

حَدَّثَنَا یُوسُفُ بْنُ مُوسَی ، قَالَ : ثنا عُبَیْدُ اللهِ بْنُ مُوسَی ، عَنْ فِطْرِ بْنِ خَلِیفَهَ ، عَنْ أَبِی إِسْحَاقَ ، عَنْ عَمْرٍو ذِی مَرَّ ، وَعَنْ سَعِیدِ بْنِ وَهْبٍ ، وَعَنْ زَیْدِ بْنِ یُثَیْعٍ ، قَالُوا : سَمِعْنا عَلِیًّا ، یَقُولُ : نَشَدْتُ اللَّهَ رَجُلا سَمِعَ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وسلم ، یَقُولُ یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ لَمَّا قَامَ ، فَقَامَ إِلَیْهِ ثَلاثَهُ عَشَرَ رَجُلا ، فَشَهِدُوا أَنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وسلم ، قَالَ : أَلَسْتُ أَوْلَی بِالْمُؤْمِنِینَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ، قَالُوا : بَلَی یَا رَسُولَ اللهِ ، قَالَ : فَأَخَذَ بِیَدِ عَلِیٍّ ، فَقَالَ : مَنْ کُنْتُ مَوْلاهُ فَهَذَا مَوْلاهُ ، اللَّهُمَّ وَالِ مَنْ وَالاهُ ، وَعَادِ مَنْ عَادَاهُ ، وَأَحِبَّ مَنْ أَحَبَّهُ ، وَأَبْغِضْ مَنْ أَبْغَضَهُ ، وَانْصُرْ مَنْ نَصَرَهُ ، وَاخْذُلْ مَنْ خَذَلَهُ .

«از [حضرت] علی [علیه السلام ] شنیدیم که فرمود: شما را به خدا قسم کدامیک از شما جمله رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در روز غدیر به هنگامی که ایستاده بود را شنید؟ در این حال سیزده نفر از افراد حاضر به پا خواسته و شهادت دادند: که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم فرمود: آیا من بر شما مردم بر خودتان اولی و سزاوارتر نیستم؟ مردم در پاسخ گفتند: آری یا رسول الله! و در این هنگام آن حضرت دست علی را گرفت و فرمود: هرکس که من سرپرست و مولای او هستم از این به بعد علی مولای اوست . خدایا ! هر کس علی را دوست بدارد دوست بدار و هر کس با علی دشمنی کند با او دشمنی کن! وهر کس با او دوست است دوست بدار و هر کس با او دشمن است دشمن بدار و هر کس او را یاری دهد یاری رسان و هرکس در صدد ذلّت او برآید ذلیل فرما ! »

البحر الزخار (مسند البزار) ، أبو بکر البزار (متوفای۲۹۲ هـ ) ج ۳ ، ص ۳۵ ، ح ۷۸۶ ، ناشر : مؤسسه علوم القرآن , مکتبه العلوم والحکم ، بیروت , المدینه ، ۱۴۰۹ ، الطبعه : الأولی ، تحقیق : د. محفوظ الرحمن زین الله .

هیثمی بعد از نقل روایت می گوید :

رواه البزار ورجاله رجال الصحیح غیر فطر بن خلیفه وهو ثقه

این روایت را بزاز روایت نموده و تمام راویان آن از روات صحیح بخاری هستند . به جز فطر بن خلیفه که او نیز موثق است.

مجمع الزوائد ، ج ۹ ، ص ۱۰۵ .

البانی که وهابیت به او لقب بخاری دوران می دهند در باره روایت فوق می گوید :

و أخرج عبد الله بن أحمد فی زوائده علی المسند ( ۱ / ۱۱۸ ) عن سعید بن وهب و زید بن یثیع قالا : نشد علی الناس فی الرحبه : من سمع رسول الله صلی الله علیه وسلم یقول یوم غدیر( خم ) إلا قام ، فقام من قبل سعید سته ، و من قبل زید سته ، فشهدوا … الحدیث .

و قد مضی فی الحدیث الرابع ، الطریق الثانیه و الثالثه . و إسناده حسن ، و أخرجه البزار بنحوه و أتم منه .

و للحدیث طرق أخری کثیره جمع طائفه کبیره منها الهیثمی فی المجمع ( ۹ / ۱۰۳ ، ۱۰۸ ) و قد ذکرت و خرجت ما تیسر لی منها مما یقطع الواقف علیها بعد تحقیق الکلام علی أسانیدها بصحه الحدیث یقینا، و إلا فهی کثیره جدا، و قد استوعبها ابن عقده فی کتاب مفرد، قال الحافظ ابن حجر: منها صحاح و منها حسان. و جمله القول أن حدیث الترجمه حدیث صحیح بشطریه، بل الأول منه متواتر عنه صلی الله علیه وسلم کما ظهر لمن تتبع أسانیده و طرقه، و ما ذکرت منها کفایه.

عبد الله بن احمد در اضافاتش بر مسند احمد از سعید بن وهب و زید بن یثیع آورده است : که این دو نفر گفته اند: [حضرت] علی [علیه السلام ] در رحبه مردم را سوگند داد که هر کس در روز غدیر شاهد بر ماجرا بوده است از جا بر خیزد. در این حال شش نفر از کنار سعید و شش نفر از کنار زید به پا خواستند

و در حدیث چهارم دو طریق دوّم و سوّمی برای این روایت ذکر شد و سند آن صحیح است و بزار نیز آن را به همین شکل و نیز به شکل کامل تر آورده است.

و برای این روایت طرق زیاد دیگری وجود دارد که از جمله آنها هیثمی در مجمع الزوائد است که مقداری از آنچه را که برایم امکان داشت را بعد از تحقیق سند های آن که زیاد است اخراج نمودم و ابن عقده نیز آن را در کتابی جدا گانه آورده است . و حافظ ابن حجر در باره این حدیث گفته است: بعضی از روایان آن صحیح و بعضی از آن حسن هستند . و خلاصه این که این حدیث با هر دو سندش صحیح است ، بلکه روایت اوّل متواتر از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل شده و این مطلب برای اهل تحقیق در اسناد و طرق آشکار است و من به قدر کفایت آن را ذکر کردم .

السلسله الصحیحه ، ج ۴ ، ص ۲۴۹ ، طبق برنامه المکتبه الشامله .

۶ . این سخن منسوب به حسن مثنی که فرق میان ولی و والی گذاشته و گفته: اگر رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم چنین منظوری می داشت باید می فرمود: من علی را به عنوان «والی» بر شما نصب می کنم برخلاف معنی لغویین از کلمه «ولی» است که آنها نیز یکی از معانی «ولی» را «والی» دانسته اند.

چرا که اهل لغت در معنای یکی از اسامی خداوند یعنی:«ولی» بعد ازاین که آن را به معنای ناصر ذکر می کنندآن را به معنای ولی و سرپرست و متولی امور و یا خلیفه می آورند.

زبیدی می گوید:

الولی فی أسماء الله تعالی: هو الناصر، وقیل: المتولی لأمور العالم القائم بها. وأیضاً الوالی: وهو مالک الأشیاء جمیعها المتصرف فیها .

«وَلیّ» که در اسامی خداوند آمده به معنای ناصر و کمک کننده به معنای سرپرست امور جهان که نسبت به انجام امور اقدام می کند نیز آمده و او کسی است که مالک تمام موجودات عالم است و حق تصرف در آن را دارد.

تاج العروس، زبیدی، ج ۲۰، ص ۳۱۵

ونیز راغب در المفردات در آیه «وَمَا لَهُم مِّن دُونِهِ مِن وَالٍ» ولی را به معنی سرپرست گرفته :

والوالی الذی فی قوله ( وما لهم من دونه من وال ) بمعنی الولی

«والی که در قول خداوند آمده به معنای سرپرست می باشد»

مفردات غریب القرآن ، الراغب الأصفهانی ، ص ۵۳۳

ابن منظور نیز در لسان العرب ولی را به معنای والی گرفته است:

وفی الخبر : أن عبد الملک بن مروان خطب یوما فقال : ولیکم عمر بن الخطاب ، وکان فظا غلیظا مضیقا علیکم فسمعتم له .

در خبر آمده است که عبد الملک بن مروان روزی خطبه خواند و گفت: عمر بن خطاب بر شما ولایت و سرپرستی نمود و او انسان سخت گیر و تند خوی و تنگ گیری بر ما بود

لسان العرب، ابن منظور، ج ۸ ، ص ۱۶۶ .

ثعلبی نیز در تفسیر خود از ولی به معنای سرپرست و متولی امور یاد کرده و می گوید:

وال: ولی أمرهم ما یدفع العذاب عنهم .

سرپرست کسی است که ولیّ آنهاست و عذاب را از آنها دفع می کند.

تفسیر ثعلبی، ثعلبی، ج ۵ ، ص ۲۷۸ .

۷ . از همه مهم تر در سخنان ابوبکر و عمر و دیگران کلمه ولی به معنای والی و امام استعمال شده است:

در صحیح بخاری از قول عمر بن خطاب این گونه آمده است:

«… ثم توفی الله نبیه صلی الله علیه وسلم، فقال أبو بکر: أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وسلم … ثم توفی الله أبا بکر، فقلت: أنا ولی رسول الله صلی الله علیه وسلم وأبی بکر، فقبضتها سنتین أعمل فیها بما عمل رسول الله صلی الله علیه وسلم».

… سپس خداوند پیامبرش را از این دنیا به دار دیگر منتقل ساخت، و ابوبکر گفت: من «ولی» رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هستم و بعد از آن که ابو بکر از دنیا رفت من گفتم: ولی رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم من هستم که دو سال هم من طبق آنچه که پیامبر عمل کرده بود عمل کردم.

البخاری، صحیح البخاری: ج۶ ص۱۹۱ ـ ۱۹۲، سنه الطبع: ۱۹۸۱، الناشر: دار الفکر.

و یا قول عمر بن خطاب را داریم که می گوید:

لو کان سالم مولی أبی حذیفه حیاً لولیته الخلافه .

اگر سالم غلام ابو حذیفه زنده می بود او را به خلافت بر می گزیدم

تفسیر البحر المحیط ، أبی حیان الأندلسی ، ج ۴ ص ۳۱۴ و نیز ر. ک. تفسیر أبی حیان الأندلسی: ج۴ ص۳۱۴ و نیز تاریخ ابن خلدون، ج۱، ص۱۹۴ .

۸ . از دیگر اشکالاتی که در کلام منسوب به حسن مثنی دیده می شود این است که می گوید: چرا رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم به ولایت امیر المؤمنین علیه السّلام افصاح ننمود ؟

یعنی: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم هرگز نسبت به ولایت و خلافت امیر المؤمنین علیه السّلام برای بعد از خود به صراحت مطلبی را ذکر نفرموده است چون اگر آن حضرت چنین اراده ای می داشت حتماً بیان می فرمود.

حال ببینیم آیا واقعاً این چنین است ؟ !

در پاسخ به سئوال فوق بعضی از متون، در بیان تصریح رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم بر خلافت و امامت و ولایت و امارت امیر المؤمنین علیه السّلام را ذکر می کنیم :

الف . شیرویه دیلمی متوفای سال ۵۰۹ هق. از بزرگان حفّاظ و علمای مشهور اهل سنّت است، که در کتابش فردوس الأخبار که آن نیز همچون خود او میان اهل سنّت از شهرت خاصی برخوردار است و از کتاب او روایت نقل می کنند و بر آن اعتماد می نمایند، که وی در این کتاب ده هزار حدیث به همراه اسامی روات آن به ترتیب حروف الفباء نقل نموده است.(ر.ک. کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، ج ۲،ص۱۲۵۴) او در این کتاب روایت ذیل را نقل نموده است:

«عن حذیفه بن الیمان، قال: قال رسول الله صلی الله علیه [وآله] وسلم: لو یعلم الناس متی سمی علی أمیرالمؤمنین ما أنکروا فضله: سمی أمیر المؤمنین وآدم بین الروح والجسد ، قال تعالی: (وإذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم وأشهدهم علی أنفسهم ألست بربکم قالوا بلی شهدنا أن تقولوا) قالت الملائکه: بلی. فقال تبارک وتعالی: أنا ربکم ومحمد نبیکم وعلی أمیرکم».

(حذیفه بن یمان از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم نقل می کند که حضرت فرمودند: اگر مردم می دانستند [حضرت] علی [علیه السلام ] چه زمانی به لقب امیر المؤمنین نامیده شد، دیگر فضل او را انکار نمی کردند. او به این لقب نامیده شد در حالی که [حضرت] آدم بین روح و جسد بود و خداوند فرمود: و به یاد آور زمانی را که پروردگارت از بنی آدم عهد و پیمان گرفت و آنها را بر این پیمان گواه قرار داد که آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری! و ملائکه نیز گفتند: آری! و خداوند تبارک و تعالی فرمود: من پروردگار شما و محمد پیامبرتان و علی امیر و سر پرستتان).

ر. ک . فردوس الأخبار، شیرویه دیلمی (۵۰۹ هق)، ج ۳، ص۳۹۹ ـ ینابیع الموده، قندوزی، ج ۲ ، ص ۲۴۸ .

ب . سید علی همدانی متوفّای ۷۸۶ هق. از أکابر علماء أهل سنت و از مشاهیر عرفای آنان است، که عده ای از علمای اهل سنّت او را تمجید کرده و ستوده اند؛ هم چون: عبد الرحمن بن أحمد جامی در کتاب «نفحات الأنس من حضرات القدس» و محمود بن سلیمان کفوی در کتاب «کتائب الأعلام الأخیار من فقهاء مذهب النعمان المختار» و نور الدین جعفر بدخشانی در کتاب «خلاصه المناقب» و شیخ أحمد قشاشی در کتاب «السمط المجید فی سلاسل أهل التوحید» و شاه ولی الله دهلوی در کتاب «الانتباه فی سلاسل أولیاء الله».

کفوی او را در کتاب خود این گونه توصیف می کند:

«لسان العصر، سید الوقت، المنسلخ عن الهیاکل الناسوتیه والمتوصل إلی السبحات اللاهوتیه، الشیخ العارف الربانی والعالم الصمدانی، أمیر سید علی بن شهاب بن محمد بن محمد الهمدانی قدس الله تعالی سره. کان جامعا بین العلوم الظاهره والباطنه، وله مصنفات کثیره فی علم التصوّف».

صاحب «نزهه الخواطر» او را این گونه توصیف می کند:

«الشیخ علی بن شهاب الهمدانی، الشیخ العالم الکبیر الرحاله. ولد فی ۱۲ رجب ، وأدرک المشایخ الکبار واستفاد منهم ، بلغ عددهم إلی أربعمائه وألف من رجال العلم والمعرفه . فقدم کشمیر فأسلم علی یده غالب أهلها . وله مصنفات کثیره ممتعه. وکانت وفاته فی سنه ۷۸۶»

(ر.ک.نزهه الخواطر، ج ۲، ص ۸۴ ، با اندکی تلخیص)

او در کتاب خود این روایت را آورده است:

«عن حذیفه رضی الله عنه قال قال رسول الله صلی الله علیه وسلم : لو علم الناس متی سمی علی أمیر المؤمنین ما أنکروا فضله ، سمی أمیر المؤمنین وآدم بین الروح والجسد»

(حذیفه از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت می کند که آن حضرت فرمودند: اگر مردم می دانستند که چه زمانی [حضرت] علی به لقب امیرالمؤمنین نامیده شد فضل او را انکار نمی کردند. او به امیر المؤمنین ملقّب گردید و حال آن که آدم بین روح جسد بود).

ینابیع الموده لذوی القربی، قندوزی، ج ۲، ص ۲۴۸ .

ج . متن زیر که در بسیاری از کتاب های اهل سنّت آمده:

«عن أبی ذر عن رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم قال: من أطاعنی فقد أطاع الله، ومن عصانی فقد عصی الله، ومن أطاع علیا فقد أطاعنی، ومن عصی علیا فقد عصانی»

(ابوذر از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم روایت می کند: هر کس مرا اطاعت کند خدا را اطاعت کرده و هر کس با علی مخالفت ورزد با خدا مخالفت ورزیده و هرکس علی را اطاعت کند مرا اطاعت کرده و هر کس با علی مخالفت ورزد با من مخالفت کرده است).

المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۱۲۱ ـ، کنز العمال، ج ۱۱، ص ۶۱۴ ـ تاریخ مدینه دمشق، ج ۴۲، ص ۲۷۰ و ۳۰۷ ـ ذخائر العقبی، ص ۶۶ ـ ینابیع الموده، ج ۲، ص ۳۱۳ و … .

حاکم پس از نقل این روایت در باره آن این گونه نظر می دهد:

«هذا حدیث صحیح الإسناد ولم یخرجاه».

د . روایت طبری در تاریخ خود که با لفظ «فاسمعوا له وأطیعوا» رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلّم در حدیث یوم الدار(یوم الانذار) امیر المؤمنین علیه السّلام را به خلافت و جانشینی خود برگزید. و در آن جا با صراحت تعبیر فاسمعوا له وأطیعوا را آورده است

(ر. ک. به تفاسیر قرآن کریم در ذیل آیه شریفه «و انذر عشیرتک الاقربین»سوره الشعراء/۲۱۴)

«…إن هذا أخی ووصیی وخلیفتی فیکم فاسمعوا له وأطیعوا… »

(… این شخص [حضرت علی علیه السلام ] برادر و وصی و جانشین من میان شماست. به او گوش فرا دهید و از او اطاعت نمائید…).

تاریخ طبری، ج ۲، ص ۶۳ .

از راویان این روایت ابن إسحاق و طبری، و ابن أبی حاتم، و ابن مردویه، و أبو نعیم، و بیهقی، و بغوی، و سیوطی، و متقی هندی و… هستند.

کنز العمال، ج ۱۳، ص ۱۲۹و۱۳۱و۱۴۹و۱۷۴ .

ولی می بینیم که بر خلاف مطلبی که در روایت مجعول منسوب به حسن مثنی آمد با تصریح بر کلمه «فاسمعوا وأطیعوا» هم مشکلی حلّ نمی شود و اهل انکار و لجاجت و عناد، همیشه و در هر شرایطی چشم خود را بر حقیقت بسته و با بهانه های بنی اسرائیلی خود سعی در فرار از حقیقت دارند. و الحق والانصاف باید گفت: که اینانند مصادیق واقعی این آیه شریفه قرآن که فرمود:

لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم أعین لا یبصرون بها ولهم آذان لا یسمعون بها أولئک کالأنعام بل هم أضل أولئک هم الغافلون .

(الاعراف/۱۷۹) .

موفق باشید

گروه پاسخ به شبهات مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی عصر (عج)

http://yon.ir/6Vcbd


برچسب ها :
، ،
دیدگاه ها