اوصاف شیعیان: مدارا با همسایگان

8
مدارا با همسایگان

حضرت امام امیرالمؤمنین على فرمود: «و مِن عَلامَهِ أَحَدِهِم … آمِنا مِنهُ جارُهُ … لایُضارُّ بِالجارِّ»؛ «و یکى از علامتهاى شیعه این است که همسایه‏اش از [دست و زبان] او در امان است و ضررى به همسایه نمى‏رساند».[۱]

امام جواد  نیز در روایتى فرمود: «إِنَّما شیِعَهُ عَلىٍّ… بَرکَهٌ لِمَن جاوَروُا و سِلمٌ لِمَن خالَطُوا»؛ «همانا شیعیان على  مایه برکت هستند براى همسایگانشان و اهل صلح و دوستى هستند با کسانى که با آنان رفت و آمد دارند».[۲]

محدوده همسایه در اسلام

یکى از اوصاف و ویژگیهاى دیگرى که اهل بیت  براى شیعیان خود بر شمرده‏اند، مدارا با همسایگان به معناى خاص و نیز عام آن است. همسایه به معناى خاص آن کسى است که خانه او نزدیک خانه انسان باشد؛ اما همسایه به معناى عام آن تمام افرادى را که به نوعى نزدیک انسان و همنشین با انسان هستند، شامل مى‏شود تا بتوانیم دو خانه کنار یکدیگر را همسایه بدانیم؛ دو دوستى که در کلاس درس در کنار یکدیگر مى‏نشینند را همسایه بدانیم و یا دو انسانى که در محیط کار یا محل کسب و کار پهلوى هم هستند را همسایه بدانیم و حتى دو کشور همجوار با مرزهاى قراردادى همسایه هم هستند. اما در مورد اینکه چند منزل اطراف انسان، همسایه او محسوب مى‏شود، امیرالمؤمنین على  فرمود:

«حَریمُ المَسجِدِ اَربَعُونَ ذِراعا والجِوارُ اَربَعُونَ دارا مِن اَربَعَهِ جَوانِبِها»؛

«حریم مسجد، بیست متر است و همسایگى تا چهل خانه از چهار طرف».[۳]

امام صادق  نیز فرموده است:

«کُلُّ أَربَعیِنَ دارا جیرانٌ مِن بَینِ یَدَیهِ و مِن خَلفِهِ و عَن یَمینِهِ و عَن شمالِهِ»؛

«چهل خانه از چهار طرف، رو به رو، پشت سر، سمت راست و سمت چپ، همسایه محسوب مى‏شوند».[۴]

با توجه به این روایات، نباید محدوده مجاورت و همسایگى را به یکى دو خانه در سمت چپ و راست منحصر نمود؛ بلکه محدوده همسایه بسیار بیشتر از این مقدار است. البته با توجّه به شرایط حاکم در این زمان، از جمله گسترش بیش از حد شهرها، عدم اتصال منازل از چهار سو و مانند آن شاید نتوان همه منازلى را که در محدوده مذکور قرار دارد همسایه دانست، ولى منازل موجود این محدوده در مناطق کوچک و نیز تا حدود خاصى در شهرهاى بزرگ، همسایه انسان محسوب مى‏شوند و مؤمنان وظیفه دارند حق همسایگى را رعایت نمایند.

همچنین از نظر اسلام همسایه منحصر در مذهب و یا حتى مسلمان بودن نیست، بلکه اگر غیر شیعه و یا حتى کافرى در کنار خانه انسان سکونت دارد همسایه فرد محسوب مى‏شود و از حقوق همسایگى برخوردار است.

پیامبراکرم در این‏باره مى‏فرماید:

«الجِیرانُ ثَلاثَهٌ: جارٌ لَهُ حَقٌّ واحِدٌ، و جارٌ لَهُ ثَلاثَهُ حُقُوقٍ و جارٌ لَهُ حَقّانِ، فَالجارُ الَّذى لَهُ ثَلاثَهُ حُقوقٍ؛ الجارُ المُسلِمُ ذُو الرَّحِمِ، فَلَهُ حَقُّ الجَوارِ و حَقَّ الاِسلامِ و حَقُّ الرَّحِمِ، و أَمّا الَّذى لَهُ حَقّانِ، فَالجارُ المُسلِمُ، لَهُ حَقُّ الجَوارِ و حَقُّ الاِسلام و أمّا الَّذى لَهُ حَقٌّ واحِدٌ فَالجارُ المُشرِکُ»؛

«همسایه‏ها سه دسته‏اند: یک دسته همسایگانى هستند که یک حق بر همسایه دارند.

طایفه دیگر همسایگانى هستند که سه حق بر همسایه دارند و عده‏اى دیگر دو حق بر همسایه دارند.

اما آن همسایه‏اى که سه حق دارد؛ همسایه مسلمان و خویشاوند است که هم حق همسایگى و هم حق خویشاوندى و هم حق مسلمانى دارد، اما همسایه‏اى که دو حق دارد؛ همسایه مسلمان است که حق همسایگى و حق مسلمانى دارد و همسایه‏اى که یک حق دارد؛ همسایه کافر است که تنها حق همسایگى دارد».[۵]

اهتمام اسلام به همسایه

اسلام به رعایت حقوق همسایگان و احسان به آنان اهمیت زیادى قائل شده و به پیروان خود توصیه نموده تا آن‏جا که توان دارند به همسایگان خود نیکى و محبت کنند و از آزار و اذیت آنان خوددارى نمایند.

قرآن کریم در سوره مبارکه نساء مى‏فرماید:

«واعبُدوا اللّهَ ولا تُشرِکوا بِهِ شیـئًا وبِالولِدَینِ اِحسـنـًا وبِذِى القُربى والیَتـمى والمَسـکینِ والجارِ ذِى القُربى والجارِ الجُنُبِ والصّاحِبِ بِالجَنـبِ»؛

«و خداوند را بپرستید و هیچ چیز را همتاى او قرار ندهید و به پدر و مادر و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دورنیکى کنید».[۶]

معمولاً قرآن کریم به بسیارى از معارف دینى و مسائل مورد نیاز جامعه به صورت کلى اشاره مى‏نماید و کمتر به جزئیات مسائل مى‏پردازد؛ لذا آنجا که دستورى در قرآن به صورت جزئى بیان گردیده و از آن مورد به خصوص نام مى‏برد و نسبت به حقوق آن سفارش مى‏کند نشانگر اهمیت آن موضوع و جایگاه ویژه آن در اسلام است و یکى از این موارد، احسان و نیکى به همسایه است. افزون بر این، قرآن کریم در آیه فوق، سفارش به همسایگان را در کنار توحید و نفى شرک ـ که بزرگ‏ترین و بالاترین معارف دین و اوّلین توصیه پیامبران الهى است ـ ذکر نموده که این نیز از توجه ویژه اسلام نسبت به همسایه و رعایت حقوق آنان حکایت دارد. پیامبراکرم  نیز فرمود:

«مازالَ جِبرِئیلُ یُوصیِنى بِالجارِ حَتّى ظَنَنتُ أَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ»؛ «جبرئیل آن‏قدر درباره همسایه سفارش نمود که من تصور کردم همسایه از انسان ارث مى‏برد».[۷]

در روایتى آن حضرت احسان به همسایه را شرط مسلمانى دانسته و مى‏فرماید:

«أَحسِن مُجاوَرَهَ مَن جَاوَرَک تَکُن مُسلِما»؛ «همنشین خوبى براى همسایه‏ات باش تا مسلمان باشى».[۸]

امام باقر  نیز در روایتى فرمود:

«قَرَأتُ فِى کِتابِ عَلىٍّ : أَنَّ رَسولَ اللّهِ  کَتَبَ بَینَ المُهاجِرینَ والأنصارِ و مَن لَحِقَ بِهِم مِن اَهلِ یَثرِبَ أَنَّ الجارَ کَالنَّفسِ غَیرُ مُضارٍ و لا آثِمٍ و حُرمَهُ الجارِ عَلى الجارِ کَحُرمَهِ أُمِّهِ»؛

«من در کتاب على  خواندم که پیامبراکرم دستور العملى را بین مهاجران و انصار و کسانى که بعدا به آنان ملحق مى‏شوند نوشته بود، و آن دستور این بود که همسایه مثل خود شخص است؛ نه شخص باید ضرر به او رساند و نه گناهى نسبت به او مرتکب شود. حرمت همسایه بر همسایه مثل حرمت مادر است».[۹]

در این روایت پیامبر  حرمت همسایه را همانند حرمت خود انسان و حرمت مادر وى دانسته است و معناى چنین تشبیهى این است که همان‏گونه که انسان دوست دارد با خود و مادرش رفتار شود او نیز باید با همسایه خویش همان رفتار را داشته باشد! و این نهایت عنایت و توجه اسلام نسبت به همسایه است که در هیچ مکتبى مانند آن یافت نمى‏شود.

حقوق همسایه از نگاه امام زین‏العابدین

امام زین‏العابدین  در رساله حقوق خود، حقوقى را که همسایه بر همسایه دارد برشمرده‏اند که ما در این بخش به نقل سخنان آن حضرت در این باره و تشریح و توضیح آن مى‏پردازیم.

حقوقى که آن حضرت براى همسایه بر شمرده‏اند به شرح ذیل است:

  1. حفظ همسایه در غیاب:

«و أَمّا حَقُّ الجارِ فَحِفظُهُ غائِبا»؛ «و امّا حق همسایه این است که در غیابش او را حفظ نمایى».

مقصود از حفظ همسایه در غیاب وى آن است که خانه و مال او را از تجاوز و تعرض دیگران حفظ نمایى. علاوه بر این، انسان موظف است در فقدان و غیبت همسایه از جان و آبروى او نیز محافظت نماید و اگر کسى قصد تعرض به جان او را داشت به او خبر دهد و یا اگر کسى سخنان و اعمال ناروایى را به او نسبت دهد از او دفاع کرده، این نسبتهاى ناروا را مردود شمارد و خود نیز از دادن نسبتهاى ناروا یا غیبت کردن از او خوددارى کند و همان‏گونه که در حضور او رفتار مى‏نماید در غیبت او نیز همان رفتار را داشته باشد.

  1. بزرگداشت همسایه در حضورش:

امام مى‏فرماید:

«و کَرامَتُهُ شاهِدا»؛ «هنگام حضور او تکریمش نمایى».

تکریم همسایه هنگام حضورش به این است که انسان به او احترام گذاشته، و با زبانى نرم و محترمانه با او سخن بگوید و از بد زبانى و فحش و دادن القاب و نسبتهاى ناروا به او پرهیز نماید؛ با اخلاق نیکو با او برخورد کند و همان‏گونه که دوست دارد دیگران با او رفتار نمایند او نیز با همسایه‏اش همان رفتار را داشته باشد.

  1. یارى همسایه در حضور و غیاب او:

در ادامه آن حضرت مى‏فرماید:

«و نُصرَتُهُ و مَعُونَتُهُ فِى الحالَینِ جَمیعا»؛ «در حضور و غیابش او را کمک و یارى نمایى».

در این عبارت، هم از کلمه «نصرت» استفاده شده است و هم از کلمه «اعانت» و شاید این دو لفظ اشاره به کمک مادى و معنوى داشته باشد؛ یعنى اگر همسایه به کمکهاى مادى یا معنوى احتیاج داشته باشد، همسایه او موظف است او را از هر دو جهت یارى نماید.

  1. پنهان کردن بدیها و عیبها:

حق چهارمى که امام  براى همسایه ذکر مى‏فرماید این است:

«لا تَتَّبِع لَهُ عَورَهً و لا تَبحَث لَهُ عَن سَوْأَهٍ لِتَعرِفَها فَاِن عَرَفتَها مِنهُ مِن غَیرِ اِرادَهٍ مِنکَ و لا تَکَلُّفٍ، کُنتَ لِما عَلِمتَ حِصنا حَصیِنا و سِترا سَتیرا»؛

«عیبهاى او را دنبال نکن و بدیهاى او را جستجو ننما و اگر ناخواسته بر بدى و عیبى از او آگاه شدى، مانند دژى نفوذناپذیر و پرده‏اى ضخیم از آنها محافظت کن».

چون انسان با همسایه شبانه‏روز و سالهاى متمادى زندگى مى‏کند، به طور طبیعى از اسرار و گاه از عیبهاى یکدیگر اطلاع پیدا مى‏کنند. حضرت در این بخش از کلام خود مى‏فرماید:

اولاً: انسان حق ندارد با اراده و خواست خود دنبال عیب همسایه‏اش باشد و در زندگى او تجسس کند.

ثانیا: اگر ناخودآگاه بر اسرار او دست یافت باید چشم خود را بر عیب او ببندد؛ عیب او را پنهان نماید و پرده ضخیمى بر آن بکشد آن چنان‏که اگر کسى خواست بر عیب همسایه او دست یابد، قادر به این کار نباشد.

  1. عدم استراق سمع:

«لا تَسمَّع عَلَیه مِن حَیثُ لا یَعلَمَ»؛ «از جایى که او خبر ندارد سخنان او را استماع نکن».

انسان حق ندارد به هیچ وجه از همسایه خود استراق سمع نماید و در امور او جستجو نماید. امام صادق  نیز مى‏فرماید:

«أَنَّهُ نَهى أَن یَتَطَلَّعَ الرَّجُلُ فِى بَیتِ جارِهِ و قالَ: مَن نَظَرَ إِلى عَورَهِ أَخیِهِ المُسلِمِ اَو عَورَهِ غَیرِ اَهلِهِ مُتِعَمِّدا اَدخَلَهُ اللّهُ مَعَ المُنافِقیِنَ الَّذینَ کانُوا یَبحَثُونَ عَن عَوراتِ النّاسِ و لَم یَخرُج مِن الدُّنیا حَتّى یَفضَحَهُ اللّهُ إلاّ أَن یَتُوبَ»؛

«خداوند نهى فرموده است از این که انسان بر خانه همسایه سرکشى کند و فرموده کسى که به دنبال اسرار برادر مسلمانش یا دیگران باشد، خداوند او را همراه منافقانى که به دنبال یافتن بدیهاى مردم بودند وارد جهنم مى‏کند و از دنیا بیرون نخواهد رفت تا خداوند او را مفتضح و رسوا نماید؛ مگر اینکه توبه نماید».[۱۰]

  1. یارى نمودن همسایه در گرفتاریها:

حق دیگر همسایه بر همسایه خود این است:

«لا تُسلِمهُ عِندَ شَدیدَهٍ»؛ «به هنگام سختیها و گرفتاریها او را رها نکن».

همسایه واقعى آن است که به هنگام سختى و گرفتارى یار و کمک همسایه‏اش باشد؛ نه فقط در مواقع آسایش و رفاه؛ زیرا تا انسان در آسایش و رفاه است همه افراد به انسان نزدیک مى‏شوند و خود را یار و دوست او معرفى مى‏نمایند؛ اما همین که مشکلى براى انسان پیش آید دوستانى که ادعاى دوستى دارند او را رها مى‏کنند، گویا هرگز او را نمى‏شناسند. این شیوه برخورد برخلاف تعالیم اسلامى است.

  1. حسادت نکردن بر دارایى همسایه:

امام  مى‏فرماید:

«و لا تَحسُدهُ عِندَ نِعمَهٍ»؛ «به نعمتى که خداوند به او عطا کرده حسادت نورز».

گاه ممکن است وى از نظر امکانات مادى و معنوى از دیگرى بهتر باشد. خدا به او مال و ثروتى داده که به همسایه‏اش نداده و یا فرزندان درس‏خوان و خوبى به او داده که همسایه‏اش از آن محروم است، در اینجا حق همسایگى اقتضا مى‏کند که به او حسادت نورزد و از خداوند، زایل شدن آن نعمتها را تقاضا نکند و یا خودش از روى حسادت در صدد ضربه زدن به او و از بین بردن آن نعمتها نباشد.

  1. نادیده گرفتن خطاى همسایه:

«تُقیلُ عَثرَتَهُ و تَغفِرُ زَلَّتَهُ و لا تَدَّخِر حِلمَکَ عَنهُ إِذا جَهِلَ عَلَیکَ»؛

«از خطاى او درگذرى و گناهش را ببخشایى و اگر کارى از روى نادانى از او سر زد، حلم و بردبارى نمایى».

گاهى ممکن است از همسایه گناهى سر زند و مرتکب خطایى شود. در اینجا انسان حق ندارد گناه و بدى او را با بدى پاسخ بگوید و مقابله به مثل نماید؛ بلکه باید با حلم و بردبارى با او برخورد نماید و از خطاى او درگذرد؛ چه اینکه این عمل علاوه بر اینکه از کدورتها و درگیریهاى بزرگ‏تر جلوگیرى مى‏نماید، موجب ایجاد صلح و آشتى و دوستى بیشتر بین همدیگر خواهد شد. شخصى نزد پیامبر  آمد و به آن حضرت عرض کرد:

«إِنَّ لِى جارا یُؤذِینِى و یَشتِمُنى عَلَىَّ، فَقال لَهُ: إِذهَب فَإن هُوَ عَصَى اللّهَ فیِکَ فَأَطِعِ اللّهَ فیهِ؛

من همسایه‏اى دارم که آزارم مى‏دهد و دشنامم داده و مرا در سختى قرار مى‏دهد. حضرت به او فرمود: برو، اگر او خدا را در مورد تو معصیت کرد، تو خدا را در مورد او اطاعت کن».[۱۱]

  1. نرم‏خویى و پرهیز از بدگویى:

«و لا تَخرُج أَن تَکُونَ سِلما لَهُ»؛ «از راه مسالمت‏آمیز نسبت به او خارج نگردى و از او بدگویى نکنى».

توصیه دیگر امام  نسبت به همسایه این است که در هنگام خطاى همسایه و گناه او، انسان باید با گذشت و نرم‏خویى با او برخورد کند و از عصبانیت و فحش نسبت به او پرهیز نماید؛ زیرا اگر در آن هنگام فرد بر خود مسلط نباشد و نسبت به همسایه خود زبان فحش و بدگویى را بگشاید عواقب ناگوارى براى او و همسایه در پى خواهد داشت؛ تا آنجا که طبق برخى روایات ممکن است انسان مرتکب قتل نفس محترم گردد.[۱۲]

  1. دفع دشنام دهندگان به همسایه:

«و تَرُدَ عَنهُ لِسانَ الشَّتیمَهِ»؛ «و زبان فحش دهندگان را از او دفع نمایى».

انسان ـ همان‏گونه که نسبت به تعرض و دشنام به خود حساسیت دارد و از خود واکنش نشان مى‏دهد ـ موظف است نسبت به همسایه خود نیز احساس مسئولیت کند و اگر کسى در حضور یا غیابش او را دشنام دهد، از او دفاع نماید و دشنام به همسایه‏اش را دفع کند.

  1. آگاه نمودن همسایه از خیانت دیگران:

«و تُبطِلَ فیِه کَیدَ حامِلِ النَّصیِحَهِ»؛ «و باطل نمایى درباره همسایه، حیله کسى که در لباس نصیحت‏کننده به او مکر مى‏ورزد».

در این بخش از کلام، امام مى‏فرماید؛ نه تنها فرد نباید به همسایه آزار رساند و نسبت به او حیله و مکرى در پیش گیرد، بلکه گامى جلوتر رود و اگر کسى در لباس ناصح و خیرخواه قصد مکر و حیله به همسایه‏اش را داشته باشد، باید او را از مکر وى آگاه سازد و نگذارد با فریب و حیله حق او را ضایع نماید.

  1. معاشرت نیکو با همسایه:

در آخرین جمله، امام  مى‏فرماید:

«و تُعاشِرُهُ مُعاشِرهً کَریمَهً»؛ «و باید با او معاشرتى نیکو و کریمانه داشته باشى».[۱۳]

جمله یاد شده هر آنچه را اسلام درباره رفتار نیکو با برادران دینى بیان کرده و هر آنچه را از آن نهى کرده شامل مى‏شود و همسایه موظف است به تمام این سفارشها درباره همسایه‏اش عمل نماید.

غفلت از همسایه گرسنه

آورده‏اند: مرحوم آیت اللّه سید جواد عاملى ـ فقیه معروف و صاحب کتاب گرانسنگ «مفتاح الکرامه» ـ شبى مشغول صرف شام بود که پیشخدمت استادش سید مهدى بحرالعلوم درب منزل او را به صدا در آورد و پیغام استاد را مبنى بر احضار وى به اطلاع او رساند. سید جواد بدون آنکه غذا را به آخر برساند با شتاب تمام به خانه سید بحرالعلوم رفت. تا چشم استاد به وى افتاد با خشم و تغیّرى بى‏سابقه گفت: سید جواد! از خدا نمى‏ترسى؟! از خدا شرم ندارى؟! سید جواد از این سخن استاد، غرق در حیرت شد که چه شده و چه حادثه‏اى رخ داده است. تاکنون سابقه نداشته استادش این چنین او را عتاب کند. هر چه به مغز خود فشار آورد تا علت را بفهمد ممکن نشد. ناچار پرسید: حضرت استاد ممکن است بفرمایید تقصیر این جانب چه بوده است؟ استاد فرمود: هفت شبانه روز است فلان همسایه‏ات و عائله‏اش گندم و برنج گیرشان نیامده است. در این مدت از بقال سر کوچه خرماى زاهدى نسیه کرده و با آن به سر برده‏اند. امروز که رفته تا باز خرما بگیرد قبل از آنکه اظهار کند بقال گفته نسیه شما زیاد شده است. او هم بعد از شنیدن این جمله خجالت کشیده تقاضاى نسیه کند، دست خالى به خانه برگشته است و امشب خودش و عائله‏اش بى شام مانده‏اند. سید جواد گفت: به خدا قسم از این جریان بى‏خبر بودم! اگر مى‏دانستم به احوالش رسیدگى مى‏کردم. استاد فرمود: همه داد و فریادهاى من براى این است که تو چرا از احوال همسایه‏ات بى خبرى؟ چرا هفت شبانه روز آنها به این وضع بگذرانند و تو نفهمى؟ اگر با خبر بودى و اقدام نمى‏کردى که تو اصلاً مسلمان نبودى؛ یهودى بودى! گفت: مى‏فرمایید چه کنم؟ استاد گفت: پیشخدمت من این سینى بزرگ غذا را بر مى‏دارد. همراه هم تا نزدیک منزل آن مرد بروید. تو در بزن و از او خواهش کن که امشب با هم شام را صرف کنید. این پول را هم بگیر و زیر فرش یا بوریاى خانه‏اش بگذار و از اینکه درباره او ـ که همسایه توست ـ کوتاهى کرده‏اى معذرت بخواه. مجمعه را همان‏جا بگذار و برگرد. من اینجا نشسته‏ام و شام نخواهم خورد تا تو برگردى و خبر آن مرد مؤمن را برایم بیاورى. پیشخدمت سینى بزرگ غذا را ـ که انواع غذاهاى مطبوع در آن بود ـ برداشت و همراه سید جواد روانه شد. پیشخدمت از جلوى درب خانه برگشت و سید جواد پس از کسب اجازه وارد شد. صاحبخانه پس از شنیدن معذرت خواهى سید جواد، دست به سفره برد. لقمه‏اى خورد. حس کرد که این غذا دست پخت عرب نیست. فورا دست کشید و گفت: این غذا دست پخت عرب نیست؛ بنابراین از خانه شما نیامده و تا نگویى از کجاست من دست به غذا دراز نخواهم کرد. سید جواد هر چه اصرار کرد که کارى نداشته باشد، اثر نکرد؛ لذا چاره‏اى ندید و ماجرا را از اوّل تا آخر نقل کرد. آن مرد بعد از شنیدن ماجرا غذا را تناول کرد؛ اما سخت در شگفت مانده بود و مى‏گفت: من راز خودم را به احدى نگفتم. از نزدیک‏ترین همسایگانم نیز پنهان داشته‏ام. نمى‏دانم سید از کجا مطلع شده است!

سرّ خدا که عارف سالک به کس نگفت      در حیرتم که باده فروش از کجا شنید[۱۴]

رسول خدا  در روایتى مى‏فرماید:

«ما آمَنَ بِى مَن باتَ شَبعانَ و جارُهُ جائِعٌ»؛ «ایمان به من نیاورده است کسى که سیر بخوابد و همسایه‏اش گرسنه باشد».[۱۵]

 

[۱]. نهج السعاده، ج ۱، ص ۴۶۱؛ بحار الانوار، ج ۶۵، ص ۱۹۴٫

[۲]. صفات الشیعه، ص ۱۳٫

[۳]. الخصال، ص ۵۴۴؛ وسائل الشیعه، ج ۵، ص ۲۰۲؛ بحارالانوار، ج ۷۴، ص ۱۵۰٫

[۴]. الکافى، ج ۲، ص ۶۶۹؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۱۳۲٫

[۵]. محجه البیضاء، ج ۳، ص ۴۲۲؛ بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۵۵٫

[۶]. نساء ۴ ۳۶٫

[۷]. محجه البیضاء، ج ۳، ص ۴۲۲٫

[۸]. الکافى، ج ۲، ص ۶۶۷؛ محجه البیضاء، ج ۳، ص ۴۲۶٫

[۹]. الکافى، ج ۲، ص ۶۶۶؛ وسائل الشیعه، ج ۱۲، ص ۱۲۶٫

[۱۰]. من لایحضره الفقیه، ج ۴، ص ۱۳؛ الامالى، صدوق، ص ۵۱۴؛ وسائل ‏الشیعه، ج ۲۹، ص ۶۷ .

[۱۱]. محجه البیضاء، ج ۳، ص ۴۲۳٫

[۱۲]. الکافى، ج ۲، ص ۳۰۳٫

[۱۳]. الخصال، ص ۵۶۹؛ الامالى، صدوق، ص ۴۵۵٫

[۱۴]. سیماى فرزانگان، ص ۳۵۱ ـ ۳۵۳٫

[۱۵]. الکافى، ج ۲، ص ۶۶۸ .

[۱۶]. الکافى، ج ۲، ص ۲۳۷؛ الخصال، ص ۳۹۷٫

[۱۷]. وسائل ‏الشیعه، ج ۱۲، ص ۱۰؛ بحارالانوار، ج ۷۱، ص ۱۶۱٫

منبع: برگرفته از کتاب سیمای شیعه از نگاه اهل بیت؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

برای مشاهده کتاب اینجا را کلیک کنید.

http://shiastudies.com/fa

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.