ارزیابی قیام مختار۲

ارزیابی قیام مختار۲

ارزیابی قیام مختار۱

نقد و بررسی و ارزیابیدیدگاه‎های مبتنی بر تأیید قیام مختارنزد اهل‎بیت

مبحث اول: دیدگاه‎های امامان شیعه

۱٫ امام سجاد

امام علی فرمود:

به زودی فرزندم حسین کشته خواهد شد، اما اندکی پس از آن جوانی از قبیله «ثقیف» به پا می‎خیزد و انتقام او را از این ستم‎کاران می‎گیرد و سیصد و هشتاد هزار نفر از آنان را می‎کشد.([۱])

همان‎طور که در فصل اول آوردیم، روایت اصبغ بن نباته از امیرالمؤمنین، مختار را به زیرکی و فراست یاد می‎کند.

امام حسین در خطبه‎ای برای لشکر کوفه و شام فرمود:

خداوند، بر اینان آن جوان ثقفی را مسلط گرداند تا ننگ مرگ و ذلت را در کام شان فرو ریزد و از قاتلان ما کسی را نبخشد و به جای هر کشته‎ای از ما بکشد و در برابر هر ضربتی که به ما وارد نموده‎اند، ضربتی وارد نماید و انتقام مرا و اصحاب و خاندان و پیروانم را از اینان بگیرد.([۲])

همان‎طور که در فصل قبل گفتیم، امام سجاد با پذیرفتن هدایایی که مختار برای حضرت فرستاده بود، در واقع او را تأیید می‎کرد.

در چند مورد گزارش شده است که امام در حق مختار دعا کرده است و همه این موارد، حاکی از موضع‎گیری مثبت امام سجاد در مورد قیام مختار است.

در امالی صدوق و بحارالانوار به نقل از «ابوحمزه ثمالی» آمده است([۳]):

سالی عازم زیارت خانه کعبه شدم و در آن‎جا به مدینه مشرف شدم تا خدمت مولایم امام سجاد برسم و تجدید عهد و عرض ارادتی کنم.‌ به همین منظور به خانه امام رفتم و در زدم، پس از اذن ورود در اتاقی نشستم. امام نزد من آمد و پس از سلام و احوال‎پرسی و اندکی وقت، حضرتش با حالتی صمیمانه لب به سخن گشود و فرمود: اباحمزه! خوابی دیده‎ام برایت تعریف می‎کنم. خواب دیدم مثل اینکه داخل بهشت هستم و در آنجا از همه نعمت‎های بهشتی برخودار بودم؛‌ حوریه‎ای زیبا برایم آوردند که هیچگاه به زیبایی ندیده بودم، در همین حال که من بر جایگاه مخصوص خود تکیه زده بودم‌ و لحظاتی از معاشرت من با آن حوریه گذشته بود، ناگهان صدایی به گوشم رسید که می‎گوید: ای علی بن الحسین! زید برای تو مبارک باد و سه مرتبه این بشارت غیبی را شنیدم.([۴])

روز بعد از آن خواب،‌ صدای در بلند شد و شخصی کنیزی زیبا را به خدمت آورد و گفت: این را مولایم مختار برای شما فرستاده است.([۵])

ابوحمزه در ضمن نقل رؤیای امام چهارم اضافه می‎کند که سال بعد باز به حج رفتم و از آن‎جا عازم مدینه شدم و به خدمت مولایم رسیدم. دق الباب کردم در را برایم گشودند، ناگهان چشمم به امام افتاد در حالی که نوزادی زیبا در آغوش داشت من از این منظره خوشحال شدم و حضرت بلافاصله این‌ آیه را برایم تلاوت فرمود:

{هذا تَأْویلُ رُؤْیای قَدْ جَعَلَها رَبّی حَقّا}([۶])

این تعبیر خواب منست که خداوند آن را حق قرار داد.

و اضافه کرد: این فرزند من زید است.([۷])

«عن عمر بن علی ان علی بن الحسین لماأتى برأس عبیدالله بن زیاد و رأس عمربن سعد قال فَخَرَّ ساجداً و قال الحمدلله الذی ادرک ثاری من اعدائی و جزاه الله المختار خیرا!»([۸])

هنگامی که سر بریده «عبیدالله بن زیاد» و «عمربن سعد» را خدمت امام زین‎العابدین آوردند فوراً به سجده افتاد و گفت حمد و سپاس خدای را که انتقام خون، را از دشمنانم گرفت و خداوند به مختار جزای خیر دهد.

«عن عمر بن علی ان المختار ارسل الى علی بن الحسین، بعشرین الف دینار فقبلها و بنا بها دار عقیل بن ابی طالب و دارهم الى هدمت قال ثم انه ارسل الیه با ربعین الف دینار بعد ما اظهر الکلام الذی اظهره،‌ فردها و لم یقبلها»([۹])

عمر بن علی می‎گوید:

مختار بیست هزار دینار خدمت امام سجاد فرستاد و حضرت آن را پذیرفت و با آن خانه عقیل و سایر بنی‎هاشم را تعمیر کرد و یکبار دیگر هم چهل هزار دینار بعد از ادعائی که کرده فرستاد و این دفعه امام قبول نکرد و آن را رد کرد.

۲٫ دیدگاه امام باقر نسبت به قیام و شخصیت مختار

«عن سُدیر عن ابی جعفر قال لاتسبّوا المختار،‌ فانه قتل قتلتنا و طلب ثارنا و زوج اراملنا و قسم فینا المال على العسره»([۱۰])

امام باقر فرمود:

«از مختار بدگویی نکنید زیرا او انتقام ما را از قاتلان ما گرفت و آنان را کیفر رسانیده و بیوه‎های ما را شوهر داد و در زمان تنگدستی به ما کمک کرد.»

این حدیث معتبر بیان‌گر این است که در زمان حضرت باقر سبّ مختار در میان شیعه رواج داشته و حضرت، شیعیان را از این عمل نهی نموده و آنان را متوجه اعمال مختار فرموده است. به همین دلیل، مختار دوست اهل‎بیت و دشمن دشمنان آنان بوده و در دوستی و دشمنی کوتاهی نکرده است. بر این اساس دشمنان هم در دشمنی با او کوتاهی نکرده‎اند و او را ساحر و کذاب معرفی کرده‎ و به حدی او را مذمت نموده‎اند که امر بر شیعیان هم مشتبه شده بود؛ به گونه‌ای که او را سبّ می‎کردند. این امر نشان‌گر آن است که تبلیغات دشمنان فوق العاده وسیع و مؤثر بوده است.

«عن عبدالله بن شریک قال دخلنا علی ابی جعفر یوم النحر و هو متکى و قد ارسل الی الحلاق فقعدت بین یدیه،‌ اذ دخل علیه شیخ من اهل الکوفه فتناول یده لیقبلها فمنعه ثم قال من انت؟ قال انا ابو محمد الحکم بن المختار بن ابی عبیده الثقفی».

عبدالله بن شریک می‎گوید: روز عید قربان خدمت امام محمد باقر رسیدم. حضرت به چیزی تکیه داده بود و پیشکار خود را پیش سلمانی فرستاده بود.‌ من روبروی آن حضرت نشستم،‌ ناگهان پیرمردی که اهل کوفه بود، وارد شد و خواست دست آن حضرت را ببوسد، امام دست خود را کشید و نگذاشت بوسه زند. سپس فرمود: تو کیستی؟ گفت: من پسر «مختار ثقفی» هستم و «ابومحمد حکم» نام دارم.

امام همین که او را شناخت یک مرتبه دست او را گرفت و به سوی خود کشید و نزدیک خود آورد؛ به گونه‌ای که گویا می‎خواست او را در آغوش بگیرد و پهلوی خود نشاند، با اینکه قبلاً‌حاضر نشده بود که او دست مبارکش را بوسه زند.

پسر مختار چون این لطف و محبت را از آن حضرت به خاطر نام پدرش احساس کرد، گفت: مردم دربارۀ پدر من سخن‎ها می‎گویند‌ و نسبت‎هایی به او می‎دهند ولی به خدا حرف حق همان است که شما بفرمایید.

«قال و ایّ شیء یقولون. قال: یقولون کذّاب ولا تأمرنی بشیء الا قبلته»

امام فرمود: مردم چه می‎گویند؟

گفت: می‎گویند، او دروغگو بوده است ولی شما هرچه بفرمائید، قبول می‎کنم.

حضرت فرمود:

«سبحان الله اخبرنی والله ان مهر اُمّی کان مما بعث به المختار اولم یبن دورنا و قتل قاتلینا و طلب بدمائنا،‌ رحمه الله سبحان الله.»

«سبحان الله! پدرم به من فرمود: به خدا قسم که مهریه مادرم را از اموالی که مختار فرستاده بود، پرداخته است مگر نه این است که خانه‎های ما را بنا کرد و قاتلان ما را کشت و انتقام ما را از دشمنان ما گرفت، خدا او را رحمت کند».

«اخبرنی و الله ابی انه کان لیسم عند فاطمه بنت علی یمهدها الفراش و یثنی لها الوسائد و منها اصاب الحدیث رحم الله اباک رحم الله اباک ما ترک لنا حقاً عند أحد إلاّطلب قتل قتلتنا و طلب بدمائنا.»([۱۱])

به خدا قسم از پدرم شنیدم که فرمود: مختار پیوسته شبها پیش «فاطمه بنت علی می‎رفت و برای آن حضرت خدمت می‎کرد و از فاطمه حدیث یاد می‎گرفت، خدا رحمت کند پدر تو را حق ما را از همه کس گرفت و انتقام ما را از دشمنان ما کشید و قاتلان ما را از دم تیغ گذراند.

۳٫ قیام و شخصیت مختار از دیدگاه امام صادق

«عن ابی عبدالله قال ما امتشطت فینا هاشمیه و لا اختضبت حتى بعث الینا المختار برؤوس الذین قتلوا الحسین»

«امام صادق فرمود: پس از شهادت حضرت حسین زنان بنی‎هاشم نه شانه به سر زدند و نه خضاب کردند تا این‎که مختار سرهای قاتلان امام حسین را برای ما فرستاد».

این روایت از نظر سند صحیح است.([۱۲])

«مرزبانی» از امام صادق چنین نقل می‎کند:

پس از شهادت سید الشهداء هیچ زنی از بنی‎هاشم سرمه به چشم نکشید و خضاب به مو نبست و از خانه‎های ما تا پنج سال دودی برنخاست و غذای گرمی پخته نشد، تا این‎که عبید الله بن زیاد کشته شد.([۱۳])

از فاطمه بنت علی روایت شده است:

پس از مصیبت کربلا هیچ زنی از ما به خود حنا نبست و میل سرمه‎ای به چشم نکشید و موهای خود را شانه نزد تا زمانی که مختار سر بریده عبید الله بن زیاد را فرستاد.([۱۴])

 

مبحث دوم: دیدگاه‎ علما و بزرگان شیعه

یکی از دلایل ما برای اثبات شخصیت والای مختار و اینکه او مردی مجاهد، مخلص، مدافع حق اهل‎بیت و دارای عقیده‎ای پاک و راسخ بوده است، قضاوت‎ها، شهادت‎ها و اظهار نظرهای بزرگان علمای شیعه و بزرگان علم رجال است.

در بررسی شخصیت مختار، در کلام علمای بزرگ شیعه آنچه یافته‎ایم در تجلیل و تمجید و تصدیق اوست. اهمیت این اظهار نظرها و شهادت‎ها هنگامی آشکار می‎شود که شخصیت‎های بزرگی از متخصصان فنّ رجال در این باب سخن گفته باشند.

این محققان از روی قواعد علمی، آن دسته از اخباری که در مدح مختار وارد شده را بر اخبار نکوهش ترجیح داده‎اند و اخبار ذم را حمل بر تقیه کرده و در نتیجه شخصیت او را ستوده‎اند.

سید جمال الدین ابن طاووس در «رجال» خود، علامه در «خلاصه»؛ مقدس اردبیلی در کتاب «حدیقه الشیعه»، قاضی نور الله شوشتری در «مجالس المومنین»، شیخ ابوعلی در «منتهی المقال»، شیخ عبدالله مامقانی در «تنقیح المقال» و از معاصرین آیه الله خویی در کتاب «معجم رجال الحدیث» و «علامه شوشتری» در قاموس الرجال و علامه امینی در «الغدیر» از مختار دفاع کرده و او را ستوده‎اند.

دیدگاه مورخان

علامه امینی در کتاب ارزنده  الغدیر در شرح حال «ابی تمام» شاعر ضمن تجلیل و تمجید از شخصیت و اشعار «رائیه» او به قسمتی از این اشعار ایراد گرفته است و تحت عنوان «نقدی بر اشعار رائیه ابی‎تمام» با اظهار تعجب و شگفتی از شخصی چون او می‎نویسد: با تعجب از اشعار ابی تمام، دربارۀ مرد هدایت،‌ قیام کننده مجاهد، قهرمان سلحشور، مختار بن ابی عبیده ثقفی، آیا آنچه را دشمنان پست او از نسبت‎های ناروایی که به دین و زندگی و قیام او داده‎اند، کافی نبود، تا جایی که شخصی چون ابوتمام در قصیده رائیه‌ای که در دیوان او، ص۱۱۴، آمده است، تحت تأثیر تبلیغات مسموم دشمنان اهل‎بیت این چنین از او یاد کند،‌ آنجا که می‎گوید:

وَ الــهــاشَمُیونَ الستَقلَتْ عیرهُمْ   مِــنْ کَـــرْبَلاءِ بــاَوْثَقِ الاَوْتارِ
فَشَفاهُمُ المُخْتارُ مِنْهُ وَ لَــمْ یـَکُنْ   فـــی دینـِه الْمُــخـتارُ بِالْمختارِ
حَتّی اِذَا انکَشَفَتْ سَـرائرُهُ اغتَدُوا   مِــنْــه بـــراءِ السَّمْعِ وَ الَابصارِ

و کاروان بنی‎هاشم در کربلا به بند اسارت کشیده شدند، ولی مختار بر دل‎های داغدارشان مرهم نهاد، گرچه او آیین پسندیده‎ای نداشت. آنگاه که عقیده او افشا شد، با چشم و گوش از او دوری جستند.

«و من عطف علی التاریخ و الحدیث و علم الرجال نظره تشفعها بصیر نقاده علم ان المختار فی الطلیعه من رجالات الدین و الهدی و الاخلاص و انَّ نهضته الکریمه لم تکن الاّ لاقامه العدل باستیصال شافه الملحدین و اجتیاح جذوم ظلم الاموی و انه بمنزح (ای مبعد = ترح، بعد) من المذهب الکیسانی و ان کل ما نبزوه من قذائف و طامّات لامقبل لها من مستوی الحقیقه و الصدق و لذلک ترحم علیه الائمه الهدامه سادتنا: السجاد و الباقر و الصادق و بالغ فی الثناء علیه الامام الباقر و لم یزل مشکوراً عند اهل‎بیت الطاهر هو و اعماله.»([۱۵])

علامه امینی با کلماتی رسا و سخنانی زیبا و مستدل، این چنین از مختار دفاع می‎کند:

«هرکه با دیده بصیرت و تحقیق بر تاریخ و حدیث و علم رجال بنگرد، در می‎یابد که مختار،‌از پیشگامان دینداری و هدایت و اخلاص بوده است و همانا نهضت مقدس او تنها برای برپایی عدالت به وسیله ریشه‎کن کردن ملحدان و ظلم اموی‎ها بود. به درستی که ساحت مختار از مذهب کیسانی به دور بود و نسبت‎ها و تهمت‎های ناجوانمردانه‎ای که به او نسبت داده‎اند، حقیقت ندارد و بی‎جهت نیست که ائمه هدی و سروران ما،‌ مانند امام سجاد و امام باقر و امام صادق (صلوات الله علیهم) بر او رحمت فرستاده‎اند، مخصوصاً امام باقر به گونه‎ای بسیار زیبا، او را مورد ستایش قرار داده است و همیشه خدمات او در نزد اهل‎بیت مورد تقدیر و تشکر بوده است.

سخن علامه باقر شریف القرشی

وی می‎نویسد:

«وَ کانَ المختارُ عَلَماً مِنْ اَعْلام الشیعه و سَیفَاً مِنْ سُیوف آل رسولِ الله وَ کانَ یتَحَّرقُ‌ کاشَّدِّ مَا یکوُنُ‌ التَحرُق و جَزَعاً، عَلَی الْعِتَرتی التی آبادَتَها سُیوفُ‌ الباطِل و قَد سَعَی جاهِداً لِلاِسْتیلاء عَلی الْحَکُم، لالرَغْبهٍ فیه وَ اِنَّها لِیأخُذُ ثارَ آل البیتِ و یَنتِقمُ مِن قَتَلَتْهِم»([۱۶])

«مختار، یکی از شخصیت‎های برجسته شیعه است، او شمشیری از شمشیرهای خاندان پیامبر بود؛ قلب او بیش از همه،‌ بر مظالمی که بر اهل‎بیت پیامبر گذشت، می‎سوخت و در راه جهاد مقدس خود، سعی و کوشش فراوان داشت تا قدرت را به دست گیرد اما نه برای قدرت‌طلبی و ریاست بلکه برای خونخواهی اهل‎بیت پیامبر و انتقام از قاتلان آنان؛

سخن زرگلی

«المختار بن ابی عبیده بن مسعود الثقفی، ابو اسحاق: من زعماء الثائرین علی بنی امّیه واحد الشجعان الافذاذ»([۱۷])

مختار، از رهبران انقلاب بر ضد بنی‎امیه و از شجاعان نامور تاریخ است.

علامه عبدالرزاق مقرّم

وی می‌نویسد:

مختار از شجاعان و دلاوران بود. همواره با دشمنان اهل‎بیت در ستیز و مبارزه بود و به علاوه مردی عاقل و کاردان و آشنا به فنون جنگ و پیروزی بر دشمن به شمار می‎رفت. مختار در میدان‎های جنگ و حوادث، تجربه‎های زیادی داشت و در کوره‎های آزمایش پخته شده بود. وی از هواداران خاندان رسالت به شمار می‎رفت و در زندگی خود از آنان، علم و ادب و اخلاق و فضیلت آموخته بود و همواره مردم را به شیوه مرضیه آنان دعوت می‎کرد.([۱۸])

او در شرح حال مختار می‎نویسد:

مقام مختار از هر گونه تهمت منزه است. دل او سرشار از محبت ولایت خاندان پیامبر بود و روایات و سخنانی که حاکی از تهمت‎های ناروا به ساحت اوست، همه دروغ و باطل است.([۱۹])

عالم بزرگ، هاشم معروف الحسنی

وی دربارۀ مختار می‎نویسد:

اخبار فراوانی از ائمه در مدح و طلب رحمت برای مختار رسیده است. گرچه در مقابل این اخبار، اخبار ذم و نکوهش نیز در دست است امّا بر اساس همین روایات ذم است که برخی از مورخان و دانشمندانی که درباره مذاهب و فرقه‎های اسلامی کتاب نوشته‎اند، نسبت‎های ناروا و باطل و بی‎اساس به او داده‎اند که با اسلام مطابقتی ندارد و از سوی دیگر، جمعی از علماء و بزرگان اسلام از مختار دفاع کرده و وی را از انتساب به این انحراف‌ها منزه و پاک دانسته‎اند.([۲۰])

نظر مقدس اردبیلی در مورد شخصیت مختار

مقدس اردبیلی درباره مختار در کتاب حدیقه الشیعه می‌نویسد:

«در حُسن عقیده مختار سخنی نیست و علامه حلّی او را مقبول شمرده و امام باقر جمعی را که مختار را به بدی یاد می‎کردند، از این کار منع فرمود و امام صادق بر او رحمت فرستاد و امام زین‎العابدین وی را به دعای خیر یاد کرده است. مختار و امثال او به یقین درجات رفیعه و مراتب عالیه خواهند داشت.([۲۱])

آیت الله سیّد محمّد تقی مدرسی

آیت الله محمد تقی مدرسی در این‎باره – که مختار شیعه و معتقد به امامت امام زین العابدین بود – می‎نویسد:

انقلاب مختار در عصر و زمان امام سجاد رخ داد و آن حضرت در زمان انقلاب مختار می‎زیست. هم‎چنین عده‎ای از مورخان بزرگ، از جمله ابوالفرج اصفهانی مؤلف کتاب مقاتل الطالبیین و دکتر علی سامی نثار – نویسنده کتاب نشأه الفکر الفلسفی فی الاسلام – معتقدند که مختار مرد انقلابی و شیعه مخلص بود که مردم را به سوی رضا از آل پیامبر یعنی امام زین العابدین دعوت می‎کرد. وی می‎افزاید: در تاریخ، دلیل‎های فراوانی مبنی بر ارتباط مختار با امام سجاد وجود دارد تا حدی که مختار از جزئیات زندگی امام سجاد آگاه بوده است.

در مورد ماجرای ارسال سر ابن زیاد از جانب مختار به امام سجاد و سجده شکر امام و دعای ایشان برای مختار، و هم‎چنین جریان کشته شدن «حرمله بن کاهل اسدی» به دست مختار باهمان کیفیتی که امام سجاد آن را از خدا خواسته بود و روزه شکر گرفتن مختار بعد از شنیدن نفرین امام سجاد از زبان منهال در حق «حرمله» بر کشتن آن ملعون به دست خویش را بیان‎گر این حقیقت می‎داند که مختار با امام سجاد ارتباط داشته و شیعه مخلص بوده است.([۲۲])

دیدگاه محدثان

مختار از دیدگاه «ابن نما»

علامه مجلسی درباره نظر ابن نما در مورد مختار می‎نویسد:

ابن نما معتقد است:

«قال جعفر بن نما مصنّف هذا الثار، اعلم، ان کثیراً مِن العلماءِ لایحصل لهم التوفیق بفطنه توقفهم علی معانی الالفاظ و لارویه تنقلهم من رقده الغفله، اِلی الاستیقاظ، ولو تَدَبَّروا اقوال الائمه فی مدح المختار، لعلموا اَنه من السابقینِ المجاهدین، الذین مدحهم الله تعالی جل جلاله فی کتابه المبین و دعاء زین ‎العابدین للمختار دلیل واضح و برهان لائع، علی انه عنده من المصطفّین الاخیار»

«بدان که بسیاری از دانشمندان به دریافت دقیق معانی الفاظ (روایات) موفق نمی‎شوند و بی‎توجه از کنار آن می‎گذرند و اینان اگر با دقت و تحقیق به سخنان امامان که در مدح و ستایش مختار است توجه می‎کردند، او را در زمره سابقان و مجاهدانی که خداوند آنان را در قرآن با عظمت یاد فرموده است، می‎یافتند و دعای خیر امام سجاد برای مختار، خود دلیل واضح و روشنی است که او نزد حضرتش، از پاکان و خوبان محسوب می‎شده است.»

این فقیه عالیقدر، پس از نقل ماجرای انتقام خونین مختار از دشمنان اهل‎بیت و قاتلان امام حسین از این فراز تاریخ زندگی مختار به عنوان سند افتخاری برای این قهرمان ثار یاد ‎کرده و با عبارتی که حاکی از عمق احترام و تجلیل نسبت به ساحت مقدس مختار است، می‎نویسد:

«فَیالَها مِنْ مَنقَبهٍ حازَها و مَثوُبَهٍ اَحْرزَهَا، فَقَدْ سَرَّ النبی بفعْلِهِ وَ ادِخالِهِ الفرحُ عَلی عِتْرَتِهِ وَ اَهْلهِ…»

پس خوشا به حال مختار که به چنین افتخار بزرگی دست یافت و به چنین پاداش معنوی نایل شد. آری! او با این عمل پیامبر خدا را شاد کرد و غبار غم و اندوه را از چهره خاندان پیامبر زدود.([۲۳])

علامه ابن نما معتقد است:

اگر راه و روش مختار، برخلاف حق یا در عقیده‎اش انحرافی بود، امام سجاد هرگز او را دعای خیر نمی‎فرمود و مورد ستایش قرار نمی‎داد و دعای امام در حقّ او عبث و بیهوده بوده و امام منزه از سخن لغو و بیهوده است.

این عالم بزرگ، در مقدمه کتاب «ذوب النضار» پس از این عبارت، از بعضی علما و بزرگان که به زیارت قبر مختار نمی‎روند، گلایه می‎کند و با اظهار تأسف می‎نویسد: و گویا فراموش کرده‎اند که مختار با دشمنان امام حسین چه کرد؟ در حالی که «و انّهُ جاهَدَ فی اللهِ حَقَّ جهادِه» «او جهاد کرد در راه خدا و حق جهاد را ادا کرد».

«وَ بَلَغْ مِن رِضا زَین‎العابدینَ غایه اَلمُراد» و او به خاطر جلب رضای امام سجاد به بالاترین مرتبه معنوی نایل شد. «وَرَفَضُوا منَقَبات الّتی رَقّتْ حَواشیها و تَفَجَّرَتْ ینابیعَ السَعادَهِ فیها…» و فضایل همه جانبه او را که از آن چشمه‎های سعادت جوشیده بود، انکار کردند.

وی می‎نویسد: بی‎تردید روایاتی که در ذم مختار وارد شده است، ساخته و پرداخته دشمنان اوست که با این ترفند خواسته‎اند شخصیت ممتاز او را زیر سوال ببرند و از جایگاه خاصی که در دل شیعیان دارد، دور سازند و او را از نظر دوستان بیندازند و این تازگی ندارد مگر دربارۀ علم امام علی چنین نکردند، مگر آنان احادیث دروغ را درباره حضرتش نساختند و چه بسا افرادی که در این وادی گمراهی و ضلالت به هلاکت رسیدند اما دوستان واقعی و پیروان حقیقی حضرتش هرگز تحت تأثیر این اوهام و وسوسه‎ها قرار نگرفتند، بلکه بر عکس، بیش از پیش به مقام و بزرگواری و عظمت حضرتش پی بردند، آری! همان‎گونه که نسبت به ابوالائمه این چنین کردند، نسبت به مختار هم همان‎گونه رفتار کردند.([۲۴])

نظر خاتم المحدثین، مرحوم شیخ عباس قمی

او بعد از نقل روایتی دربارۀ شاد کردن دل مؤمن و اعانت به مسلمانان، می‎نویسد:

چگونه خواهد بود حال مختار که این سیره مرضیه او بود و اخبار معتبر در باب ادخال سرور در قلب مؤمن بیش از آن است که احصاء شود.

پس خوشا به حال مختار که دل‎های محزون و ماتم زده اهل‎بیت رسالت را شاد کرد و دعای امام سجاد به دست او مستجاب شد.([۲۵])

دیدگاه رجالیین در مورد شخصیت مختار

نظر علامه مامقانی

مرحوم مامقانی، استاد بزرگ علم رجال، پس از بررسی روایات مدح و ذم و ترجیح و اختیار روایات مدح، در مقام جواب روایاتی که در مذمت مختار است، می‎نویسد:

«فَتَلَّخّصَ مِنْ جَمْیعِ ما ذَکَرَنا، اَن الرَجُلَ اِمامی اَلمذهَب، فَاِنَّ سَلْطَنَتَهُ برُخصَهٍ مِنَ الاِمامِ وَ اِنَّ وثاقَتَهُ غَیر ثابِتَهٍ نَعَم، هوَ مُمْدُوحُ مَدْحا مُدَرَّجاً لَهُ فی الْحِسانَ‌ وَ لَولا اِلا تَرحُّم مَوْلیناَ الباقر، ثلاثً مَرّاتٍ فی کلامٍ واحِدٍ (له) لَکَفی فِی اِدْراجِهِ فی الحِسانِ وَ لَقَد اَجادَ الحائری حَیثُ قالَ: اِنَّ تَرحُّم عالِم، من عُلَمائِنا، عَلَی الراوی، یقْتضی حُسْنَهُ و قَبُولَ خَبَرِه، فَکَیفَ بِتَرَحُّمِ الصادق»([۲۶])

پس خلاصه تمام آنچه ذکر کردیم، این است که این مرد (مختار) دارای مذهب شیعه و معتقد به امامت ائمه معصومین و حکومت او با اجازه امام بوده است، گرچه وثاقت او ثابت نیست. آری! او مورد مدح و ستایشی است که وی را در شمار افراد حسان ـ کسی که روایت او قبول می‎شد ـ قرار می‎دهد و اگر هیچ مدح و فضیلتی جز طلب رحمت امام باقر آن هم سه بار در یک سخن برای او نبود همین وی را کفایت می‎کرد که در زمره نیکان قرار گیرد و چه خوب گفته است مرحوم حائری آنجا که می‎گوید: طلب رحمت یکی از علمای شیعه برای فردی اقتضا می‎کند که روایت آن فرد را بپذیریم تا چه رسد به ترحم امام.

مرحوم مامقانی در ادامه می‎فرماید:

مرحوم حائری اشتباه کوچکی کرده و به جای امام باقر امام صادق را آورده است، گرچه دراصل فرقی ندارد و همه ائمه سخنانشان یکی است.

«فکیفَ کان،‌ فَظاهِرُ العلاّمَه اَیضاً الاعِتمادُ‌ عَلی روایته لاِدراجِهِ فی القِسم اَلاوَّل وَ تلِکَ قَرینهً اخری، علی کَونَ الرُجُلِ اِمامیاً، فَانَّ مَنْ مارس الخُلاصَهً ظَهر لَهُ: اِنَّهُ لایذکُرُ غیر الامِامِی فی القسمَ الاوَّل وَ انْ بَلَغَ فی الوِثاقَهٍ الغاِیه وَ فی المَدح النهایه»

وی سپس برای تأیید سخن خود به کلام علامه حلی و سید بن طاووس استشهاد می‎کند و می‎فرماید: در هر صورت، ظاهر سخن علامه نیز اعتماد بر روایت مختار است؛ زیرا نام او را در قسمت اول کتاب آورده که این خود، دلیل دیگری است بر اینکه مذهب مختار، امامی بوده است؛ زیرا هر کس که با کتاب «خلاصه» علامه آشنایی داشته باشد، می‎داند که علامه در قسمت اول کتاب خود کسی را که غیر امامی باشد، ذکر نکرده است هرچند از نظر وثاقت به حد اعلی و در مدح، به سر حدّ کمال رسیده باشد.

مامقانی اضافه می‎کند:

«وَ نَصَّ اِبنُ طاوُوسِ اَیضاً، عَلی الْعَمَلَ بِروایتِه، فَفِی التَحریر الطاوُوسی بَعد ذِکر الاَخبار المادَحهِ، ثُمَّ عِدَهُ مِنَ الاَخبار الذامَهِ، وَ الجواب عَنها بِضعفِ السَنَدِ ما لفظُه اِذا عَرِفتَ هذا، فَاِنَّ الرُجْحان فِی جانِبِ الشُکِر وَ‌المَدح وَ لولمْ یکُن تُهَمهً، فَکیفَ و مِثلُهُ مَوضِعُ الایتهِمَ فیه الرِوایات وَ یستَغشِ فیها بقولٍ عِند المُحَدثُونَ، لفنون تَحتاجُ اِلی نَظَر»([۲۷])

ابن طاووس نیز بر عمل به روایت مختار تصریح می‎کند. وی در کتاب تحریر طاووسی، پس از بیان اخبار مدح و ذم و جواب و رد اخبار مذمت او، به خاطر ضعف سند آن‎ها چنین می‎فرماید: پس از بررسی، همانا در می‎یابیم که روایات مدح و شکر ترجیح دارد و بر فرض که روایات ذم، تهمت نباشد، زیرا مختار و امثال او مورد اتهام واقع شده‎اند و محدثان در آن اختلاف نظر دارند و به عللی احتیاج به دقت نظر دارند.

نظر آیت الله خویی(ره)

مرحوم حضرت آیت الله خوئی می‌نویسد:

در حُسن حال مختار همین بس که او با کشتن قاتلان امام حسین، دل اهل‎بیت پیامبر را شاد کرد و این خود، خدمتی بزرگ به ساحت مقدس خاندان پیامبر است که استحقاق پاداش از جانب آن بزرگواران دارد.

همانا قیام مختار به خونخواهی امام حسین و کشتن قاتلان حضرتش، بدون تردید مورد خشنودی خداوند و پیامبرش و ائمه اطهار است.

«اِنَّ خُرُوجَ المُخْتارَ وَ طَلَبِهٍ بِثار الحُسَینِ و قَتْلِهِ بِقَتْلَهِ الْحُسَینِ، لاشَکَّ فی اَنَّهُ کان مرضیاً عِنْدَ الله و عِندَ رَسُولِه و الائِمِه الطاهِرین»([۲۸])

از ظاهر بعضی از روایات به دست می‎آید که قیام مختار با اذن و اجازه خاص امام سجاد بوده است؛ «و یظْهَرُ مِن بَعْضِ الرِوایاتِ اَن هَذا کانَ بِاذن خاصٍ من السَجَّادِ»

ایشان به شدت انتساب مختار به فرقه گمراه «کیسانیه» را رد می‎کنند و می‎فرمایند: این اتهام، توسط اهل سنت به مختار وارد شده است: «وَ هذا القولُ باطِلٌ جِدّاً» و این نظریه جداً باطل است.([۲۹])

دیدگاه علماء بزرگ درباره شخصیت و عظمت مختار

علامه عبدالحسین، صاحب کتاب الغدیر، امینی (ره) اسامی علمای شیعه که در مدح و تعظیم و تجلیل مختار سخن گفته‎اند یادآور می‎شود و می‎نویسد:

اسامی آن دسته ازعلمای اعلام که در تنزیه و بزرگداشت او سخن گفته‎اند، بدین شرح است:

  1. ابو مخنف، لوط ابن یحیی الازدی المتوفی ۱۵۷ هـ ق. له کتاب «أخذ الثار فی المختار»؛
  2. ابوالمفضل، نصر بن مزاحم المنقری الکوفی العطار المتوفی ۲۱۲ هـ ق. له «اخبار المختار»؛
  3. ابوالحسن، علی بن عبدالله بن ابی‎سیف المداینی المتوفی ۲۱۵، هـ ق. له «اخبار المختار»؛
  4. ابو إسحاق، ابراهیم بن محمد الثقفی الکوفی المتوفی ۲۸۳ هـ ق. له «اخبار المختار»؛
  5. ابو احمد، عبد العزیز بن یحیی الجلودی المتوفی ۳۰۲ هـ ق. له «اخبار المختار»؛
  6. ابو جعفر، محمد بن علی بن بابویه القمی الصدوق المتوفی ۳۸۱ هـ ق. له «کتاب المختار»؛
  7. ابوجعفر، محمد بن الحسن الطوسی المتوفی ۴۶۹ هـ ق. له «مختصر اخبار المختار»؛
  8. ابویعلی، محمد بن الحسن بن حمزه الجعفر الطالبی خلیفه شیخنا المفید له «اخبار المختار»؛
  9. الشیخ احمد بن المتوج له «الثارات» او «قصص الثار» منظومه؛
  10. الفقیه، نجم‎الدین جعفر الشهیر با بن نما المتوفی ۶۴۵ له «ذوب النضار فی شرح الثار» طبع برمته فی المجلد العاشر من البحار؛
  11. الشیخ علی بن الحسن العاملی المروزی له «قره العین فی شرح ثاره الحسین» فرغ منه ۲۰، رجب، ۱۱۲۷؛
  12. الشیخ ابوعبدالله عبد بن محمد له «قره العین فی شرح ثار الحسین» طبع مع «نور العین و مثیر الاحزان»؛
  13. السید ابراهیم بن محمد تقی مفید العلامه الکبیر السید دلدار علی النقوی النصیر آبادی له «نور الابصار فی اخذ الثار»؛
  14. المولی، عطاء الله بن حسام الهروی له «روضه المجاهدین» طبع سنه ۱۳۰۳؛
  15. المول محمد حسین بن المول عبدالله الارجستانی، له «حمله مختاریه»؛
  16. الکاتب الهندی نواب علی نزیل لکهنو له «نظاره انتقام» طبع فی جزئین؛
  17. الحاج غلام علی بن اسماعیل الهندی له «مختار نامه»؛
  18. سیدنا السید محسن الامین العاملی، له ترجمه «اصدق الاخبار فی قصه الاخذ بالثار»؛
  19. حسین الحکیم الهندی، له ترجمه «ذوب النضار» لابن نما؛
  20. السید محمد حسین بن السید حسین بخش الهندی المولود ۱۲۹۰، له «تحفه الاخبار فی اثبات نجاه المختار»؛
  21. الشیخ میرزا محمد علی الاردوبادی، له [سبیک النضار، او شرح حال شیخ الثار] فی مائتی و خمسین صحیفه و قد أدّی فی حق المقال، و أغرق نزعاً فی التحقیق، و لم یبق فی القوس منزعا، قرأت کثیراً منه و وجدته فریداً فی باب لم یؤلفَّ مثله، جزاءه الله عن الحقَّ و الحقیقه خیرا.([۳۰])

شیخ میرزا محمد علی اردوبادی، کتاب سبیک النضار یا شرح شیخ الثار را در ۲۵۰ صفحه نوشته است که انصافاً حق مطلب را ادا کرده و تحقیقات عمیقی در این زمینه انجام داده است.

مرحوم اردوبادی از علمای بزرگ شیعه است. وی درباره این کتاب می‎نویسد:

الحق کتاب نمونه‎ای در این موضوع (قیام مختار) است که تاکنون مثل آن نوشته نشده است. وی یکی از علماء و ادبا و شعرای بزرگ شیعه است که درماه رجب سال ۱۳۱۲ ه‍.ق متولد شد و حدود پنجاه تألیف در فقه و اصول دارد. ایشان در سال ۱۳۸۰ ه‍.ق در همدان رحلت کرد.([۳۱])

علامه امینی(ره) در ادامه می‌نویسد:

خداوند به او در مقابل دفاع از حق و حقیقت جزای خیر دهد. او قصیده‎ای نیز درباره مختار دارد.

بزرگان معاصر قیام

۱٫ محمد حنفیه

آیا محمد حنفیه از اصول اعتقادی شیعه پیروی می‌کرد؟ برخی سکوت ابن حنفیه را تأیید ضمنی او از تبلیغات مختار قلمداد کرده‎اند([۳۲])، ولی طبق منابع شیعه او امام سجاد را به عنوان امام و وصی برادرش امام حسین پذیرفته بود اما  موضوع ادعای مختار و طائفه کیسانیه، امامت و مهدویت و غیبت او بدون رضایت او و بلکه بدون خبر و اطلاع او بوده است.

مرحوم کلینی و دیگران از امام محمد باقر روایت کرده‎اند که:

چون امام حسین به شهادت رسید، محمد بن حنفیه شخصی را نزد علی بن الحسین فرستاد که تقاضا کند تا با او در خلوت سخن گوید و چون با آن حضرت خلوت نمود گفت: پسر برادرم! می‎دانی که رسول خدا وصیت و امامت را پس از خود به امیرالمومنین و بعد از او به امام حسن و بعد از او به امام حسین واگذاشت و پدر شما شهید شد و وصیت هم نکرد و من عموی شما و با پدر شما از یک ریشه‎ و زاده علی هستم. من با این سن و سبقتی که بر شما دارم از شما که جوان هستید، به امامت سزاوارترم، پس با من در امر وصیت و امامت منازعه و مجادله مکن.

متن روایت از اصول کافی

«محمد بن یحیی، عَنْ أحَمْدَ بن مُحمَّد، عَنِ ابْنٍ مَحْبُوبٍ، عَنْ عَلی بنِ رِئابِ، عَنْ أَبَی عُبیدَهً وَزَراره جمیعاً عَن ابی جعفر قال: لَمّا قُتِلَ الحسین أرسَلَ مُحَمَّد بنُ الْحَنَفیهِ اِلی عَلّی بن الْحُسَینَ و خلا به، ثم قال: یا بن اخی قد علمت ان رسول‌ الله دفع الوصیه و الامامه من بعده الی امیرالمؤمنین ثم الی الحسن ثم الی الحسین و قد قتل ابوک >رضی الله عنه< و صلی علی روحه و لم یوص و انا عمک و صنو ابیک و ولادتی من علی فی سنی و قدیمی احق بها منک فی حداثتک فلاتنازعنی الوصیه و الامه ولا تحاجنی فقال علی بن الحسین: یا عم اتق الله و لاتدع مالیس لک بحق انی اعظک ان تکون من الجاهلین، یا عم ان ابی صلوات الله علیه اوصی الی قبل ان یتوجه الی العراق و عهد الى فی ذلک قبل ان یستشهد بساعته و هذا سلاح رسول الله عندی، فلا تتعرض لهذا فانّی اخاف علیک نقص العمر و تشتّت الحال و ان الله عزَّ وجل جعل الوصیه و الامامه الا فی عقب الحسین فإذا اردت ان تعلم فانطلق بنا الی الحجر الاسود حتی نتحاکم الیه و نساله عن ذلک قال ابو جعفر و کان الکلام بینهما بمکه، فانطلقا حتی اتیا الحجر الاسود فقال علی بن الحسین لمحمد بن حنفیه، إِبدإِ انت فابتهل الى الله و سئله ان ینطق لک الحجر ثم سل فابتهل محمد فی الدعاء و سأل الله عزوجل ثم دعا الحجر فلم یجبه فقال : علی بن الحسین یا عمّ لو کنت وصیاً و اماماً لاجابک، قال له محمد: فادع الله انت یا بن اخی وسله فدعا الله علی بن الحسین بما اراد ثم قال: اسألک بالذی جعل فیک میثاق الانبیاء و میثاق الاوصیاء و میثاق الناس اجمعین لما اخبرتنا من الوصّی و الامام بعد الحسین بن علی؟ قال: فتّحرک الحجر حتى کاد ان یزول عن موضعه ثم انطقه الله عزّوجّل بلسان عربی مبین، فقال: اللهم انّ الوصیه و الامامه بعد الحسین بن علی الی علی بن الحسین بن علی بن ابیطالب و ابن فاطمه بنت رسول الله قال فانصرف محمد بن علی و هو یتولی علی بن الحسین

علی بن ابراهیم، عن ابیه، عن حماد بن عیسی، عن حریز، عن زراره عن ابی جعفر مثله.»([۳۳])

علی بن الحسین به او فرمود:

«ای عمو از خدا پروا کن و چیزی را که حق نداری ادعا مکن. من تو را موعظه می‎کنم که مبادا از جاهلان باشی، ای عمو! همانا پدرم صلوات الله علیه پیش از آن‎که رهسپار عراق شود، به من وصیت فرمود و ساعتی پیش از شهادتش نسبت به آن با من عهد کرد و این سلاح رسول خدا است نزد من، متعرض این امر مشو که می‎ترسم عمرت کوتاه و حالت پریشان شود.

همانا خداوند امر وصیت و امامت را در نسل حسین مقرر داشته است،‌ اگر می‎خواهی این مطلب را بفهمی بیا نزد حجرالاسود رویم و محاکمه کنیم و این موضوع را از او بپرسیم، امام باقر فرماید: این گفتگو میان آنها در مکه بود، پس رهسپار شدند تا به حجرالاسود رسیدند. علی بن الحسین به محمد بن حنفیه فرمود: تو اول به درگاه خدای عزوجل تضرع کن و از او بخواه که حجر را برای تو به سخن آورد و سپس بپرس. محمد با تضرع و زاری دعا کرد و از خدا خواست و سپس از حجر خواست که به امامت او سخن گوید ولی حجر جوابش نگفت. علی بن الحسین فرمود: ای عمو! اگر تو وصی امام می‎بودی جوابت می‎داد. محمد گفت: پسر برادر تو دعا کن و از خدا بخواه، علی بن الحسین با آنچه خواست دعا کرده سپس فرمود: از تو می‎خواهم با آن خدایی که میثاق پیغمبران و اوصیاء و همه مردم را در تو قرار داده است که وصی و امام بعد از حسن را به ما خبر ده. حجر جنبشی کرد که نزدیک بود از جای خود کنده شود. سپس خدای عزوجل او را به سخن آورد و به زبان عربی فصیح گفت: بار خدایا! همانا وصیت و امامت بعد از حسن بن علی به حسین بن علی و بعد از آن به علی بن حسین بن علی بن ابیطالب پسر فاطمه دختر رسول خدا رسیده است. پس محمد بن علی (محمد حنفیه) برگشت و پیرو علی بن الحسین گردید».

علامه مجلسی می‌نویسد:

دربارۀ محمد بن حنفیه اخبار مختلفی وارد شده است،‌ برخی از اخبار دلالت  بر جلالت قدر او دارد، چنان‎که میان شیعه مشهور است و برخی بر صدور بعضی از لغزش‌ها از وی دلالت دارد، مانند همین روایت ولی ممکن است این منازعه و مخاصمه او با امام چهارم صوری و ظاهری و به دلیل بعضی از مصالح باشد که مبادا شیعه بگویند محمد بن حنفیه از علی بن الحسین بزرگتر و به امامت سزاوارتر است و نیز موضوع عقب نشینی او از همراهی با برادرش امام حسین ممکن است به دستور خود امام و به دلیل بعضی از مصالح بوده و اما موضوع ادعای مختار و طایفه کیسانیه به امامت و مهدویت و غیبت او، بدون رضایت او و بلکه بدون خبر و اطلاع او بوده است و خلاصه نسبت به او، به نیکوئی سخن گفتن و یا سکوت کردن، از نکوهش و طعن بهتر است و خدا داناست.

البته خواه این مناظره صوری و ظاهری باشد و خواه واقعی، پس از آن نگاه محمد حنفیه نسبت به حضرت سجاد عوض شد و بر احترام او افزود.

پس از این جریان ابوخالد کابلی به محمد حنفیه گفت:

«اتخاطب ابن اخیک بما لایخاطبک بمثله؟ فقال انه حاکمنی الی الحجر الاسود و زعم انه ینطقه حضرتُ معه الی الحجر فسمعت الحجر یقول سلّم الامر الی ابن اخیک فانه احق به منک فصار ابوخالد امامیا.»([۳۴])

آیا تو برادرزاده‎ات را طوری خطاب می‎کنی، در حالی که برادرزاده‎ات تو را این چنین خطاب نمی‎کند. محمد حنفیه در پاسخ می‎گوید: او برای محاکمه مرا به سوی حجرالاسود خواند به این‎ فکر که آن سنگ باوی تکلم کند، من هم همراه وی به کنار حجرالاسود رفته ناگهان شنیدم که حجرالاسود می‎گوید: امامت را به برادرزاده‎ات واگذار کن؛ زیرا که او از تو لایق‎تر است.

از آن به بعد ابوخالد شیعه امامی شد.

در یک روایت دیگر از ابوبصیر نقل شده است که وی می‎گوید:

از امام باقر شنیدم که می‎فرمود:

«کان ابوخالد الکابلی یخدم محمد بن الحنفیه دهرا و ماکان یشک فی انه امام، حتی اتاه ذات یوم فقال له جعلت فداک ان لی حرمه و موده و انقطاعاً فاسالک بحرمه رسول الله و امیرالمومنین الاخبرتنی انت الامام الذی فرض الله طاعته علی خلقه. قال: فقال: یا اباخالد! حلفتنی بالعظیم، الامام علی بن الحسین علی و علیک و علی کلِّ مسلم.»([۳۵])

ابوخالد کابلی سالها به «محمد بن حنفیه» خدمت می‎کرد و شک نداشت که او امام است، تا این‎که روزی به خدمت وی آمد و گفت: فدایت شوم! من یک شخص محترم و با محبتی هستم و از خانه و خانواده‎ام بریده‎ام، تو را قسمت می‎دهم به احترام رسول خدا و امیرمؤمنان به من بگویی آیا تو همان امامی هستی که خداوند اطاعت او را بر بندگانش واجب کرده است؟

محمد در جواب گفت: ای ابوخالد! تو مرا به بزرگی، قسم دادی، باید بگویم، امام من و تو و تمام مسلمانان در عصر حاضر علی بن الحسین است.»

ابوخالد پس از شنیدن سخن محمد حنفیه به سوی علی بن الحسین آمد پس از اجازه ورود، به خدمت حضرت سجاد شرفیاب شد. حضرت سجاد به او فرمود: خوش آمدی ای «کنگر»! تاکنون که تو پیش ما نمی‎آمدی، حالا چه شده است؟

ابوخالد به خاطر سخنی که از حضرت سجاد شنید،‌ سجده شکر به جای آورد و گفت:

«الحمد الله الذی لم یمتنی حتى عرفت امامی»

 سپاس خدای را که مرا از دنیا نبرد تا اینکه امام خود را شناختم.

امام سجاد فرمود:

«کیف عرفتَ امامک یا اباخالد؟!»

چگونه امامت را شناختی ای ابوخالد؟ گفت: تو مرا به اسمی صدا کردی که مادرم به هنگام تولدم مرا به آن نام نامیده بود (یعنی در اینجا کسی از آن خبر نداشت) من در کار خود در جهالت بودم و عمری به محمد حنفیه خدمت کردم و در اینکه او امام است، هیچ شکی نداشتم تا این‎که اخیراً او را به خداوند و رسول او و امیرمؤمنان قسم دادم، او مرا به سوی تو راهنمایی کرد و گفت: امام من و تو و تمام بندگان خدا اوست. این بود که با اجازه او، به خدمت تو آمدم. همین که نزدیک شدم تو مرا به اسمی صدا کردی که مادرم مرا به آن اسم صدا می‎کرد از این جا دانستم که تو همان امامی هستی که خداوند اطاعت او را بر من و تمام مسلمانان واجب کرده است.([۳۶])

این روایت بیان‌گر آن است که محمد حنفیه از اصول اعتقادی شیعه منحرف نبوده و ادعای امامت و مهدویت نداشت و حضرت سجاد را به عنوان امام و حجت بین خود و پروردگارش پذیرفته بود.

در شأن و مقام محمد حنفیه همین بس که پیامبر اکرم تولد او را به وصی خود امیرمؤمنان  خبر داد و فرمود:

بعد از من تو را پسری خواهد شد، از دختری از بنی حنفیه و من اسم و کنیه خود را به او بخشیدم و به غیر او هم جایز نیست، بین اسم و کنیه من جمع کند مگر قائم آل محمد که او دوازدهمین خلیفه من است و عالم را پر از عدل و داد خواهد کرد بعد از آن که از جور و ظلم پر شده باشد و به این دلیل امیرمؤمنان نام او را محمد و کنیه‎اش را ابوالقاسم گذاشت.([۳۷])

امیرمؤمنان علی در روایتی محمد حنفیه را یکی از چند محمدی شمرده است که از معصیت اباء داشتند.

شیخ کشی، از حضرت رضا روایت کرده است که آن حضرت فرمود:

امیر مؤمنان فرمود:

«ان المحامده تابی ان یعصی الله عزوجل، قلت و من المحامده»

محمد‎ها اباء دارند که معصیت خداوند عزوجل را بنمایند. راوی سوال کرد که آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: آنها عبارتند از محمد بن جعفر بن ابیطالب، و محمد بن ابی بکر و محمد بن ابی‎خدیفه و محمد بن امیرالمؤمنین.([۳۸])

شکی نیست که محمد بن حنفیه از شیعیان معتقد و برجسته بوده است. دیگران با استفاده از نام او فرقه‌ای ساخته و ادعای مهدویت نموده‌اند، امّا او هرگز ادعای رهبری نداشته است. ابن حنفیه راوی احادیثی بود که مردم را به سمت اهل‎بیت و خاندان پیامبر سوق می‎داد. از او نقل شده که می‌گفت:

«من أحبَّنا لله نَفعَهُ الله بِحُبّنا و لو کان اسیراً بالدیلم».([۳۹])

۲٫ ابن عباس

عبدالله بن عباس، پسر عموی امیرمؤمنان و سیاستمدار بزرگ اسلام و دشمن سرسخت بنی‎امیه و مشاور و یار امام بود.

عبدالله بن زبیر دشمنی و کینه‎ورزی با بنی‌هاشم را‌ آشکار ساخت تا جایی که محمد بن حنفیه و عبدالله بن عباس و بیست و چهار مرد از بنی‎هاشم را دستگیر کرد تا با او بیعت کنند و چون زیر بار نرفتند، آنان را در حجره زمزم حبس و در نتیجه آنان را از مکه بیرون کرد. محمد بن حنفیه را به ناحیه «رضوی» و عبدالله بن عباس را به طائف تبعید نمود.

محمد بن حنفیه به عبدالله بن عباس نوشت:

اما بعد اطلاع یافته‎ام که عبدالله بن زبیر تو را به طائف رانده است،‌ خدای اجر تو را فزون گرداند و گناهت را بیامرزد، ای پسر عمو! تنها بندگان شایسته‎ گرفتار می‎شوند و بزرگواری برای نیکان اندوخته می‎شود و اگر جز بر آنچه دوست داری و دوست داریم اجری نیابی اجر اندک شود. پس شکیبا باش که خدا شکیبایان را وعده نیکی داده است والسلام.([۴۰])

هنگامی که خبر کشته شدن مختار به مکه رسید، ابن زبیر خبر را چنین به ابن عباس داد: «الم یبلغک قتل الکذاب»

آیا خبر کشته شدن کذاب به تو نرسیده است؟ ابن عباس گفت: کذاب کیست؟ ابن زبیر گفت: مختار است. گویا تو کراهت داری که او را کذاب خطاب کنی. ابن عباس گفت:

«ذلک رجل قتل قتلتنا و طَلَب بدمائنا و شَفی صدورنا و لیس جزاءه منا الشتم و الشهاته».([۴۱])

او کسی است که قاتلان ما را کشته، انتقام خون ما را گرفته، دلهای ما را تسکین داده و پاداش چنین کسی از سوی ما این نیست که او را دشنام دهیم.

بار دیگر وقتی که پیش او نامی از مختار به میان آمد، ابن عباس گفت: «صلی علیه کرام الکاتبون»([۴۲])

گفته شده است ابن عباس و ابن حنفیه و حتی ابن عمر هدایای مختار را می‎پذیرفتند.([۴۳])

از نظر ابن عباس ـ همان گونه که محمد بن حنفیه نیز می‎اندیشید ـ خلافت وضع بسیار نامناسبی پیدا کرده بود و نبوت و خلافت به پادشاهی رسیده بود. او به مردم می‎گفت: هر کس سخن مرا می‎شنود،‌از هر دو گروه – زبیری‎ها و امویان – فرار کند؛ زیرا آن‎ها مردم را به جهنم دعوت می‎کنند. موضع ابن عباس و محمد بن حنفیه در زمان حاکمیت ابن زبیر و رخدادهای مکه کاملاً هماهنگ بود و ابن عباس بیشتر از ابن حنفیه دفاع می‎کرد و بارها بر سر همین مسائل و مشابه آن‎ها با ابن زبیر مشاجره می‎کرد.

از مهم‎ترین مشاجره‌های آنها زمانی بود که ابن زبیر برای منکوب کردن ابن عباس، بر منبر رفت و او را متهم کرد که اعتقاد به «متعه النساء» دارد و خواست از این طریق او را رو در روی مردمی که متابعت از خلیفه دوم در نهی از متعه ـ برخلاف تجویز پیامبر ـ می‎کردند، قرار دهد؛ در این هنگام ابن عباس برخاست و ضمن پاسخ به اتهامات او گفت: اعتقادش به متعه به خاطر تجویز پیامبر بوده است و اگر ابن زبیر تردید دارد، می‎تواند از مادرش بپرسد.([۴۴])

بعضی روایت کرده‎اند که محمد بن حنفیه نیز به طائف رفت و آن‎جا ماند. ابن عباس در سال ۶۸ در هفتاد و یک سالگی در همان طائف وفات کرد.

محمد بن حنفیه بر او نماز گزارد و در مسجد جامع طائف دفن شد و خیمه‎ای بر قبر او زده شد.([۴۵])

تحلیل و بررسی

بی‌شک برای انسان افتخار و عزتی بالاتر از این نیست که پیوسته یار و یاور حق و در جبهه حق باشد. دفاع از اهل بیت و مظلومیت آنان و حمایت از وارثان به حق پیامبر، عالی‌ترین مصداق یاری حق است. همان طور که در قرآن، یاران و اصحاب برجسته پیامبر که با جان و مال و با صفا و اخلاص و ایمان، در مقابل جبهه کفر و شرک، به یاری پیامبر شتافتند، جایگاهی خاص و عظمتی بزرگ دارند.

یاران و طرفداران امیرمؤمنان و ائمه معصومین نیز دارای همان مقام و عظمت هستند و روایات زیادی در این زمینه وجود دارد.

اما آنچه مهم است ایثار و فداکاری با قلب و دست و زبان در راه پیروزی آنان است و می‌توان ادعا کرد که براساس روایات و تاریخ، مختار بن ابی عبیده ثقفی، این مجاهد راستین جبهه حق و یاور اهل بیت و مدافع مخلص مظلومیت آنان، از مصادیق بارز یاوران و مدافعان حق به شمار می‌رود.

در شرایطی که دست‌های غاصبان منصب خلافت و رهبری و پیروانشان در محو آثار پیامبر و بی‌محتوا کردن اسلام و کنار زدن پیشوایان حق و منزوی کردن اهل‌بیت و عترت پیامبر بزرگ‌ترین انحراف و خیانت را در تاریخ اسلام به وجود آورده بودند و در برهه‌ای که تمام فریادهای حق طلبانه را در نطفه خفه می‌کردند، کسانی که با همه وجود و هستی خود به دفاع از اهل بیت پیامبر برخاستند، چه مقام و مرتبه‌ای دارند.

در اعتقاد مختار و یارانش به تشیع و علاقه فراوان آن‎ها به اهل بیت نمی‌توان تردید کرد و موضع مختار نیز در انتقام گرفتن از اموی‌ها و اشراف بخوبی می‌تواند نشان دهد که برای رسیدن به هدف حاضر شد موقعیت خود را به خطر انداخته و به دستگیری و کشتن قاتلان امام حسین بپردازد.([۴۶])

دستگاه جبار حکومت اموی با تمامی قوا سعی در خاموش کردن نور اهل‌بیت پیامبر داشت و نسبت به شیعیان و خاصان حکومت علوی بدترین برخورد و فشار را اعمال می‌کرد. در این شرایط سخت و خطرناک، مردی شجاع و پاک و مجاهدی بزرگ بنام مختار قیام می‌کند و درس عبرتی به آنان می‌دهد. او با تمامی وجود از مکتب اهل بیت دفاع می‌کند و این خود افتخاری بزرگ و مقامی ارجمند برای اوست.

در علم رجال قاعده معروفی برای اثبات وثاقت افراد وجود دارد و آن شهادت عدلین بر پاکی و صحت عقیده فرد مورد نظر یا راستگویی اوست تا بتوان به وی اعتماد کرد.

ما در بررسی شخصیت مختار، در کلام علمای بزرگ شیعه آنچه یافته‌ایم در تجلیل و تمجید و تصدیق اوست. اهمیت این اظهار نظرها و شهادت‌ها هنگامی آشکار می‌شود که شخصیت‌های بزرگی از عالمان و متخصصان فنّ رجال در این باب سخن گفته باشند.

در میان فقها و علما و محدثان و رجالیون بزرگ شیعه، تاکنون احدی از آنان در ذم و نکوهش و قدح مختار سخنی نگفته‌اند و بعضی روایات و نقل‌های تاریخی را که در این باب بوده است، حمل بر تقیه کرده‌اند یا از ساخته‌های دشمنان اهل‌بیت دانسته‌اند و یا ناقلان آن را افراد غیر موثق شمرده‌اند.

از سوی دیگر، این بزرگان با عنایت به روایاتی که در مدح مختار آمده و بررسی دقیق تاریخ قیام او، به پاکی و صحت اعتقاد و ممدوح بودن او و این‎که وی مورد رضای ائمه بوده است، اقرار و اعتراف کرده‌اند.

 

([۱]). حدیقه الشیعه، مقدس اردبیلی، ص ۵۰۴٫

([۲]). بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۱۰ و ۳۸۶٫

([۳]). یکی از یاران وفادار و نزدیک امام چهارم است و دعای مفصل و معروف ابی‎حمزه ثمالی را از امام آموخت. او یکی از رجال برجسته علم و حدیث و از فقهای عالی‎قدر اسلام به شمار می‎رود. امام سجاد علاقه زیادی به وی داشت.

([۴]). امالى، صدوق، ص۳۳۵ و بحارالانوار، مجلسی، ج۴۶، طبع جدید، ص۱۷۰٫

([۵]). تاریخ الفرات کوفی، فرات بن ابراهیم، ص۷۱٫

([۶]). یوسف، آیه ۱۰۰٫

([۷]). بحارالانوار، مجلسی، ج۴۶، ص۱۷۰٫ و امالی، صدوق، ص۳۳۵٫

([۸]). معجم الرجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج۱۸، ص۱۰۹ قاموس الرجال،‌ ج۸، ص۴۴۵٫ اختیار معرفه الرجال،‌ طوسی، جزء ثانی، ص۱۲۷٫

([۹]). مروج الذهب،‌ج۳، ص۸۳٫

([۱۰]). اختیار معرفه الرجال، طوسی، ص۱۲۵، تنقیح المقال، مامقانی، ج۳، ص۲۰۳٫

([۱۱]). کشی، ص۶، ۱۱؛ قاموس الرجال، ج۸، ص۵، ۴۴۴، معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج۱۸، ص۱۰۹؛ طوسی، اختیار معرفه الرجال، جزء ثانی، ص۶، ۱۲۵٫

([۱۲]). کشی، ص۱۱۶؛ بحار الانوار، مجلسی، ج۴۵، ص۳۸۶٫

([۱۳]). معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۹۵؛ بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۳۸۶٫

([۱۴]). معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۸، ص ۹۴؛ بحار الانوار، مجلسی، ج ۴۵، ص ۳۸۶٫

([۱۵]). الغدیر، علامه امینی، عبد الحسین، ج۲، ص۳۴۳٫

([۱۶]). حیاه الامام الحسین، القرشی، باقر شریف، ص۴۵۴٫

([۱۷]). اعلام، زرگلی‌، ج۸، ص۷۰٫

([۱۸]). مقتل الحسین، مقرّم (ترجمه)، ص۱۷۲٫

([۱۹]). تنزیه المختار،‌ مقرّم، مقدمه کتاب، ص۲٫

([۲۰]). سیره الائمه الاثنی عشر، معروف الحسینی، قسمت دوم ص۱۵۱٫

([۲۱]). حدیقه الشیعه، مقدس اردبیلی، ص۵۰۶-۵۰۵٫

([۲۲]). التاریخ الاسلام، السید محمد تقی المدرسی، ص ۷۸ ـ ۸۰، به نقل از کتاب شمشیر سرخ ایده سبز، نعمت الله صادقی، ص ۵۵ ـ ۵۴٫ .

([۲۳]). بحارالانوار، مجلسی، ج۴۵، ص۳۷۷٫ ج جدید.

([۲۴]). بحارالانوار، مجلسی، ج۴۵، ص۳۸۶ به نقل از رساله ذوب النضار ابن نما.

([۲۵]). منتهی الآمال، شیخ عباس قمی، ج ۱، ص ۴۵۱٫

([۲۶]). تنقیح المقال، ج۳، ص۲۰۶، کلمه مختار بن ابی عبید.

([۲۷]). همان.

([۲۸]). بحار الانوار، مجلسی، ج۴۵، ص۳۶۵؛ معجم الرجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج ۱۹، ص ۱۰۹، مختار بن ابی عبید (محقق)

([۲۹]). معجم رجال الحدیث، آیت الله خوئی، سید ابوالقاسم، ج۱۸، ص۱۰۱-۱۰۰٫

([۳۰]). الغدیر، علامه امینی، عبد الحسین، ج۲، ص۳۴۵-۳۴۴٫

([۳۱]). اعیان الشیعه، ج۱۰، ص۳۷۱٫

([۳۲]). اصول کافی، ج۲، کتاب الحجه، باب مایفصل بین دعوی الحق و المبطل فی امر الامامه، ح ۵٫

([۳۳]). اصول کافی، ج۱، ص ۳۴۸، کتاب الحجه، باب مایفصل بین دعوی المحق و المبطل فی امرالامامه، ج۵٫ دارالکتب الاسلامیه، تهران (محقق)؛

([۳۴]). مناقب آل ابی طالب، ابن شهر اشوب، ج۳، ص۲۸۸٫

([۳۵]). اختیار معرفه الرجال، طوسی، جزءالثانی، ص۱۲۰٫

([۳۶]). اختیار معرفه الرجال، طوسی، ص۱۳۱٫

([۳۷]). منتهی الآمال، ج۲، ص۱۷٫

([۳۸]). اختیار معرفه الرجال، طوسی، الجزء الاول، ص۷۰٫

([۳۹]). شرح نهج‎البلاغه،‌ ابن ابی الحدید،‌ ج۹، ص۱۱۱ به نقل از تاریخ خلفا، ج۲، ص۶۳۲٫

([۴۰]). تاریخ یعقوبی، یعقوبی، ابن واضح، ج۲، ص۲۰۷-۲۰۵٫

([۴۱]). انساب الاشراف، ج۲، ص۲۷۸، ج۵، ص۲۱۵٫ به نقل از تاریخ خلاف رسول جعفریان ج۲، ص۶۰۱٫

([۴۲]). همان، ج۵، ص۲۶۷٫ همان.

([۴۳]). همان، ج۵، ص۲۷۰، همان.

([۴۴]). الزواج الموقت فی الاسلام المتعه، صص۱۰۳ ـ ۹۹؛ از صحیح مسلم، ج۴، ص۱۳۳٫ نصیب الرایه، ج۳، ص۱۸۰٫ شرح نهج‎البلاغه ابن الحدید، ج۲۰، ص۱۳۰ به نقل از تاریخ خلفا، ج۲، ص۶۳٫

([۴۵]). تاریخ یعقوبی، یعقوبی، ابن واضح، ج۲، ص۲۰۷٫

([۴۶]) . تاریخ خلفاء، جعفریان، ج ۲، ص ۶۰۰٫

برگرفته از کتاب مختار از دیدگاه اهل بیت؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

برای مشاهده کتاب اینجا را کلیک کنید.

http://shiastudies.com/fa

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.