صفحه اصلی > مرکز اطلاعات > پایگاه مقالات > کلام > امامت > شواهد نزول آیه تبلیغ در غدیر خم
تاریخ انتشار : ۲۲ آبان ۱۳۹۷


شواهد نزول آیه تبلیغ در غدیر خم

پیشتر درباره نزول آیه تبلیغ چندین نظر از اهل ‏سنت را نقل و نقد کردیم. گرچه آراء آنها به بیش از ده نظر مى‏رسد – که بسیار متفاوت و متناقض است – به گونه‏اى که نزول آیه در نظر آنان از ابتداى بعثت تا ارتحال حضرت را شامل مى‏شود؛ یعنى در طول ۲۳ سال بعثت نظریههای یاد شده با صدر و ذیل آیه و تهدید حضرت حق و روحیههای شخصیتى حضرت رسول خدا سازگار نیست و عامل این مسأله نیز وضوح آیه در فضیلت مورد نزول است، ولى با توجه به ذهنیتى که اهل سنت از خلفا و صحابه دارند همه تلاش خود را به کار گرفتهاند تا بگویند این آیه در غدیر نازل نشده است؛ گرچه در بین آنان نیز نزول آیه در غدیر طرفداران زیادى دارد. از دیدگاه شیعه این آیه یک شأن نزول دارد و در یک زمان و آن هم در غدیر نازل شده است. گذشته از وضوح مسأله شواهدى وجود دارد که نزول آیه در غدیر و صدور حدیث «من کنت مولاه» را از رسولخدا قطعى مى‏کند که اکنون به بررسى این شواهد در منابع اهل سنت مى‏پردازیم:

۱- عمامه‏ گذارى على

از قرائنى که بیانگر امامت علی از حدیث غدیر است، کیفیت مراسم بعد از پایان سخنرانى است که به بعضى از آنها اشاره مى‏کنیم.

یکى از آنها مراسم عمامه گذاری امام علی  توسط رسول خدا است و توجیه این رفتار این است که در دنیاى سیاست و نظامهاى پادشاهى در مراسم به قدرت رسیدن پادشاه جدید مراسم تاجگذارى برگزار میکردند که این تاجها از طلا و نقره و… ساخته شده بود. در این مراسم، براى این که حاضران را متوجه اهمیت موضوع کنند، تاج مخصوصى ساخته، در مراسمى رسمى تاجگذارى مى‏کردند و چون در دنیاى عرب تاجگذارى مرسوم نبود، به جاى آن «عمامه» مى‏گذاشتند. این عمامه گذاری مخصوص شخصیتها بود، در این مراسم رسول خدا براى این که توجه دیگران را به اهمیت موضوع جلب کند با دست خود عمامه بر سر على  گذاشت. به این روایت توجه کنید:

«عن على قال: عمّمنى رسول اللّه یوم غدیر خم بعمامه فسدلها خلفى، ثم قال: انّ اللّه امدّنى یوم بدر و حنین بملائکه یعتمون هذه العمه.»([۱])

«على  فرمود: رسول خدا  در روز غدیر عمامه‏اى بر سرم گذاشت و یک طرف آن را از پشتم آویزان کرد و فرمود: خداوند در جنگ بدر و حنین با ملائکه‏اى به من کمک کرد که این گونه عمامه داشتند».

۲- تبریک گفتن به على  به عنوان رهبر مسلمانان

از قرائنى که دلالت مى‏کند حدیث غدیر، امامت على  را اثبات مى‏کند، این است که پس از پایان مراسم، رسول خدا دستور داد على  در خیمه‏اى بنشیند و مردم به او تبریک بگویند.

تاریخ، تبریک مسلمانان را به على  ثبت کرده است؛ عمر و ابوبکر در همان روز این مسأله را با این عبارت به على  تبریک گفتند:

«بخ بخ یا علىّ اصحبت مولاى و مولا کل مؤمن و مؤمنه.»([۲])

«به به اى على ! مولاى من و هر زن و مرد مؤمن شدى!»

این تبریکها که از طرف عموم مسلمانان مطرح شده است، نشان مى‏دهد که دیگران نیز از این مراسم همین امامت و رهبری را فهمیده‏اند.

۳- سروده شاعران

از دیگر قرائن اثبات امامت حضرت علی  در حدیث غدیر این است که شاعران نیز همین جریان را به شعر درآورده و از جریان غدیر امامت مخصوص را فهمیده‏اند. جریان سرودن شعر درباره حادثه غدیر اختصاص به دیروز و امروز ندارد؛ چنان که مختصّ یک نفر و دو نفر نیست. اخیرا یکى از اندیشمندان اقدام به گردآورى اشعار غدیر کرده و توانسته است، اشعار شعرایى را که در این‏باره شعر سروده‏اند، در یازده جلد گردآورى کند که کتابهایش در آستانه چاپ است.([۳])

پرداختن به اشعار یاد شده مجال دیگرى مى‏طلبد و ما در اینجا تنها شعرى را که در همان لحظات سروده شده است، مى‏آوریم.

همان طور که مى‏دانید، حسان بن ثابت شاعر معاصر رسول خداست، که با زبان شعر از رسول خدا  و اقدامات ایشان حمایت مى‏کرد و هر جا حادثه‏اى اتفاق مى‏افتاد، با زبان شعر به ثبت آن در تاریخ کمک مى‏کرد.

در این جریان نیز بعد از آن که رسول خدا  این مراسم را برگزار کرد، حسان بن ثابت خدمت رسول خدا  رسید و اجازه خواست در این زمینه شعرى بسراید که با اجازه حضرت این اشعار راسرود:

ینادیهم یوم الغدیر نبیّهم بخم فاسمع بالرسول منادیا
و قال فمن مولاکم و ولیّکم فقالوا ولم یبدوا هناک التعادیا
فقال له قم یا على فانّنى رضیتک من بعدى اماما و هادیا
فمن کنت مولاه فهذا ولیّه فکونوا له انصار صدق موالیا
هناک دعا اللّهم وال ولیّه و کن للذى عادا علیّا معادیا

«و یروون انّ النبى  لما سمعه ینشد هذه‏الابیات، قال له: یا حسان لا تزال مؤیدا بروح القدس ما نصرتنا او نافحت عنّا بلسانک.»([۴])

«پیامبر مسلمانان را در غدیرخم صدا زد. من آن صداى رسول‏خدا  را مى‏شنوم که فرمود: مولا و ولى شما کیست؟ مسلمانان بى‏درنگ گفتند: مولاى ما خداى توست و تو ولى ما هستى. و آنها مخالفت نکردند. سپس رسولخدا  به على فرمود: برخیز. بدون تردید من تو را به عنوان امام و هادى بعد از خود انتخاب کردم.

سپس فرمود: هر که من مولاى اویم، این على مولاى اوست. برایش یاوران و دوستانى صادق باشید.

در آن جا رسول خدا  دعا کرد؛ خدایا! دوستان على  را دوست بدار و دشمنان على  را دشمن بدار.»

و روایت مى‏شود که وقتى رسول خدا این اشعار را شنید به حسان بن ثابت فرمود: اى حسان! تا ما را با زبانت یارى و از ما دفاع مى‏کنى، روح القدس تو را تایید مى‏کند. استدلال به سرودههای شاعران در اثبات دلالت غدیر بر امامت را در آینده به صورت مشروح بیان خواهیم نمود.

۴- اعتراف صحابه

یکى دیگر از قرائن دلالت این حدیث بر امامت على ، اعتراف صحابه است:

«عن ابى الطفیل قال: سمعت علیا و هو ینشد الناس فى الرحبه انشد اللّه امرا سمع رسول اللّه یقول فى یوم غدیرخم ما قال الاّ قام، فقام ناس من الناس فشهدوا انّا راینا رسول اللّه اخذ بید علىّ و هو یقول: اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه. قال ابوالطفیل: فخرجت و فى نفسى شى‏ء مما سمعت، فلقیت زید بن ارقم فذکرت ذلک له، فقال ما تنکر قد سمعناه.»([۵])

«ابوالطفیل مى‏گوید: از على  شنیدم که در رحبه کوفه مردم را قسم مى‏داد که هر کس آنچه از رسول خدا درباره من در حادثه غدیر شنیده است، برخیزد و شهادت دهد. عده‏اى برخاستند و شهادت دادند که ما دیدیم که رسول خدا  دست على  را گرفت و مى‏گفت: خدایا! با دوستان على دوست باش و با دشمنان او دشمن باش.

ابوالطفیل مى‏گوید: از مسجد خارج شدم، ولى در دلم چیزى بود، تا این که با زید بن ارقم برخوردم و جریان را براى او گفتم. زید بن ارقم گفت: چه چیزى را منکر هستى ما خودمان از پیامبر شنیدیم».

شایان ذکر است که در مجلس یاد شده حضرت به جریان حدیث غدیر استدلال کرده است به واسطه آن حکومت خود را مشروعیت بخشید. با این حال، هیچ‏یک از یاران على  که عده‏اى از آنان عصر رسول خدا  را درک کرده بودند و از اصحاب حضرت محسوب مى‏شدند و همچنین بقیه عربها که حادثه غدیر را درک نکرده بودند ولى عبارات رسول خدا  را مى‏شنیدند، هیچ‏کس نگفت که این جملات بیانگر امامت علی  نیست.

اعتراف صحابه به زید بن ارقم اختصاص ندارد، بلکه بسیارى از صحابه به آن اعتراف کرده‏اند و همه افرادى که بدون غرض مى‏خواهند حادثه غدیر را تجزیه و تحلیل کنند، مى‏توانند این اعترافات را در تاریخ ببینند؛ تاریخ کلماتى را که عمر خلیفه دوم با آنها به على  تبریک گفت، ثبت کرده است.

مگر معناى کلمه «اصبحت مولاى و مولا کل مومن» غیر از امامت چیز دیگرى هم هست؟

۵- فهم صحابه

از قرائنى که دلالت حدیث غدیر را بر امامت على  تقویت مى‏کند، فهم صحابه رسول خداست. آنان نیز از حدیث غدیر امامت على  را مى‏فهمیدند که نمونه‏هاى فراوانى را تاکنون نقل کردیم؛ چه آنان که به این نصب اعتراض داشتند، مثل حارث بن نعمان که از حدیث غدیر نصب على را به امامت فهمیده بود، و خدمت رسول خدا آمد و به این نصب اعتراض کرد و سبب نزول آیاتى شد، و چه کسانى که به این نصب اعتراض نداشتند؛ همانند آنان که در غدیر به على  تبریک گفتند که حداقل از شیخین نقل کردیم، و چه آنان که در غدیر نبودند و پس از آن شنیدند که رسول خدا چنین فرموده است؛ مثل جریان ابوالطفیل و زید بن ارقم که گفتیم ابوالطفیل با تعجب از زید بن ارقم مى‏پرسد که آیا تو خود دیدى؟ زید پاسخ داد: همه کسانى که در آن جا بودند با چشم خود دیدند و با گوشهاى خود شنیدند! و بقیه صحابه و کسانى که از این حدیث اطلاع پیدا کردند، همان امامت مخصوص را فهمیدند.

۶- اطلاق لقب مولى بر على

از قرائنى که دلالت مى‏کند جریان غدیر، امامت على  را اثبات مى‏کند، این است که بعد از این جریان، از میان اصحاب رسول خدا آنان که عنادى نداشتند، هنگام سلام کردن بر على از او با لقب مولى یاد مى‏کردند. این حادثه حکایت از استنباط امامت آن حضرت توسط آنان دارد. به این جریان توجه کنید:

«عن رباح بن الحارث قال جاء رهط الى علىّ بالرحبه، فقالوا: السلام علیک یا مولانا. قال: کیف اکون مولاکم و انتم قوم عرب؟ قالوا سمعنا رسول اللّه یوم غدیرخم یقول: من کنت مولاه، فان هذا مولاه. قال رباح: فلما مضوا تبعتهم فسألت من هؤلاء، قالوا: نفر من الانصار فیهم ابو ایوب الانصارى.»([۶])

«رباح بن حارث مى‏گوید: جمعیتى در رحبه وارد شدند و به آن حضرت چنین سلام کردند: السلام علیک یا مولانا؛ سلام بر تو اى مولاى ما. على فرمود: با این که شما جمعیت بیابان‏نشین هستید چگونه من مولاى شما هستم. آنان گفتند: ما در غدیرخم از رسول خدا  شنیدیم که فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست».

«رباح مى‏گوید: وقتى این جمعیت از نزد على  خارج شدند آنان را تعقیب کردم، تا این که پرسیدم این گروه چه کسانى هستند، گفتند: گروهى از انصار هستند که ابو ایوب انصارى صحابى بزرگوار رسولخدا هم در بین آنان است.»

۷- مناشده به حدیث غدیر

از قرائنى که دلالت حدیث غدیر را بر امامت على  قطعى مى‏کند، گذشته از اعتراف اصحاب رسول خدا و فهم آنان از این حدیث، مناشده آنان به این حدیث است. اهل‏بیت و اصحاب رسول خدا در تمام مناظراتى که مى‏خواستند شایستگى على را براى جانشینى رسول خدا اثبات کنند، به حدیث غدیر استدلال مى‏کردند؛ آن هم نه صرف استدلال، بلکه استدلال همراه با اعتراف و قسم به خداوند که به آن، «مناشده» گویند.

شخص را قسم مى‏دادند که آیا چنین چیزى را قبول دارد یا نه؟ و سپس شخص اعتراف مى‏کرد که چنین چیزى وجود دارد.

مناشده به حدیث غدیر از همان روزى که عده‏اى حق على  را غصب کردند آغاز شد و در طول تاریخ اسلام هر جا که طرفداران على  در برابر مخالفان آن حضرت قرار گرفته‏اند، به این حدیث استدلال کرده‏اند. تنها کسى که در موارد گوناگون بیشترین استدلال را به این حدیث کرده خود على  است ولى چون ما از ابتدا بنا داشتیم تنها از منابع اهل سنت حدیث نقل کنیم، تنها چند مورد از استدلالهاى امام على  به این روایت را مى‏آوریم:

مناشده یوم ‏الشورى:

وقتى عمر در آستانه مرگ قرار گرفت و شوراى شش نفرى را تشکیل داد تا براى جامعه رهبر تعیین کنند، على نیز یکى از آنان بود. على  براى اثبات این که شایسته‏ترین فرد امت براى رهبرى جامعه است به استدلال پرداخت. ابوالطفیل مى‏گوید: من در روز شورا پشت درِ این محل بودم که جر و بحث بین آنان بالا گرفت و على  فرمود:

«لا حتجّنّ علیکم بما لا یستطیع عربیّکم و لا عجمیّکم تغییر ذلک، ثم قال: فانشدکم باللّه هل فیکم احد قال له رسول اللّه من کنت مولاه فعلىّ مولاه، اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره. فلیبلّغ الشاهد الغائب غیرى؟ قالوا اللّهم لا.»([۷])

«استدلالى برایتان مى‏آورم که هیچ کس نتواند آن را تغییر دهد، سپس فرمود: شما را به خدا قسم آیا در بین شما غیر از من کسى هست که رسول‏خدا  درباره‏اش گفته باشد: «هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست. خدایا دوست دار او را دوست بدار و با دشمنان او دشمن باش ویاورانش را یاورى فرما. حاضران به غائبان برسانند»؟ همه گفتند: به خدا سوگند نه»!

مناشده ایام عثمان:

در ایام خلافت عثمان روزى حدود دویست نفر از مهاجران و انصار در مسجد گردآمده بودند و از صبح تا ظهر درباره فضائل قریش سخن مى‏گفتند و على  ساکت بود. در پایان جلسه عده‏اى از آن حضرت خواستند درباره مسائل مطرح شده اظهارنظر کند. حضرت وارد بحث شد و به سخنان آنان پاسخ داد و سپس به بیان امتیازات خود براى رهبرى جامعه اسلامى پرداخت؛ و سخنانش را این گونه به پایان بُرد:

«انشدکم باللّه اتعلمون انّ رسول اللّه قال: ایها الناس انّ اللّه ارسلنى برساله ضاق بها صدرى و ظننت انّ الناس مکذّبى فاوعدنى لا بلّغها او لیعذّبنى، ثم امر فنودى بالصلاه جامعه ثم خطب فقال: یا علىّ فقمت، فقال: من کنت مولاه فعلى مولاه اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه».

«فقام سلمان فقال: یا رسول اللّه ولائه کما ذا؟ فقال ولائه، ولاى، من کنت اولى به من نفسه فعلى اولى به من نفسه».

«فانزل اللّه تعالى ذکره: {الیوم اکملت لکم دینکم} ([۸]) فکبّر رسول‏اللّه  و قال: اللّه‏اکبر، تمام نبوّتى و تمام دین اللّه ولایه علىّ بعدى فقام ابوبکر و عمر، فقالا، یا رسول اللّه هولاء الآیات خاصّه فى علىّ؟ قال: بلى فیه و فى اوصیائى الى یوم القیامه. قالا: یا رسول اللّه بیّنهم لنا. قال: علىّ اخى و وزیرى و وارثى و وصیّى و خلیفتى فى امّتى و ولىّ کلّ مؤمن بعدى ثم ابنى الحسن ثم الحسین ثم تسعه من ولد ابنى الحسین واحد بعد واحد، القرآن معهم و هم مع القرآن لا یفارقونه و لا یفارقهم حتى یردوا علىّ الحوض. فقالوا کلهم: اللّهم نعم، قد سمعنا ذلک و شهدنا کما قلت.»([۹])

«شما را به خدا قسم آیا مى‏دانید که رسول خدا  فرمود: خداوند مأموریتى به من واگذار کرد که سینه‏ام تنگى کرد و پنداشتم که مردم مرا تکذیب مى‏کنند. خداوند مرا تهدید کرد که یا باید این پیام را ابلاغ کنم، یا این که مرا عذاب خواهد کرد. سپس پیامبر دستور داد تا مردم گرد هم آیند. آن‏گاه سخنرانى کرد و فرمود: اى مردم! آیا نمى‏دانید خداوند مولاى من است و من ولى مؤمنان هستم و من از آنان سزاوارتر هستم؟ مردم گفتند: درست است.رسول خدا  فرمود: اى على برخیز، برخاستم و رسول خدا  فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست. خداوندا دوستدار او را دوست بدار و با دشمنانش، دشمن باش.سلمان برخاست و عرض کرد: اى رسول خدا  ولایت على  چگونه است؟ پیامبر فرمود: ولایتش همانند ولایت من است؛ هر که من از خودش سزاوارتر هستم على هم سزاوارتر است.در پى این جریان، خداوند آیه اکمال را نازل کرد که رسولخدا تکبیر گفت و فرمود: اللّه ‏اکبر! ولایت على بعد از من، تکمیل دین خدا و پیامبری من است.

ابوبکر و عمر برخاستند و عرض کردند: اى رسولخدا این آیات اختصاص به على دارد؟

پیامبر فرمود: آرى! درباره او و درباره اوصیاى من [از فرزندان او] تا قیامت نازل شده است.

آنان عرض کردند: اى رسول خدا، اوصیاى خودت را براى ما معرفی کن؟

رسول خدا فرمود: على  برادر، وزیر، وارث، وصى و جانشین من در بین امتم و ولى هر مؤمنى بعد از من است؛ بعد از او پسرم حسن و بعد از او پسرم حسین و بعد از او نُه نفر از فرزندان پسرم حسین یکى پس از دیگرى هستند. قرآن با آنان است و آنان با قرآن هستند، از قرآن جدا نمى‏شوند و قرآن هم از آنان جدا نمى‏شود، تا این که در کنار حوض بر من وارد شوند.

همه گفتند: به خدا سوگند آرى! اى على همان طور که تو مى‏گویى، ما شاهد بودیم و شنیدیم».

مناشده یوم‏الرحبه:

در دوران خلافت امام على ، معاویه و طرفداران او بسیار تلاش کردند تا مشروعیت حکومت امام را زیر سؤال ببرند و چنین القا کنند که حکومت على هم همانند حکومت معاویه است؛ یکی از این تلاشها آن بود که آن حضرت را متهم کردند که به رسول خدا تهمت مى‏زند که مى‏گوید: رسول‏خدا او را بر دیگران مقدم داشته است؟!

به دنبال این جریان، امام على  در جمع مردم رحبه کوفه حضور یافت و ضمن یک سخنرانى فرمود:

«انشدکم اللّه ایّکم سمع رسول اللّه یقول: من کنت مولاه فعلى مولاه. فقام اثنا عشر رجلاً فشهدوا بها و انس بن مالک فى القوم لم یقم. فقال یا انس ما یمنعک ان تقوم فتشهد و لقد حضرتها؟ فقال: یا امیرالمؤمنین کبرت و نسیت. فقال: اللّهم ان کان کاذبا فارمه بها بیضاء لا تواریها العمامه.

«قال طلحه بن عمیر: فواللّه لقد رایت الوضح به بعد ذلک ابیض بین عینیه و روى عثمان بن مطرّف انّ رجلاً سأل انس بن مالک فى آخر عمره عن على بن ابى‏طالب فقال: انى آلیت الا اکتم حدیثا سئلت عنه فى على بعد یوم الرحبه، ذاک رأس المتقین یوم القیامه سمعته و اللّه من نبیّکم.»([۱۰])

«شما را به خدا چه کسى از شما از رسول خدا  شنیده است که آن حضرت درباره من فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست؟ دوازده نفر برخاستند و بر این حادثه شهادت دادند. حضرت نگاهى به جمعیت کرد و دید انس بن مالک در بین جمعیت است. رو به انس کرد و فرمود: اى انس! با این که تو در حادثه غدیر حضور داشتى چرا شهادت نمى‏دهى؟ انس گفت: اى امیرالمؤمنین من پیر شده‏ام و فراموش کرده‏ام؟!

على  فرمود: خدایا! اگر دروغ مى‏گوید او را به بیمارى برصى دچار کن که نتواند با عمامه آن را بپوشاند.

طلحه بن عمیر مى‏گوید: به خدا قسم بعد از این جریان، انس به بیمارى برصى دچار شد که تا بین دو چشم او را فراگرفته بود.

عثمان بن مطرف مى‏گوید: در روزهاى پایان عمر انس کسى از او درباره على چیزى پرسید، انس گفت: بعد از جریان رحبه قسم یاد کردم که اگر از احادیث درباره على از من بپرسند، چیزى را پنهان نکنم. به خدا قسم از پیامبرتان شنیدم که مى‏فرمود: على در قیامت سرور و سالار پرهیزکاران است.»

مناشده یوم‏الجمل:

در جریان جنگ جمل – که اولین جنگ داخلى مسلمانان بود و رهبرى جریان مخالف امام را همسر رسول خدا و طلحه و زبیر دو نفر از اصحاب با سابقه رسول خدا به عهده داشتند، – حضرت امام علی  براى این که حقانیت خود را اثبات کند تا شاید از این طریق جلو خونریزى را بگیرد، به حدیث غدیر استدلال کرد. به این جریان توجه کنید:

«عن رفاعه بن ایاس عن جدّه قال: کنت مع على فى الجمل فبعث الى طلحه ان القنى فلقیه، فقال: انشدک اللّه اسمعت رسول‏ اللّه یقول: من کنت مولاه فعلى مولاه. اللّهم وال من والاه و عاد من عاداه. قال: نعم. قال فلم تقاتلنى؟ قال: لم اذکر. قال: فانصرف طلحه.»([۱۱])

«رفاعه از جدش نقل مى‏کند که در جنگ جمل همراه على  بودم. حضرت فرمود: به طلحه بگویید به ملاقات من بیاید. طلحه آمد. حضرت فرمود: تو را به خدا قسم آیا از رسولخدا شنیده‏اى که درباره من فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست، خدایا با دوستان او دوست باش و با دشمنان او دشمن باش»؟

طلحه گفت: آرى شنیدم!

حضرت فرمود: پس چرا با من مى‏جنگى؟

طلحه گفت: یادم نبود و از میدان جنگ کناره گرفت.

و دهها مورد دیگر که حضرت و یاران او به صورت مناشده یا احتجاج به حدیث غدیر، امامت على  را اثبات کرده‏اند.

اجتجاج به حدیث غدیر اختصاص به امام على  ندارد، بلکه در عصر خود حضرت بسیارى از صحابه در مناظرات خود در جایى که حقى از على از بین رفته بود، به آن اشاره مى‏کردند.

احتجاج صحابه به حدیث غدیر

۱- امام حسن مجتبی : حضرت، ضمن سخنرانى و تحلیل شرایطى که او را وادار به صلح کرد، به عملکرد رسولخدا در غدیر و نصب امامعلى به عنوان رهبر براى امت احتجاج کرده است.([۱۲])

۲- برد همدانى در حضور معاویه که عمرو بن عاص از امام على  بدگویى مى‏کرد. براى دفاع از امام على  به حدیث غدیر احتجاج کرد که آیا این حدیث حق است یا باطل؟

«فقال عمرو بن العاص: حق و انا ازیدک انّه لیس احد من صحابه رسول الله له مناقب مثل مناقب على.»([۱۳])

«عمروبن عاص گفت: حدیث غدیر حق است و من هم چیزى از على  برایت مى‏گویم و آن این که هیچ یک از اصحاب رسول خدا  به اندازه على  شایستگى ندارد».

۳- عمرو بن عاص: قبل از شروع جنگ صفین معاویه احساس کرد به تدبیر افرادى همانند عمرو بن العاص نیازمند است. نامه‏اى به او نوشت و از او تقاضا کرد براى خونخواهى عثمان به معاویه بپیوندد و در ضمن نامه از على  بدگویى کرد. عمرو بن عاص در پاسخ به این نامه بخشى از آیات و روایاتى را که در شأن امام على  وارد شده است، به معاویه تذکر مى‏دهد، و حدیث غدیر را یادآور مى‏شود.([۱۴])

۴- عمار یاسر: در جنگ صفین روزى عمار یاسر در مناظره با عمرو بن عاص خطاب کرد:

«ایّها الابتر الست تعلم ان رسول  قال لعلىّ من کنت مولاه فعلى مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.»([۱۵])

«اى مقطوع النسل مگر نمى‏دانى که رسول خدا  به على فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست، خدایا با دوستان او دوست باش و با دشمنانش دشمن باش».

۵- اصبغ بن نباته: در جنگ صفین روزى امام على  نامه‏اى به معاویه نوشت و به اصبغ بن نباته داد که به او برساند. اصبغ وارد خیمه معاویه شد و نامه را داد. معاویه پس از مطالعه نامه به جمعیت رو کرد و گفت: على  قاتلان عثمان را تحویل نمى‏دهد.

اصبغ به معاویه گفت: چرا بهانه جویى مى‏کنى، تو درصدد کسب قدرت هستى نه انتقام خون عثمان؟

معاویه از این سخن عصبانى مى‏شود. اصبغ به جمعیت نگاه مى‏کند، مى‏بیند در جمع آنان ابوهریره نیز حضور دارد، خطاب به ابوهریره مى‏گوید:

«یا صاحب رسول الله إنىّ احلفک بالذى لا اله الاّ هو، عالم الغیب و الشهاده و بحقّ حبیبه المصطفى  الاّ اخبرتنى اشهدت یوم غدیر خم؟ قال: بلى شهدته. قلت: فما سمعته یقول فى علىّ؟ قال: سمعته یقول: من کنت مولاه فعلى مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله.»([۱۶])

«اى صحابى رسول خدا ، تو را به آن خدایى که جز او خدایى نیست و عالم به غیب و شهود است و به حق پیامبرش قسم مى‏دهم آیا در غدیرخم حضور داشتى؟

ابوهریره گفت: آرى! حضور داشتم.

به او گفتم: رسول خدا درباره على  چه گفت؟

ابوهریره گفت: خود از رسول خدا  شنیدم که فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست. خدایا با دوستانش دوست باش و با دشمنانش دشمن باش. هر که او را یارى کند، یارش باش و هر که او را خوار کند، خوارش کن».

آنچه بیان شد، احتجاج اصحاب رسول خدا با یکدیگر در مناظرات بود، ولى احتجاج به حدیث غدیر به اصحاب رسول خدا اختصاص نداشت، بلکه در طول تاریخ اسلام ادامه داشته است که به چند نمونه از منا شده یا احتجاج تابعان نیز اشاره مى‏کنیم:

احتجاج به حدیث غدیر در طول تاریخ

۱- مرد کوفى و ابوهریره:

معاویه در ایام حکومت خویش، در سفرى به کوفه ابوهریره را نیز به همراه خود آورده بود. در برحى منابع مى‏نویسند:

«دخل ابوهریره المسجد فاجتمع الیه الناس فقام الیه شاب فقال: انشدک بالله سمعت رسول الله یقول من کنت مولاه فعلىّ مولاه و عاد من عاداه؟ قال فقال: انّى اشهد انّى سمعت رسول الله یقول: من کنت مولاه فعلىّ مولاه، اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.»([۱۷])

«ابوهریره وارد مسجد شد. مردم اطراف او گرد آمدند. جوانى برخاست و گفت: اى ابوهریره، تو را به خدا قسم مى‏دهم که آیا از رسول خدا شنیده‏اى که فرمود: هرکه من مولاى اویم، این على مولاى اوست و با هر که دشمن اوست، دشمن باش».

ابوهریره گفت: بدون تردید شهادت مى‏دهم که من از رسولخدا شنیدم که فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست. خدایا با دوستان او دوست و با دشمنانش دشمن باش.

۲- مرد مدنى و زید بن ارقم:

ابو عبدالله شیبانى نقل مى‏کند:

«بینما انا جالس عند زید بن ارقم اذ جاء رجل فقال: ایّکم زید بن ارقم؟ فقال القوم: هذا زید فقال: نشدک بالذى لا اله الاّ هو سمعت رسول خدا یقول من کنت مولاه فعلىّ مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه؟ قال: نعم.»([۱۸])

«من نزد زید بن ارقم بودم که مردى آمد و پرسید: کدام یک از شما زید بن ارقم هستید؟مردم به او گفتند: این زید است.»

آن مرد به زید گفت: تو را به آن خدایى که غیر از او خدایى نیست قسم مى‏دهم آیا از رسول خدا  شنیده‏اى که فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست، خدایا با دوستان او دوست و با دشمنان او دشمن باش.

زید گفت: آرى».

۳- مرد عراقى و جابر بن عبدالله انصارى:

محمد بن عقیل مى‏گوید: نزد جابربن عبدالله انصارى بودیم و جمعى حضور داشتند:

«فدخل رجل من اهل العراق فقال: انشدک الله الاحد الاّ ما حدثتنى ما رایت و ما سمعت من رسول الله، فقال: کنّا بالجحفه بغدیر خم و ثم ناس کثیر من جهینه و مزینه و غفار، فخرج علینا رسول‏الله  من فسطاط فاشار بیده ثلاثا فاخذ بید علىّ ابن ابى طالب و قال: من کنت مولاه فعلىّ مولاه.»([۱۹])

«مردى عراقى وارد شد و به جابر گفت: تو را به خداى یگانه قسم مى‏دهم آنچه از رسول خدا  دیده‏اى و شنیده‏اى برایم بگو. جابر گفت: در جحفه در غدیر خم بودیم. مردم بسیارى از قبیله‏هاى جهینه، مزینه، غفار و… آنجا حضور داشتند که رسول خدا از خیمه بیرون آمده سه بار با دستش اشاره کرد، سپس دست على را گرفت و فرمود: هر که من مولاى اویم این على  مولاى اوست».

۴- دارمیه حجونیه و معاویه:

دارمیه از زنان فعال عصر معاویه بود که به دفاع از امام على  شهرت داشت. معاویه در ایام حج در مکه او را احضار کرد و به او گفت:

«هل تعلمین لم دعوتک؟ قالت: یا سبحان الله و انّى لم اعلم الغیب. قال: لا سألک لم اجبت علیّا و ابغضتنى و والیته و عادیتنى؟ قالت: او تعفنى؟ قال: لا.

قالت: امّا اذا ابیت، فانّى اجبت علیا على عدله فى الرعیّه و قسمه بالسویّه و ابغضتک على قتال من هو اولى بالامر منک و طلبک ما لیس لک و والیت علیّا على ما عقد له رسول الله من الولایه یوم خم بمشهد منک و حبّه للمساکین و اعظامه لاهل الدین، و عادتیک على سفکک الدماء و شقّک العصا و جورک فى القضاء و حکمک بالهوى.»([۲۰])

«آیا مى‏دانى براى چه تو را احضار کرده‏ام؟ دارمیه گفت: خداوند منزه است، من غیب نمى‏دانم.

معاویه گفت: مى‏خواهم بپرسم به چه دلیل عاشق على  هستى و از من نفرت دارى؟ چرا از على تبعیت مى‏کنى و با من دشمنى مى‏ورزى؟

دارمیه گفت: مى‏شود مرا [از پاسخ دادن] معذور بدارى؟

معاویه گفت: نه.

دارمیه گفت: حال که مجبورم جواب دهم، من على  را دوست دارم؛ چون عدالت را در بین مردم رعایت مى‏کند، در تقسیم بیت‏المال مساوات دارد و از تو نفرت دارم؛ چون به جنگ با کسى برخاستى که از تو به حکومت شایسته‏تر است و درصدد به دست آوردن چیزى هستى که حق تو نیست. از على پیروى مى‏کنم؛ چون رسول خدا  پیروى از او را در غدیرخم واجب کرده است و تو خود در آنجا حضور داشتى، و على فقرا را دوست دارد و دینداران را بزرگ مى‏شمرد و با تو مبارزه مى‏کنم؛ چون خونریزى مى‏کنى، بین امت اختلاف مى‏اندازى، در قضاوت ستم مى‏کنى و به هواى نفس حکم مى‏رانى.»

۵- عمر بن عبدالعزیز و یزید بن عمر:

یزید بن عمر بن مورق مى‏گوید: در دوران عمر بن عبدالعزیز در شام بودم. عمر بن عبدالعزیز به مردم بخشش مى‏کرد، جلو رفتم تا به من هم بدهد. عمر بن عبدالعزیز پرسید؟ از کدام قبیله‏اى؟

گفتم: از قریش

گفت: از کدام قبیله قریش؟

گفتم: بنى هاشم.

گفت: از کدام تیره بنى هاشم؟

گفتم: دوستدار على  هستم.

گفت: کدام على

ساکت شدم.

«فوضع یده على صدره فقال: و انا و الله مولى على بن ابى طالب کرّم الله وجهه، ثم قال: حدثّنى عدّه انّهم سمعوا النبى  یقول: من کنت مولاه فعلى مولاه، ثم قال: یا مزاحم کم تعطى امثاله؟

قال: مائه او مأتى درهم، قال: اعطه ستّین دینارا لولایته على بن ابى طالب، ثم قال: الحق ببلدک فسیاتیک مثل ما یاتى نظراک.»([۲۱])

«سپس دستش را روى سینه‏اش گذاشت و گفت: به خدا قسم من هم دوستدار على بن ابى طالب  هستم. عده زیادى به من گزارش داده‏اند که از رسول خدا  شنیده‏اند که آن حضرت در حق على فرمود: هر که من مولاى اویم این على مولاى اوست. سپس به مزاحم گفت: به امثال ایشان چقدر مى‏دهى؟

گفت: یکصد یا دویست درهم».

عمر بن عبدالعزیز گفت: به خاطر عشق على  شصت دینار به او بده، آن‏گاه به من گفت: به شهرت برو، آنچه براى دیگران در نظر گرفته شده است براى تو هم در نظر گرفته مى‏شود.

بنابر این، احتجاج به حدیث غدیر نه تنها توسط خود آن حضرت و اهل‏بیت رسول‏خدا و دوستان آن حضرت انجام گرفته، بلکه مخالفان سیاسى آن حضرت همانند عمروبن عاص نیز به حدیث یاد شده احتجاج کرده‏اند و این نکته حکایت از آن دارد که این مسأله در آن دروان به قدرى روشن بوده که قابل انکار نبوده است.

باید توجه داشت که این مناشده‏ها از راه دیگرى نیز براى استدلال کافى است و آن فهم صحابه است؛ یعنى وقتى حضرت به حدیث غدیر استدلال مى‏کند صحابه رسول خدا  اعتراض نمى‏کنند که این حدیث چه ربطى به امامت شما دارد، بلکه همه بدون استثنا این دلالت را قبول داشتند.

۸- نزول آیه عذاب

از شواهدى که بر نزول آیه و صدور کلام رسول خدا در نصب امامعلى به عنوان خلیفه و جانشین دلالت دارد، مقاومتهایى است که در برابر اقدام رسول خدا  انجام گرفته است

وقتى به حارث بن نعمان خبر رسید که پیامبر  در حق على  گفته است: «من کنت مولاه فعلیّ مولاه»؛ سوار، بر شترش شد و خدمت رسولخدا رسید و گفت:

«یا محمد امرتنا عن الله ان نشهد ان لا اله الاّ الله و انّک رسول الله فقبلناه منک، و ان نصلّى خمسا فقبلناه منک، و ان نزکّى اموالنا فقبلناه منک، و ان نصوم شهر رمضان فى کل عام فقبلناه منک و ان نحّج فقبلناه منک، ثم لم ترض بهذا حتى فضّلت ابن عمّک علینا! افهذا شى‏ء منک ام من الله! فقال النّبى : و الله الذى لا اله الاّ هو ما هو الاّ من الله، فولّى الحارث و هو یقول: اللهم ان کان ما یقول محمد حقا فامطر علینا حجاره من السماء او ائتنا بعذاب الیم، فوالله ما وصل الى ناقته حتى رماه الله بحجر فوقع عن دماغه فخرج من دبره، فقتله فنزلت: سأل سائل بعذاب واقع.»([۲۲])

«اى محمد! به ما دستور دادى که به وحدانیت خدا و رسالت خودت شهادت بدهیم، ما هم قبول کردیم.

اى محمد! به ما دستور دادى که پنج بار نماز بخوانیم، از تو پذیرفتیم.

اى محمد! به ما دستور دادى که زکات اموالمان را بدهیم، از تو قبول کردیم. اى محمد! به ما دستور دادى که به زیارت خانه خدا برویم، از تو پذیرفتیم.

اى محمد! به این هم راضى نشدى تا این که پسر عمویت را برما برترى دادى. این دستور از ناحیه توست یا از طرف خداست؟

پیامبر فرمود: قسم به خدایى که جز او خدایى نیست این دستور از طرف خداست.

حارث بعد از سخن رسول خدا به طرف شترش برگشت، در حالى که مى‏گفت: خدایا اگر آنچه محمد مى‏گوید حق است از آسمان عذابى دردناک بفرست، یا سنگى بر ما ببار!

به خدا قسم هنوز حارث به شترش نرسیده بود که خداوند با سنگى از آسمان او را نشانه رفت و بر فرق سرش فرود آمد و از نشمینگاهش خارج شد و او را کشت و آن گاه این آیه نازل شد: {سأل سائل بعذاب واقع}.([۲۳])

۹- اختلاف قرائت

گذشته از شواهدى که هر یک به تنهایى کافى است که نزول آیه در غدیر و صدور حدیث از آن حضرت را اثبات کند، مسأله دیگرى که به عنوان یک شاهد بسیار قوى بر نزول آیه در غدیر وجود دارد، مسأله اختلاف قرائت آن است و آنان که با تاریخ گردآورى قرآن و وادار کردن مردم به انجام قرائت واحد آشنایند، مى‏دانند که این قرائتها تا چه اندازه اعتبار دارد. اکنون به اختلاف قرائت آیه توجه کنید:

«عن ابن مسعود قال کنّا نقرأ على عهد رسول‏الله:

{یا أَیُّها الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ}([۲۴])

«ابن مسعود مى‏گوید: ما در زمان رسول خدا  این آیه را چنین مى‏خواندیم: اى پیامبر! آنچه از سوى خداوند درباره على بر تو نازل شده است تبلیغ کن که علىّ ولىّ مؤمنان است و اگر این کار را انجام ندهى، رسالت را تبلیغ نکرده‏اى».

 

([۱]) کنزالعمال، ج ۱۵، حدیث ۴۱۹۰۹٫

([۲]) تذکره الخواص، ص ۳۶؛ تفسیر غرائب القرآن، ج ۶، ص ۱۲۹؛ تفسیر فخررازى، ج ۱۱، ص ۴۹؛ مسند احمد بن حنبل، ج ۵، ص ۳۵۵؛ البدایه و النهایه، ج ۴، ص ۱۶۹؛ تاریخ بغداد، ج ۸، ص ۲۹۰؛ مناقب ابن مغازلى، ص ۱۹؛ فرائدالسمطین، ج ۱، ص ۷۱ و ۷۷؛ تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین، ص ۵۹؛ المعیار و الموازنه، ص ۲۱۲٫

([۳]) مرحوم حجت‏الاسلام والمسلمین دکتر محمد هادى امینى فرزند علامه امینىR».

([۴]) تذکره الخواص، ص ۳۹؛ مناقب ابن مردویه، ص ۲۳۳، ۲۴۰؛ مناقب با عونى، ج ۱، ص۱۱۹؛ النورالمشتعل، ص ۵۷؛ فرائد السمطین، ج ۱، ص ۷۳؛ تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین، ص۶۰٫

([۵]) تاریخ دمشق، ج ۴۲، ص ۲۰۵٫

([۶]) مسند، احمد بن حنبل، ج ۶، ص ۵۸۳، حدیث ۲۳۰۵۱٫

([۷]) مناقب خوارزمى، ص ۳۱۳، حدیث ۳۱۴٫

([۸]) مائده/۳٫

([۹]) فرائد السمطین، ج ۱، ص ۳۱۲، حدیث ۲۵۰٫

([۱۰]) شرح نهج‏البلاغه، ابن ابى الحدید، ج ۴، ص ۷۴؛ اسنى‏المطالب فى مناقب علی ابن ابى طالب، ص۴۸؛ تنبیه الغافلین عن فضائل الطالبیین، ص ۶۲٫

([۱۱]) کنزالعمّال، ج ۱۱، ص ۳۳۲، حدیث ۳۱۶۶۲٫

([۱۲]) ینابیع الموده، باب ۹۰، ص ۴۸۲٫

([۱۳]) الامامه و السیاسه، ج ۱، ص ۹۷٫

([۱۴]) مناقب، خوارزمى، ص ۱۹۹، حدیث ۲۴۰٫

([۱۵]) وقعه صفین، ص ۳۳۸؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج ۸، ص ۲۱

([۱۶]) مناقب خوارزمى، ص ۲۰۵، حدیث ۲۴۰؛ تذکره الخواص، ص ۸۵٫

([۱۷]) مسند، ابى یعلى، ج ۱۱، ص ۳۰۷، ج ۶۴۲۳؛ شرح نهج البلاغه، ابن ابى الحدید، ج ۴، ص۶۸٫

([۱۸]) ینابیع الموده، ص ۲۴۹؛ مسند، احمد، ج ۵، ص ۵۰۲، حدیث ۱۸۸۴۱٫

([۱۹]) کفایه الطالب، ص ۶۱؛ فرائدالسمطین، ج ۱، ص ۶۲، ح ۲۹٫

([۲۰]) العقد الفرید، ج ۱۰، ص ۳۵۲؛ ربیع الابرار، ج ۲، ص ۵۹۹؛ صبح الاعشى، ج ۱، ص ۳۰۶؛ بلاغات النساء، ص ۱۰۵٫

([۲۱]) الاغانى، ج ۹، ص ۳۰۱؛ فرائدالسمطین، ج ۱، ص ۶۶، ج ۳۲؛ نظم دررالسمطین، ص ۱۱۲؛ جواهر العقدین، ص ۳۰۳٫

([۲۲]) تفسیر قرطبى، ج ۱۸، ص ۲۷۸٫

([۲۳]) معارج/۱٫

([۲۴]) الدرّالمنثور، ج ۲، ص ۲۹۸؛ شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۲۵۷؛ فتح القدیر، ج ۲، ص ۶۰؛ مناقب، ابن مردویه، ص ۲۳۹٫

منبع: برگرفته از کتاب آیات ولایت قرآن جلد۲؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

برای دانلود کتاب اینجا را کلیک کنید.

http://shiastudies.com/fa


برچسب ها :
، ، ، ، ، ،
دیدگاه ها
تازه ترین مطالب
مخالفت با شیعیان، عامل تغییر سنت‌های نبوی

مخالفت با شیعیان، عامل تغییر سنت‌های نبوی

بروز و ظهور باورهای شیعی در سیاست مذهبی شاه طهماسب اول صفوی

بروز و ظهور باورهای شیعی در سیاست مذهبی شاه طهماسب اول صفوی

ولادت حضرت عبدالعظیم علیه السلام

ولادت حضرت عبدالعظیم علیه السلام

تحلیل انتقادی دیدگاه ابوزَهو درباره اصالت احادیث وصایت امام علی (ع)

تحلیل انتقادی دیدگاه ابوزَهو درباره اصالت احادیث وصایت امام علی (ع)

بررسی و نقد دیدگاه ملا اسماعیل خواجویی درباره افضلیّت قرآن بر امام

بررسی و نقد دیدگاه ملا اسماعیل خواجویی درباره افضلیّت قرآن بر امام

مواجهه امام هادی (ع) با معتزله در مسائل کلامی (مطالعه موردی قرآن و امامت)

مواجهه امام هادی (ع) با معتزله در مسائل کلامی (مطالعه موردی قرآن و امامت)

تعامل روحانیان شیعه با دولت صفوی؛ علل و پیامدها

تعامل روحانیان شیعه با دولت صفوی؛ علل و پیامدها

روایات عاشورایی کامل‌ الزیارات در بوته نقد

روایات عاشورایی کامل‌ الزیارات در بوته نقد

اختلاف نقل و برداشت در روایات رجعت

اختلاف نقل و برداشت در روایات رجعت

واکاوی آثار فردی و اجتماعی اخلاق توحیدی قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی (ره)

واکاوی آثار فردی و اجتماعی اخلاق توحیدی قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی (ره)

مطالعه تطبیقی دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید و دیدگاه سیدمرتضی و شیخ طوسی درباره بداء

مطالعه تطبیقی دیدگاه شیخ صدوق و شیخ مفید و دیدگاه سیدمرتضی و شیخ طوسی درباره بداء

پنجم ربیع الثانی

پنجم ربیع الثانی

واکاوی تاریخی تفاوت‌ مواجهه امام هادی (ع) و معتزله با مسئله خلق قرآن

واکاوی تاریخی تفاوت‌ مواجهه امام هادی (ع) و معتزله با مسئله خلق قرآن

راهبردها و مهندسی فرهنگی امام هادی (ع) در مواجهه با اهل سنت

راهبردها و مهندسی فرهنگی امام هادی (ع) در مواجهه با اهل سنت

راهبردهای مذهبی امام هادی (ع) برای ایجاد همگرایی اسلامی

راهبردهای مذهبی امام هادی (ع) برای ایجاد همگرایی اسلامی