تاریخ انتشار : ۲۶ آبان ۱۳۹۷


شبهات کلامی آیه تطهیر

شبهات کلامى

۱- اراده در آیه تشریعى است:

یکى از مقدمات استدلال شیعه به این آیه آن است که مقصود از اراده در این آیه اراده تکوینى است. اما گفتهاند؛ اراده در این آیه تشریعى است.

به این شبهه توجه کنید:

«اما آیه الطهاره فلیس فیها اخبار بطهاره اهل‏البیت و ذهاب الرجس عنهم و انّما فیها الامر لهم بما یوجب طهارتهم و ذهاب الرجس عنهم، فانّ قوله {انّما یریدالله لیذهب عنکم الرجس…} کقوله ما یرید الله لیجعل علیکم من حرج».

اما در آیه تطهیر سخنى از پاک بودن اهل‏البیت و از بین رفتن رجس از آنان نیست. آنچه در این آیه است دستور به چیزى است که موجب طهارت و از بین رفتن رجس در آنان مى‏شود؛ زیرا آیه تطهیر همانند این آیه است که خداوند نمى‏خواهد که براى شما حرجى ایجاد کند.

این شبهه در بعضى از منابع آمده است.([۱])

قبل از نقد این شبهه لازم است تفاوت این دو نوع اراده را بیان کنیم:

الف – اراده تشریعى؛ همان‏طور که از اسم آن پیداست، مربوط به حوزه احکام و اوامر و نواهی است؛

اراده تکوینى نیز با آفرینش و تصرف در هستى ارتباط دارد.

ب – در اراده تشریعى تخلف مراد از اراده ممکن و واقع شده است؛ به عنوان مثال امر به نماز خواندن یک اراده و دستور الهى است که شامل همه انسانهاست چون همه در تکالیف شریک هستند؛ با این حال، همه انسانها نماز نمى‏خوانند، ولى در اراده تکوینى تخلف مراد از اراده محال است و هر دو نوع آن نیز در قرآن به کار رفته است.

ج – اراده تشریعى؛ وضع قانون براى همه است و اختصاص به کسى یا گروهى خاص ندارد، ولى اراده تکوینى در موارد خاص است.

نقد

۱- همه مسلمانان با همه اختلافى که در مصداق اهل‏البیت دارند، در این مسأله اتفاق‏نظر دارند که این آیه امتیازى براى اهل‏البیت است که دیگران در آن شریک نیستند، در حالى که اگر اراده تشریعى مراد باشد، شامل همه مسلمانان حتى کفار هم مى‏شود و امتیازى در میان نخواهد بود.

۲- آیه با کلمه «انّما» – که دلالت بر حصر مى‏کند، – شروع شده است و معناى آن این است که این مراد اختصاص به اهل‏البیت دارد و شامل دیگران نمى‏شود، در حالى که اراده تشریعى اختصاص به اهل‏البیت ندارد و همه را دربرمى‏گیرد.

۳- از بعضى از روایات استفاده مى‏شود که بعد از آن که رسول خدا  اصحاب کساء را گردآورد و عبا را روى آنان انداخت و دعا کرد که خداوند رجس و پلیدى را از آنان دور کند، آیه نازل شد.

حال اگر مقصود از «یُرید» اراده تشریعى باشد، این اجابت دعاى پیامبر نیست، بلکه رد کردن دعاى پیامبر است؛ زیرا معناى آیه چنین مى‏شود که اهل‏البیت هم مثل بقیه به دستورات عمل کنند تا تطهیر حاصل شود.

۴- اصحاب رسول خدا  نیز از این آیه اراده تکوینى را استفاده کرده‏اند و سرآمد اصحاب رسول خدا  امام على  – که خود از اصحاب کساء است – در موارد متعددى در حضور اصحاب آن حضرت به همین آیه استدلال کرده و از آن اراده تکوینى را استفاده کرد و هیچ‏یک از اصحاب رسول خدا  هم به او اعتراض نکردند.

به یکى از این مناظرات توجه کنید:

بعد از رحلت رسول خدا  و پیدایش تحولات غیرمنتظره در بین مسلمانان، حکومت وقت فدک را به زور تصرف کرد و کارگزاران حضرتزهرا÷ را نیز از آن اخراج کرد. بعد از پخش خبر و سخنرانى مفصل حضرت زهرا÷ در حضور اصحاب و محکوم کردن ابوبکر از این تصرف نابجا و پیش آمدن برخى حوادث و مراجعت حضرت زهرا ÷ به منزل، حضرت امیر به مسجد آمد و در حضور مسلمانان درباره این اقدام غیرقانونى ابوبکر با او به مناظره پرداخت.

انجام این مناظره در مسجد رسول خدا  و در حضور مسلمانانى که عصر نزول آیات را درک کرده بودند با وجودی که چند روزى هم از ارتحال رسولخدا نگذشته بود تا سیاست‏بازان بتوانند همه چیز را تحت تأثیر قرار دهند، داراى اهمیت خاص است.

اعتراف‏های صریح ابوبکر در شأن نزول این آیه

الف – اعتراف ابوبکر به این که آیه درباره اصحاب کساء نازل شده است، نه درباره دختر او و بقیه همسران رسول خدا ؛

ب – احتجاج حضرت امیر  به نزول این آیه درشأن خود و خانواده‏اش؛

ج – سکوت توأم با تایید اصحاب رسول خدا  درباره احتجاج حضرتامیر؛

د – فهم اراده تکوینى از آیه از طرف حضرت امیر  که به اعتراف اهل‏سنت آشناترین صحابی رسول خدا  به قرآن بود([۲])؛

ه – تایید اراده تکوینى از طرف ابوبکر و اصحاب رسول خدا  .

احتجاج به آیه تطهیر از طرف حضرت امیر  به مورد یادشده و نیز به منابع شیعه اختصاص ندارد، بلکه در منابع اهل‏سنت نیز فراوان یافت مى‏شود که در آینده به بخشى از آنها اشاره مى‏کنیم.

فهم دانشمندان اسلامى

همه دانشمندان شیعه از این آیه اراده تکوینى را دریافته‏اند و برخی از دانشمندان اهل‏سنت نیز به آن تصریح کرده‏اند و آنان که خواسته‏اند اراده را تشریعى معنى کنند، نتوانسته‏اند مفهوم درستى از آیه ارائه کنند.

در این جا به آراى بعضى از آنان اشاره مى‏کنیم:

الف – قاضى عبدالجبار معتزلى، متکلم برجسته اهل سنت، از این آیه اراده تکوینى را فهمیده است و بر این اساس شبهه جبر را مطرح کرده و به آن پاسخ گفته است. به کلام او توجه کنید:

«الیس ذلک یدلّ على انّه تعالى یفعل فیهم الصرف عن المعاصى؟ و جوابنا انّ المراد بهذا انّه تعالى یلطف لهم زیادات الالطاف فلایختارون الاّ الطاعه فهذا معنى الاذهاب بالرجس و لذلک قال بعده و یطهرّکم تطهیرا.»([۳])

مگر نه این است که این آیه دلالت مى‏کند که خداوند درباره آنان کارى انجام مى‏دهد که نتوانند گناه کنند؟ پاسخ ما این است که مقصود از این آیه آن است که خداوند لطف‏هاى فراوانى نسبت به آنان کرده به گونه‏اى که آنان با اختیار گناه نمى‏کنند و با اختیار جز اطاعت خداکارى را انجام نمى‏دهند و معناى از بین بردن رجس نیز همین است و از این رو، بعد از آن فرموده است: شما را پاک مى‏کند پاک کردنى.

ب – سید قطب، از مفسران معاصر اهل‏سنت، مى‏نویسد:

«انّ اللّه سبحانه یشعرهم بانّه بذاته العلّیه یتولى تطهیرهم و اذهاب الرجس عنهم و هى رعایه علویّه مباشره باهل هذاالبیت و حین نتصور من هواالقائل سبحانه و تعالى ربّ هذاالکون الذى قال لکون کن فیکون… حین نتصور من هو القائل فذلک مدى هذاالتکریم العظیم.»([۴])

خداوند در این آیه به آنان مى‏فهماند که خود پاک کردن و از بین بردن رجس در آنان را بر عهده گرفته است و این سرپرستى آسمانى و مستقیم اهل‏ البیت است و هنگامى که تصور مى‏کنیم که گوینده این سخن چه کسى است؛ پروردگار این جهان است؛ پروردگارى که به هستى خطاب کرد: باش پس شد، وقتى گوینده این سخن را تصور کنیم، درک مى‏کنیم که این اکرام بزرگ به این خاندان چقدر زیاد است.

گرچه سیدقطب تصریح نمى‏کند که این اراده تکوینى است، ولى براى اثبات سخن خود به آیه‏اى استدلال کرده است که به اتفاق همه دانشمندان مسلمان گویاى اراده تکوینى خداوند در جهان است.

ج – قندوزى از محدثان اهل‏سنت مى‏نویسد:

«کلمه انّما للحصر تدلّ على ارادته تعالى منحصره على تطهیرهم و تاکیده بالمفعول المطلق دلیل على انّ طهارتهم طهاره کامله فى اعلى مراتب الطهاره.»([۵])

کلمه «انّما» براى حصر است و دلالت مى‏کند که اراده خداوند منحصر است در پاک کردن اهل‏البیت و تأکید بر این جمله با مفعول مطلق، دلیل بر این است که طهارت و پاکى آنان طهارتى کامل و در بالاترین مرتبه طهارت است.

بدین سان ملاحظه مى‏کنید که از متکلمان، مفسران، عارفان و محدثان اهل سنت فراوانند کسانى که اراده مطرح شده در آیه را اراده تکوینى میدانند.

۲ – عدم عصمت

استدلال شیعه به این آیه مبتنى بر مقدماتى بود که با توجه به آنها نفى رجس ملازم با عصمت است و چون امیرالمؤمنین  ادعاى خلافت کرده است پس خلافت حق اوست.

از شبهاتى که بر این استدلال وارد کرده‏اند این است که آیه ملازم با عصمت نیست. به این شبهه توجه کنید:

«و بالجمله فالتطهیر الذى اراده اللّه و الذى دعا به النبى لیس هو العصمه بالاتفاق، فانّ اهل‏السنه عندهم لا معصوم الاّ النبى و الشیعه یقولون لا معصوم غیرالنبى  و الامام، فقد وقع الاتفاق على انتفاء العصمه المختصه بالنبى و الامام عن ازواجه و بناته و غیرهنّ من النساء و اذا کان کذلک، امتنع ان یکون التطهیر المدعوّ به للاربعه متضمّنا للعصمه التى یختصّ بها النبى و الامام عندهم.»([۶])

خلاصه تطهیرى که خداوند اراده کرده و پیامبر  از خدا تقاضا کرده است، به اتفاق نظر شیعه و سنى عصمت نیست اما اهل سنت بجز پیامبر کسى را معصوم نمى‏دانند و شیعه نیز غیر از پیامبر و امام کسى را معصوم نمى‏دانند.

بنابراین به اتفاق نظر شیعه و سنى عصمتى که اختصاص به پیامبر و امام دارد، شامل همسران و دختران پیامبر و بقیه زنان مسلمان نمى‏شود. از این رو محال است تطهیرى که پیامبر  از خداوند براى آن چهار نفر تقاضا کرده است همان عصمت مختص به پیامبر و امام باشد.

همان طور که ملاحظه مى‏کنید، خلاصه سخن ابن‏تیمیه آن است که با توجه به این که شیعه و سنى قائل به عصمت غیر از پیامبر و امام نیستند، نمى‏توان ملازمت آیه با عصمت را پذیرفت.

نقد

۱- این اتهام به شیعه که معتقد به عصمت حضرت زهرا  نیست، از بى‏اطلاعى ابن‏تیمیه نسبت به عقاید شیعه حکایت مى‏کند، یا این که به رغم آگاهى، کوشیده براى مخاطبان خود واقعیت را بیان نکند تا استدلال او تمام شود وگرنه اعتقاد به عصمت حضرت زهرا ÷ مورد اتفاق نظر شیعه است. به چند اظهارنظر در این‏باره توجه کنید:

الف – علامه مجلسى & مىنویسد:

«لاشکّ فى عصمه فاطمه ÷، امّا عندنا فللاجماع القطعى المتواتر و الاخبار المتواتره و امّا الحجه على المخالفین فبآیه التطهیر الدالّه على عصمتها و بالاخبار المتواتره الدالّه على انّ ایذاءها ایذاء الرسول صلوات اللّه علیه و ان اللّه تعالى یغضب لغضبها و یرضى لرضاها.»([۷])

شبهه‏اى در عصمت فاطمه  وجود ندارد؛ اما نزد شیعه به دلیل اجماع قطعى و متواتر بر عصمت آن حضرت و به سبب اخبار متواتر در این مسأله است و اما نزد اهل سنت، براى عصمت فاطمه÷ باید به آیه تطهیر که بر عصمت آن حضرت دلالت مى‏کند و به روایات متواترى که دلالت مى‏کند که اذیت فاطمه÷ اذیت رسول‏خدا  است و غضب فاطمه ÷ غضب خدا و رضایت آن حضرت رضایت خداست، استدلال کرد.

البته این روایات در منابع اهل‏سنت فراوان است که به دلیل طولانى نشدن از آوردن آنها خوددارى مى‏کنیم.

ب – پیشتر نقل کردیم:

«انّ للفظ آل‏البیت اطلاقا خاصا لدى الشیعه الامامیّه و یقصد به خصوص قرابه النبى المعصومین، اى الائمه الاثنا عشر و فاطمه فقط و هذاالاصطلاح مرادف عندنا لمصطلح اهل‏البیت و آل‏محمد و العتره و ذوى‏القربى حتى بناء على کون معانیها اللغویّه اعمّ.»([۸])

لفظ آل‏البیت نزد شیعه امامیّه کاربرد خاصى دارد و مقصود از این لفظ معصومین از نزدیکان رسول خدا  هستند که عبارت از دوازده امام و فاطمه  تنها این اصطلاح نزد شیعه مرادف با اصطلاح اهل‏البیت و آل‏محمد و عترت و ذوى‏القربى است، حتى اگر معانى لغوى این واژه‏ها را اعم بدانیم.

ج – محقق کرکى مى‏نویسد:

«آل محمد؛ على و فاطمه و الحسن و الحسین، للنقل الثابت فى ذلک. من طرقنا و طرق المخالفین و یطلق على باقى الائمه الاثنى عشر تغلیبا.»([۹])

آل‏محمد  عبارتند از على و فاطمه و حسن و حسین ، به دلیل روایات درست؛ چه از طریق شیعه و چه از طریق اهل‏سنت و از باب غلبه به بقیه امامان دوازده‏گانه هم گفته مى‏شود.

د – فخرالمحققین مى‏نویسد:

«المراد بهم الائمه و فاطمه ، لا غیرهم.»([۱۰])

مقصود از آل‏محمد  امامان دوازده‏گانه و فاطمه÷ هستند و نه غیر از آنها.

بنابر این برخلاف آنچه ابن‏تیمیه پنداشته است، شیعه نه تنها قائل به عدم عصمت حضرت زهرا ÷ نیست، بلکه عصمت آن بانو مورد اجماع قطعى شیعه است. البته این حکم اختصاص به آن حضرت دارد و شامل بقیه دختران و همسران رسول‏خدا  نمى‏شود.

بررسى دلالت آیه بر عصمت

۱- به راستى اگر آیه بر عصمت دلالت ندارد، چرا عده‏اى آن‏قدر اصرار دارند که بگویند این آیه شامل اصحاب کساء نمى‏شود و تنها همسران رسول‏خدا را دربرمى‏گیرد، با این که همسران آن حضرت هرگز چنین ادعایى را نداشتند، بلکه برخلاف این گروه آنان اصرار داشتند که آیه در شأن اصحاب کساء نازل شده است.

۲- پیشتر از نظر لغوى ثابت کردیم که رجس هر نوع کمبود روحى مثل بخل، حسد و… و هر نوع رفتار و افکار و اخلاق زشت را شامل مى‏شود و با توجه به این که مفرد محلّى به الف و لام در سیاق نفى است، افاده عموم مى‏کند که ملازم با عصمت است.

۳- بعضى از دانشمندان اهل‏سنت نیز عصمت را از این آیه استنباط کرده‏اند. مقریزى از دانشمندان اهل سنت در این‏باره مى‏نویسد:

«اما انّهم معصومون، فلانّهم طهروا و اذهب اللّه عنهم الرجس و الرجس اسم جامع لکل شرّ و نقص و الخطأ و عدم العصمه بالجمله شرّ و نقص، فیکون ذلک مندرجا تحت عموم‏الرجس الذاهب عنهم، فتکون الاصابه فى القول و الفعل و الاعتقاد و العصمه بالجمله ثابته لهم. هذا فضلاً عن انّ اللّه طهّرهم و اکّد تطهیرهم بالمصدر حیث قال و یطهرکم تطهیرا، اى و یطهّرکم من الرجس و غیره تطهیرا اذهى تقتضى عموم تطهیرهم من کل ما ینبغى التطهیر منه عرفا او عقلاً او شرعا و الخطأ و عدم العصمه داخل تحت ذلک، فیکونون مطهّرین منه و یلزم من ذلک عموم اصابتهم و عصمتهم.»([۱۱])

اما این که چرا اصحاب کساء معصومند؛ چون آنان پاک شده‏اند و خداوند رجس را از آنان دورکرده است و رجس اسمى است که شامل هر نوع بدى و نقصى مى‏شود و اشتباه و گناه کردن هم شر و نقص است و لفظ رجس آنها را نیز دربرمى‏گیرد

بنابراین ،گفتار و رفتار و اعتقادات آنان مطابق با واقع است و عصمت براى آنان ثابت است. گذشته از آن که این امتیازى است که خداوند آنان را پاک کرده و آن را با آوردن مصدر مورد تاکید قرار داده است؛ یعنى تنها شما را از رجس و غیر آن پاک کرده است؛ چون همین معنى (پاک شدن از رجس و جز آن) از نظر عرف و عقل و شرع مى‏طلبد که آنان از هر چه شایسته است که از آن پاک شوند، پاک شده باشند و خطا و عدم عصمت را هم دربرمیگیرد و آنان از این [کاستى] نیز پاک شده‏اند و این ملازم با مطابق با واقع بودن افعال و عصمت آنهاست.

علامه اسماعیلبن احمد درکتاب المراتب پس ازنقل حدیث کساء مى‏نویسد:

«و هذا الخبر یدل على عصمتهم»([۱۲])؛

این خبر دلیل بر عصمت اهل کساء است.

 

 

 

 

([۱]) منهاج ‏السنه، ج ۷، ص ۷۳؛ الاساس فى ‏التفسیر، ج ۸، ص ۴۴۲۶؛ التفسیر، القاسمى، ج۱۳، ص ۲۵۲٫

([۲]) شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، ج ۱، ص ۴۰؛ ینابیع‏الموده، ص ۲۱۱؛ ترجمه ‏الامام على بن ابى‏طالب من تاریخ مدینه دمشق، ج ۳، ص ۲۶ ۲۵؛ انساب الاشراف، ج ۲، ص ۹۹؛ حلیه‏الاولیاء، ج ۱، ص ۶۷؛ طبقات، ابن سعد، ج ۲، ص ۲۵۷؛ فرائدالسمطین، ج ۱، ص ۲۰۱، باب ۴۰؛ النورالمشتعل، ص ۲۱؛ الاصابه، ج ۴، ص ۲۷؛ تهذیب التهذیب، ج ۴، ص ۲۱۲؛ سیر اعلام النبلاء، سیره خلفا الراشدین، ص ۲۳۸؛ ذخائرالعقبى، ص ۱۳۷٫

([۳]) تنزیه ‏القرآن عن المطاعن، ص ۳۳۵٫

([۴]) فى ظلال القرآن، ج ۶، ص ۵۸۶٫

([۵]) ینابیع ‏الموده، باب ۳۳، ص ۱۰۹٫

([۶]) منهاج‏ السنّه، ج ۷، ص ۸۳؛ التفسیر القاسمى، ج ۱۳، ص ۲۵۳٫

([۷]) بحارالانوار، ج ۲۹، ص ۳۳۵٫

([۸]) موسوعه الفقه الاسلامى طبقا لمذهب اهل‏البیت، ج ۱، ص ۲۳۷٫

([۹]) جامع‏المقاصد، ج ۲، ص ۳۲۰٫

([۱۰]) ایضاح الفوائد، ج ۱، ص ۷٫

([۱۱]) فضل آل‏ البیت، معرفه ما یجب لآل‏البیت، ص ۳۵٫

([۱۲]) المراتب، ص ۱۳۰٫

منبع: برگرفته از کتاب آیات ولایت قرآن جلد۴؛ اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

برای دانلود کتاب اینجا را کلیک کنید.

http://shiastudies.com/fa


برچسب ها :
، ، ، ،
دیدگاه ها
تازه ترین مطالب
ابراهیمی اصل:  آمریکا و اسرائیل جنگی نرم افزاری ضد ایران شروع کرده اند که هزینه آن را سعودی می دهد

ابراهیمی اصل: آمریکا و اسرائیل جنگی نرم افزاری ضد ایران شروع کرده اند که هزینه آن را سعودی می دهد

راه بازگشت دوباره به قرآن و عترت

راه بازگشت دوباره به قرآن و عترت

تفاوت مقام معصومان با مقربانی مانند حضرت عباس علیهم السلام

تفاوت مقام معصومان با مقربانی مانند حضرت عباس علیهم السلام

پاسخ به ده شبهه وهابیت پیرامون غدیر

پاسخ به ده شبهه وهابیت پیرامون غدیر

حدیث غدیر در نهج البلاغه

حدیث غدیر در نهج البلاغه

آیا بر اساس روایتی در کافی، شیعه معتقد است که تعداد آیات قرآن که جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل کرده بود، هفده هزار آیه بود؟!

آیا بر اساس روایتی در کافی، شیعه معتقد است که تعداد آیات قرآن که جبرئیل بر پیامبر(ص) نازل کرده بود، هفده هزار آیه بود؟!

آیا پیامبران به آمدن ائمه معصومین بشارت دادند؟

آیا پیامبران به آمدن ائمه معصومین بشارت دادند؟

سالگرد ارتحال مرجع عالی قدر تشیع ایت الله بروجردی(رحمت الله)

سالگرد ارتحال مرجع عالی قدر تشیع ایت الله بروجردی(رحمت الله)

ضوابط و احکام بدعت از نگاه مذاهب فقهى‏

ضوابط و احکام بدعت از نگاه مذاهب فقهى‏

آثار سیاسى- اجتماعى جریان‏هاى تکفیرى بر عقب ‏ماندگى کشورهاى اسلامى‏

آثار سیاسى- اجتماعى جریان‏هاى تکفیرى بر عقب ‏ماندگى کشورهاى اسلامى‏

حدیث سفینه و مساله توسل

حدیث سفینه و مساله توسل

تقویم شیعه پانزدهم شوال

تقویم شیعه پانزدهم شوال

مراسم شصتمین سالگرد زعیم عالیقدر جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی بروجردی(قدس سره)

مراسم شصتمین سالگرد زعیم عالیقدر جهان تشیع حضرت آیت الله العظمی بروجردی(قدس سره)

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص خواهران

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص خواهران

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص برادران

برگزاری دوره های آموزشی شیعه شناسی مخصوص برادران