کتاب‌شناسی صحیح بخاری

کتاب‌شناسی صحیح بخاری

 

چرا شیعیان بعضی از روایات صحیح بخاری را که با عقیده آنها سازگاری دارد قبول می‌کنند و بعضی دیگر را به جهت هم‌خوان نبودن رد می‌کنند؟
پرسش
چرا شیعه بعضی از روایات صحیح بخاری را قبول می‌کند و بعضی دیگر را رد می‌کند؟ آیا شیعه، بخاری را به عنوان راوی مسلمان قبول دارد؟ چرا شیعه فقط روایاتی که با عقیده خود سازگاری دارد قبول می‌پذیرد و در عین حال بعضی دیگری که با عقیده شیعه همخوانی ندارد رد می‌کند آن هم از یک راوی؟
پاسخ اجمالی
یکی از جوامع حدیثی مسلمانان؛ «الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلى الله علیه و سلم و سننه و أیامه» معروف به «صحیح بخاری»، از اهل سنت می‌باشد.
به رغم دفاع بخاری از صحّت روایات کتاب خود و نیز تأکید بسیاری از عالمان اهل سنّت بر «اصح بودن» صحیح بخاری پس از قرآن، نقدهای قابل توجّهی از سوی برخی از علمای اهل سنت و عالمان شیعه بر این کتاب شده است؛ مانند زیاد بودن نقل به معنا در این کتاب و ضعف رجالی و محتوایی.
شیعیان برای پذیرش و یا ردّ یک روایت برای خود اصول و معیارهایی عقلی و نقلی دارند، و برای شیعه در این اصول و معیارها؛ «شیعه» و یا «اهل سنت» بودن یک راوی به تنهایی علت برای قبولی و یا ردّ روایت نیست. لذا علمای رجال و حدیث شیعه؛ تمام کتاب‌ها -حتی کتاب‌های اربعه(چهارگانه) شیعه- را در معرض تحلیل و بررسی قرار داده و به هیچ‌کدام از این منابع، نام صحیح اطلاق نکرده‌اند. کتاب بخاری نیز استثنائی از این موضوع نیست. به علاوه؛ روایات بسیاری از این کتاب در تألیفات قدیم و متأخر شیعی نقل شده و مورد پذیرش قرار گرفته است.

پاسخ تفصیلی
شناخت و معرّفی «جوامع حدیثی»[۱] شیعه و اهل سنت به عنوان شاخه‌ای از تاریخ حدیث، در عموم کتاب‌ها و آثاری که به بازشناسی علوم حدیث پرداخته‌اند، به عنوان یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر دنبال شده است. یکی از این جوامع حدیثی مسلمانان از اهل سنت؛ «الجامع المسند الصحیح المختصر من أمور رسول الله صلى الله علیه و سلم و سننه و أیامه» معروف به «صحیح بخاری» می‌باشد. در این‌جا نگاهی کوتاه به زندگی‌نامه بخاری و کتاب حدیثی او خواهیم داشت تا روشن شود که اگر دانشمندان شیعه روایاتی از صحیح بخاری را نمی‌پذیرند، با استناد به دلایل حدیث‌شناسی است و صِرف مسلمان بودن یک نویسنده، دلیل بر پذیرفتن تمام عقاید و نوشته‌های او نخواهد بود.
معرفی محمد بن اسماعیل بخاری
ابو عبد الله محمد بن اسماعیل بخاری در سال ۱۹۴ق در بخارا به دنیا آمد.[۲] او بخشی از تحصیلات خود را در وطن خود دنبال کرد، و برای تکمیل معلومات و استفاده از مشایخ حدیث به شهرهای مشهور در خراسان، عراق، حجاز و شام مسافرت نمود.[۳] او به بغداد نیز بسیار سفر ‌کرد و به جهت داشتن حفظ احادیث زیاد و تبحّر در زمینه حدیث‌شناسی مورد تکریم عالمان عصر خود قرار گرفت.[۴] او از علمای مشهوری؛ مانند مکّی بن ابراهیم بلخی، عبدان بن عثمان مروزی، عبید الله بن موسى عبسی، أبو عاصم الشیبانی،[۵] اسحاق بن راهویه[۶] و احمد بن حنبل[۷] حدیث آموخت. سرانجام بخاری در سال ۲۵۶ق[۸] در «خرتنگ» یکی از روستاهای سمرقند وفات یافت.[۹]
انگیزه بخاری از نوشتن کتاب «صحیح»
بخاری خود درباره انگیزه‌ی فراهم آوردن صحیح گفته است: «روزی نزد استاد خود اسحاق بن راهویه بودیم که گفت: چه می‌شد اگر کتاب مختصری درباره سنت نبی فراهم می‌کردید! این امر در دلم نشست و شروع به گردآوری جامع روایی صحیحی نمودم و صحیح خود را از میان شش‌صد هزار روایت گرد آوردم».[۱۰]
او می‌گفت: «من یک‌صد هزار حدیث صحیح و دویست هزار حدیث غیر صحیح را در حفظ دارم»،[۱۱] و این امر نشان‌گر کثرت روایات و نیز ضعیف و جعلی بودن بسیاری دیگر از روایات در عصر بخاری است.[۱۲]
بخاری بر اساس شرایطی روایات خود را انتخاب کرد که عبارت‌اند از: اتصال سند تا طبقه صحابه، عدالت و ضابط بودن راویان. او گرچه بر این شرایط تصریح نکرده، اما این شرایط از شیوه او در کتاب قابل برداشت است.[۱۳]
جایگاه کتاب صحیح بخاری نزد اهل سنت
صحیح بخاری در میان عالمان اهل سنت از جایگاه بس ممتازی برخوردار است، به گونه‌ای که آن‌را تالی تلو قرآن و صحیح‌ترین کتاب‌ها پس از کتاب خدا دانسته‌اند.
شافعی گفته است: «نخستین کتابِ حدیث، صحیح بخاری و پس از آن صحیح مسلم است و این دو کتاب پس از قرآن صحیح ترین کتاب‌ها هستند».[۱۴]
نووی می‌نویسد: «علما به یک‌ صدا معتقدند که صحیح‌ترین کتاب‌ها پس از قرآن صحیح بخاری و صحیح مسلم است و امّت همگی این دو کتاب را پذیرفته‌اند. و کتاب بخاری در مقایسه با صحیح مسلم صحیح‌تر و فایده‌اش بیشتر است».[۱۵]
از این عبارت‌ها که از زبان مشهورترین عالمان و محدّثان اهل سنت ارائه شده می‌توان برداشت کرد که همگان صحیح بخاری را پس از قرآن معتبرترین کتاب می‌شناسند و از صحیح مسلم در مرتبه‌ی سوم یاد می‌کنند.[۱۶]
البته عواملی وجود دارد که صحیح بخاری از جایگاهی بلند نزد عالمان اهل سنت برخوردار است؛ عواملی مانند شخصیت مؤلف، قدمت کتاب، دقّت و احتیاط در نگارش.[۱۷]
صحیح بخاری و نقدها
به رغم دفاع بخاری از صحّت روایات کتاب خود و نیز تأکید بسیاری از عالمان اهل سنّت بر اصح بودن صحیح بخاری پس از قرآن، نقدهای قابل توجّهی از سوی برخی از علمای اهل سنت و عالمان شیعه بر این کتاب شده است، که به بیان چند نمونه بسنده می‌شود.
۱٫ تکمیل نشدن کتاب در زمان حیات مؤلف: ابو الولید باجی در مقدمه کتاب خود «فی أسماء رجال البخاری» می‌نویسد: «ابو اسحاق ابراهیم بن احمد مستملی گفته است: من کتاب بخاری را از نسخه‌ی اصلی آن که نزد محمد بن یوسف فربری بود استنساخ کردم و به مطالبی بر خوردم که تمام نشده و صفحات سفید داشت، از جمله اسامی روات که فاقد شرح حال بود، یا احادیثی که وضعیت آنها مشخص نبود».[۱۸]
۲٫ زیاد بودن نقل به معنا در این کتاب: گرچه نقل به معنا با رعایت تمام ضوابط از سوی پیشوایان دینی مجاز شمرده شده، اما این به معنای برتری روایاتی که حاوی نقل به معناست بر روایاتی که در آنها نصّ عبارات معصوم آمده، نیست؛ زیرا چه بسا در نقل به معنا بخش‌هایی از قرائن لفظی از بین رفته، یا اساساً به خاطر سوء فهم راوی به صورت ناصواب نقل گردد. از این جهت نقل به معنا یک کاستی محسوب می‌گردد.[۱۹] آنچه درباره‌ی بخاری گفته شده نشان‌گر این مدّعا است که او روایات را بدون استناد به مکتوبات و تنها با تکیه بر حافظه‌ی خود می‌نگاشته و از شیوه‌ی نقل به معنا استفاده می‌کرده است.[۲۰]
خطیب بغدادی در این‌باره از خود بخاری چنین نقل کرده است: «بسا روایتی را در بصره می‌شنیدم و در شام آن‌را می‌نگاشتم و بسا روایتی که در شام می‌شنیدم، در بصره می‌نگاشتم! به او گفته شد: آیا به طور کامل می‌نگاری؟ او در پاسخ سکوت کرد».[۲۱] و محمد بن ازهر سجستانی می‌گوید: «من در مجلس درس سلیمان بن حرب حضور می‌یافتم و بخاری با ما بود او می‌شنید، اما نمی‌نوشت. به برخی از حاضران گفته شد که: چرا بخاری نمی‌نویسد؟ او در پاسخ گفت: وقتی به بخارا بازگردد از روی حافظه خود خواهد نوشت».[۲۲]
سکوت بخاری بدین معنا است که او خود پذیرفته است به رغم برخورداری از حافظه‌ی قوی قادر به انعکاس تمام الفاظ روایاتی که می‌شنید، نبوده و احیاناً بخش‌هایی از آن‌را به صورت نقل به معنا می‌نگاشته است. چنین شیوه‌ای که طبعاً از اتقان کار می‌کاهد، حتی برای همراهان بخاری نیز قابل پذیرش نبود.
۳٫ برخورداری از ضعف‌های سندی: با آن‌که درباره‌ی روایاتی که بخاری در صحیح آورده گفته شده است: «کلّ من روی عنه البخاری فقد جاوز القنطره؛[۲۳] هرکس که بخاری از او نقل کرده باشد از پل [جرح و تعدیل رجالیان] گذشته است»، اما واقعیت نشان می‌دهد که او از افراد فاسق و فاجر، خارجی و ناصبی، و دین به دنیا فروخته؛ همچون عمرو بن عاص، مروان بن حکم، ابوسفیان، معاویه، مغیره بن شعبه و … روایات فراوانی نقل کرده است. اما از افراد صادق و سرچشمه‌ی معارف اسلامی و معلّمان فرهنگ غنی اسلام و حدیث، یا اصلاً نقل نکرده و یا اگر هم نقل کرده نسبت به دیگران بسیار ناچیز و کم است.[۲۴]
یکی از انتقادات اصلی شیعه به صحیح بخاری این است که؛ نقل روایت از طریق امامان شیعه و فرزندان آنان بسیار اندک است. با آن‌که او دست کم با دو تن از ائمه شیعه، امام هادی و امام حسن عسکری(ع)، معاصر بوده است، تنها احادیث معدودی از امیرالمؤمنین علی(ع)، امام حسن مجتبی(ع) و امام باقر(ع) روایت کرده است. در مقابل، روایاتی از خوارج و نواصب از قبیل عکرمه و عمران بن حطان، که حتی بسیاری از محدثان اهل سنت آنان را جرح و تضعیف کرده‌اند، در اسناد احادیث بخاری آمده‌اند.
گذشته از عالمان شیعی، صحیح بخاری از جهت ذکر راویان ضعیف، از سوی بزرگان اهل سنت نیز مورد انتقاد قرار گرفته است، که به ذکر دو نمونه بسنده می‌شود.
ابن حجر عسقلانی می‌گوید: «حفاظ در یک‌صد و ده حدیث بخاری تشکیک کرده و آنها را فاقد صحّت می‌دانند و هشتاد تن از چهارصد راویانی که منحصراً در صحیح بخاری آمده تضعیف شده‌اند».[۲۵]
ابن صلاح می‌گوید: «بخاری به کسانی؛ هم‌چون عکرمه، موسی بن عباس، اسماعیل بن أبی اویس، عاصم بن علی، عمرو بن مرزوق، و دیگران احتجاج کرده که دیگران پیش از او آنان را جرح کرده‌اند».[۲۶]
۴٫ برخورداری از ضعف محتوایی: گذشته از اشکال‌های پیش گفته، مهم‌ترین نقدی که بر صحیح بخاری وارد است، نقل روایاتی است که از هر جهت با فرهنگ و آموزه‌های قرآن کریم و پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) حتی از دیدگاه برخی از صاحب نظران اهل سنت مخالف است. بدون تردید اگر مدّعی باشیم که صحیح بخاری در شکل دهی شماری از اندیشه‌های نادرست کلامی و فقهی و دور ساختن امّت اسلامی از فرهنگ ناب اسلامی و قرآنی به عنوان مهم‌ترین منبع روایی، بیشترین نقش را داشته است، سخنی از روی گزاف نخواهد بود.[۲۷] به عنوان نمونه؛ صحیح بخاری در بُعد توحید، از خدایی یاد می‌کند که دارای جسم، اعضا و جوارح و قابل رؤیت است و مانند موجودات عادی، محلّ اعراض و صفات قابل زوال است.[۲۸]
معیار شیعه در پذیرش و یا نپذیرفتن روایات
شیعیان برای پذیرش و یا ردّ یک روایت برای خود اصول و معیارهایی عقلی و نقلی دارند،[۲۹] و برای شیعه در این اصول و معیارها؛ شیعه و یا اهل سنت بودن یک راوی به تنهایی علت برای قبولی و یا ردّ روایت نیست. باید انصاف داد و دانست که از نگاه رجالیان اهل سنّت نه تنها تشیّع بلکه حتی میل به تشیع و ولایت اهل بیت(ع) به عنوان قدح جدّی راوی قلمداد شده و روایت او غیر قابل استناد است؛ اما در شیعه این‌گونه نیست، رجالیان شیعه روایت اهل سنت را در صورتی که دارای وثاقت باشد، در درجه‌ای پس از صحت و حسن و به عنوان حدیث موثق قابل استناد می‌دانند.[۳۰]
علمای رجال و حدیث شیعه؛ تمام کتاب‌ها – حتی کتب اربعه شیعی -[۳۱] را در معرض تحلیل و بررسی قرار داده و به هیچ‌کدام از این کتب، نام صحیح اطلاق نکرده‌اند. کتاب بخاری نیز استثنائی از این موضوع نیست. به علاوه، روایات بسیاری از این کتاب در تألیفات قدیم و متأخر شیعی نقل شده و با اصول خویش پذیرفته‌اند. با این وجود طبیعی است، در مقام بحث و گفت‌وگو، انسان به منابعی استناد کند که برای خودش حجیت نداشته، اما برای طرف مقابل حجیت دارد و این از مصادیق «جدال احسن» است. بنابراین، هیچ وقت مسیر شیعه بر منفعت‌طلبی در اعتقادات نبوده و نیست، اگر روایتی را نمی‌پذیرد طبق دلایل عقلی و نقلی نمی‌پذیرد.

[۱]. «جوامع حدیثی»، به آن دسته از کتاب‌های حدیثی گفته می‌شود که به حوزه یا دسته‌ای خاص از روایات اختصاص نداشته و همه یا بخش عمده‌ای از ابواب حدیثی را در بر می‌گیرند. نصیری، علی، آشنایی با جوامع حدیثی شیعه و اهل سنت، ص ۱۷، انتشارات جامعه المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیه، قم، چاپ دوم، ۱۳۸۸ش.
[۲]. ابن کثیر دمشقی، أبو الفداء اسماعیل بن عمر، البدایه و النهایه، ج ۱۱، ص ۲۵، دار الفکر، بیروت، ۱۴۰۷ق؛ ابن جوزی، أبو الفرج عبد الرحمن بن على‏، المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک،‏ تحقیق: عطا، محمد عبد القادر، عطا، مصطفى عبد القادر، ج ۱۲، ص ۱۱۳، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۲ق.
[۳]. ابن عماد حنبلى‏، عبد الحی بن احمد، شذرات الذهب فی اخبار من ذهب‏، تحقیق: الأرناؤوط، ج ۱، ص ۲۴، دار ابن کثیر، دمشق، بیروت، چاپ اول، ۱۴۰۶ق؛ ابن عساکر، ابو القاسم على بن حسن، تاریخ مدینه دمشق، ج ۵۲، ص ۵۴، دار الفکر، بیروت، ۱۴۱۵ق.
[۴]. المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک،‏ ج ۱۲، ص ۱۱۷؛ شذرات الذهب فی اخبار من ذهب‏، ج ۱، ص ۲۴٫
[۵]. شذرات الذهب فی اخبار من ذهب‏، ج ۱، ص ۲۴٫
[۶]. البدایه و النهایه، ج ۱۱، ص ۲۶٫
[۷]. المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک،‏ ج ۱۲، ص ۱۱۳٫
[۸]. شذرات الذهب فی اخبار من ذهب‏، ج ۱، ص ۲۵٫
[۹]. المنتظم فى تاریخ الأمم و الملوک،‏ ج ۱۲، ص ۱۱۹٫
[۱۰]. ذهبی دمشقی، شمس الدین، سیر أعلام النبلاء، ج ۱۲، ص ۴۰۱ – ۴۰۲، مؤسسه الرساله، بیروت، چاپ نهم، ۱۴۱۳ق.
[۱۱]. ذهبی دمشقی، شمس الدین، تذکره الحفاظ، ج ۲، ص ۵۵۶، دار احیاء التراث العربی، بیروت، بی‌تا.
[۱۲]. نصیری، علی، حدیث شناسی، ج ۱، ص ۱۳۷، انتشارات سنابل، قم، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
[۱۳]. همان.
[۱۴]. به نقل از: حاکم نیشابوری، ابو عبدالله، معرفه علوم الحدیث، ص ۲۰، دار الافاق الجدیده، بیروت، ۱۴۰۰ق.
[۱۵]. به نقل از: سیر أعلام النبلاء، ج ۱۲، ص ۵۶۷٫
[۱۶]. حدیث شناسی، ج ۱، ص ۱۳۸٫
[۱۷]. ر.ک: همان، ص ۱۳۸ و ۱۳۹٫
[۱۸]. به نقل از: سیر أعلام النبلاء، ج ۱۴، ص ۴۸۸، پاورقی.
[۱۹]. ر.ک: حسینی جلالی، محمد رضا، تدوین السنه الشریفه، ص ۵۰۸ – ۵۱۶، مکتب الاعلام الاسلامی، قم، ۱۴۱۳ق.
[۲۰]. حدیث شناسی، ج ۱، ص ۱۴۰٫
[۲۱]. به نقل از: ابوریّه، محمود، أضواء علی السنه المحمّدیه، ص ۳۱۵، انصاریان، قم، ۱۴۱۶ق.
[۲۲]. همان.
[۲۳]. حلبی، برهان الدین، الکشف الحثیث، ص ۱۱۲، مکتبه النهضه العربیه، چاپ اول، ۱۴۰۷ق.
[۲۴]. ر.ک: حدیث شناسی، ج ۱، ص ۱۴۱ – ۱۴۳٫
[۲۵]. به نقل از: أضواء علی السنه المحمّدیه، ص ۳۱۷، به نقل از: فتح الباری، ج ۱، ص ۸۱٫
[۲۶]. برای آگاهی بیشتر از این نقدها ر.ک: أضواء علی السنه المحمّدیه، ص ۳۲۴ – ۳۲۶٫
[۲۷]. حدیث شناسی، ج ۱، ص ۱۴۴٫
[۲۸]. در این‌باره به «کتاب التوحید» صحیح بخاری مراجعه شود.
[۲۹]. ر.ک: نمایه «تشخیص و تمییز احادیث صحیح»، سؤال ۱۹۳۷٫
[۳۰]. آشنایی با جوامع حدیثی شیعه و اهل سنت، ص ۲۳۹٫
[۳۱]. ر.ک: نمایه‌های «احادیث معتبر در نظر کلینی»، سؤال ۱۹۳۳؛ «احادیث کتاب شریف کافی»، سؤال ۱۵۲۸٫

 

 

 

 

منبع

http://shiastudies.com

کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری. کتاب‌شناسی صحیح بخاری

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.