قرآن، مبنای تدوین زیبایی شناسی دینی

در آیات قرآن و احادیث از خداوند به عنوان مصور تعبیر شده است: ‌
هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاء الْحُسْنَى یُسَبِّحُ لَهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَ هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ یعنی خداوند عالم را در بهترین و زیباترین صورت ممکن آفریده و در آن صورتگری کرده است. صورکم فاحسن صورکم، یعنی او شما را صورت بخشید و تصویر کرد و به بیان دیگر صورت شما را خلق کرد و آن هم نه به هر صورتی بلکه به صورت احسن. یعنی هنرمند که خود خلیفه الله و مظهر خداوند است می کوشد تا معانی را در بهترین صورتی که برای او امکان دارد به عالم خارج از ذهن منتقل کند و به تعبیری دیگر نامحسوس را در جامه محسوس بیان بدارد. در آیه دیگری خداوند می فرماید: ولقد خلقناکم ثم صورناکم یعنی ما شما را خلق کردیم و به شما صورت بخشیدیم. و سپس می فرماید: ثم قلنا للملائکه اسجدو الآدم یعنی بعد از آن به ملائکه گفتیم که به آدم برای این خلق و برای این صورت والای الهی که اوراست سجده کنند. بدین سان انسان مسجود فرشتگان شد.
نکته دیگر که باید به آن بذل عنایت داشت این است که خداوند که فعال مایشاء و فیاض علی الاطلاق است به هر صورت که بخواهد (مشیت او باشد) و اراده کند می تواند آفرینشگری کند و خلق صور برای او مرز و حدی ندارد. فعل و قدرت او نامتناهی است. حضرت حقتعالی در قرآن مجید خطاب به انسان می فرماید: ‌فی ای صوره ماشاء رکبک یعنی هر صورتی که متعلق مشیت (‌اراده) او بوده در ماده وجود انسانی ترکیب کرده و آفریده است و این خود نمونه اعلای کار یک هنرمند است.
همچنین می دانیم که برخی از اسماء الهی با هنر ارتباط پیدا می کنند که در آیه هوالله خالق الباری المصور این معنی دیده می شود. البته میان خالق و باریء و مبدع و مخترع فرق هایی نهاده اند اما این امر اشاراتی به مراتب مختلف وجود است و مقصود خلق در مراتب مختلف وجود است که نمونه آنها در وجود ما هم دیده می شود. هنرمند به این اعتبار که چیزی را خلق می کند قطعا و یقینا نمونه ای از آن را در متن و بطن و جود خویش دارد؛ خالق یعنی ایجاد کننده عالم خلق. در مقابل عالم خلق، عالم امر قراردارد. به تعبیر قرآنی الاله الخلق والامر یعنی هم عالم خلق و هم عالم امر هر دو از آن خداست. همچنان که بیان شد خالق یعنی آفریننده عالم خلق (شهادت / مُلک). هنرمند می تواند چیزی را در همین عالم شهادت و خلق ـ در حد و اندازه انسانی ـ بیآفریند و صورتی و بنایی و نقشی را در ماده ایجاد کند.
هنرمند به این اعتبار که در او نفخه ای از روح الهی است هنرمند است؛ و خداوند این توان را در وجود او به ودیعت نهاده است.دیگر آنکه خداوند بارء (‌آفریننده جان)‌ است. این مطلب را بعضی از مفسران اشاره به عالم امر گرفته اند. یعنی خداوند جان، ‌نفس، فرشتگان و.. را بدون ماده قبلی می آفریند.همچنین به تعبیر قرآن خداوند مصور (‌صورتگر) ‌است و به هر چیز صورت متناسب با آن را می دهد. در این صورتگری قدرت و قوت و اراده و فعل او حدی ندارد. البته انسان دارای چنین قدرتی نیست و از جمله تفاوتهای انسان و خدا در تناهی و عدم تناهی فعل است.انسان از آن روی که وجوداً متناهی است، قدرت و فعل و صفات او هم متنهاهی و طبعاً خلاقیت او هم متناهی است. از همین روست که انسان خدا نیست. چرا که در انسان قید و حد وجود دارد و طبعاً آنچه می کند محدود و مقید است. از میان اسماء الهی اسم بدیع نیز با هنر قرابت دارد. بدیع یعنی مبدع و به معنای فلسفی ابداع یعنی از هیچ آفریدن.
خداوند بدیع السموات و الارض است. آفرینش بدون ماده قبلی و بدون مدت: انما قولنا لشیء اذا اردناه ان نقول له کن فیکون یعنی به محض اینکه اراده اش به چیزی تعلق گرفت آن چیز وجود پیدا می کند؛ ‌و این همان معنای ابداع است. البته انسان در مراتب متداول و عادی توان ابداع ندارد و تنها با تعالی روح و سیر به جانب عوالم روحانی و ترک تعلقات است که می تواند اهل ابداع شود. ما می توانیم معانی را در روح و صورتهای خیالی را در قوه خیال خود ابداع کنیم. اما در عالم خارج از ذهن چنین چیزی برای انسان میسر نیست و نمی تواند بدون ماده چیزی را ایجاد کند. انسان در عالم خلق، نیازمند اسباب و علل و ابزار و ماده و مدت و وسایل است.
هنرمند به هرحال موجودی است متعلق به عالم خلق و بنابراین قدرت ابداع به معنای راستین را ندارد و نمی تواند بدون ماده چیزی را خلق کند. قرآن به عنوان کتاب آخر هدایت انسان و منشور دین خاتم از ابزارهای هنری برای انتقال مفاهیم و برای رسانیدن پیام خود استفاده نموده است؛ موسیقی آیات قرآن و هماهنگی آوایی آن ها یکی از ابزارها است. ساختار داستانی و دراماتیک آیات نیز ابزار دیگری است؛ بی آنکه قرآن قصد قصه پردازی با معیارهای متداول ادبیات داستانی امروز را داشته باشد.
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.