نقدهای دینی به تجربه نزدیک به مرگ

از پیامدهای NDE، گرایش بیشتر افراد به مذهب و معنویت می باشد. علاوه براین، وقایع رخ داده در NDE و نیز فضایی که این NDE در آن به وقوع پیوسته است، اکثراً با آموزه های دینی از جهان پس از مرگ همخوانی دارد. ازاین رو برخی از پژوهشگران تجربه های نزدیک به مرگ، این پدیده فراروان شناختی را دلیلی بر اثبات حیات روح پس از مرگ یا بقای هشیاری بعد از مرگ می دانند. اما این مدعای پژوهشگران مورد انتقادات کلامی نیز قرار گرفته است.

 ناهمخوانی با آموزه های متون ﺩﻳﻨﻲ

آنچه در اغلب متون دینی آمده است، بر این مطلب دلالت دارد که شخص مؤمن پس از مرگ، به سؤالاتی پاسخ می دهد و درپی آن وارد بهشت برزخی می شود و شخص کافر نیز پس از آنکه از پاسخ گویی به سؤالات خاص عاجز می ماند، وارد جهنم برزخی می شود. این در حالی است که در گزارش های رسیده از تجربه گران، مطلبی دالِّ بر انجام سؤال و جواب، و ورود به بهشت و جهنم به چشم نمی خورد. این امر نشان می دهد که پژوهشگران با دغدغه های کلامی نمی توانند به این تجارب تمسک کنند و آن را دلیلی بر اثبات حیات پس از مرگ بدانند. زیرا جهانی که با این تجارب اثبات می شود، بسیار متفاوت تر است از جهانی که توسط ادیان ابراهیمی، خصوصاً اسلام و مسیحیت توصیف شده است. لذا حق است که این تجارب را همان طور که جان هیک می گوید ناشی از فعالیت های مغزی افراد در معرض مرگ بدانیم و درعین حال، قطعیتی در سخن خود نداشته باشیم تا اینکه زمینه بحث و گفتگوی بیشتر برای کشف حقیقت میسر شود.

همچنین برخی از منتقدان بر این باورند که، جاودانگی انسان چیزی است که فقط در پرتو پذیرشِ خداوند و صدق پیامبران در تبلیغ آموزش های دینی قابل تبیین است. لذا این افراد معتقدند؛ دلایلی تجربی چون پدیده تجربه نزدیک به مرگ نمی تواند وجود بُعد غیرمادی انسان و حیات پس از مرگ مادی را اثبات نماید.

برای پاسخ گویی به این اشکال، توجه به این نکته ضروری است که NDE را می توان به دو دسته تقسیم کرد: تجربهﻱ ﻧﺰﺩﻳﻚ به مرگ مثبت که همان تجربه های نزدیک به مرگ معمول می باشند و به خاطرِ ویژگی ها و آرامشی که به همراه دارند، «مثبت» خوانده می شوند و تجربهﻱ ﻧﺰﺩﻳﻚ به مرگ منفی که به قلمروهای فراتجربی تجربه گران، که آن را «جهنم» و «دوزخ» می نامند مربوط می شود. این تجربه ها، صلح آمیز و آرام نیستند؛ بلکه به عکس، کابوس گونه هستند. از ویژگی های مشترک تجربه نزدیک به مرگ منفی، ترس و اضطراب است. گاه در این تجربه، تجربه گران به محیطی ناآشنا کشیده شده، و به دلیلِ اعمال گذشته خود، آشکارا و یا تلویحاً مورد داوری قرار می گیرند.

از تفاوت های تجربه نزدیک به مرگ مثبت و منفی، محیطی است که تجربه گران ادراک می کنند. تجربه گران تجربه های منفی محیط غیر مادی را مکانی جهنمی و بایر و به صورت غاری تاریک، مرطوب و مه آلود یا دریاچه ای از آتش و گوگرد گزارش می کنند. شیطان و یا سایر موجودات اهریمنی ممکن است در اینجا دیده شوند. در برگشت به بدن، تجربه گرانی که تجربه منفی دارند، معمولاً احساس می کنند از یک سرنوشت وحشتناک رهایی یافته، تا زندگی خود را به سمت وسوی هدف بهتری تنظیم کنند.

بنابراین در پاسخ به اشکال های کلامی، توجه به سه نکته حائز اهمیت است:

الف) با توجه به مطالب ذکرشده، درست است که در گزارش های رسیده از تجربه گران، اشاره مستقیمی به وجود بهشت و جهنم به چشم نمی خورد؛ اما، ویژگی های تجربه های نزدیک به مرگ، مکان غیر مادی آن، ملاقاتِ تجربه گران با افراد نورانی، و یا با افراد شیطانی کاملاً منطبق با آموزه های دینی است. هرچند که این ادراکات در جزئیات، کاملاً مانند آموزه های دینی نباشد.

ب) در بررسی تجربه های نزدیک به مرگ، همواره باید در نظر داشت که ادعای پژوهشگران NDE این است که تجربه های نزدیک به مرگ، تنها حیات پس از مرگ را اثبات می کند؛ ولی هیچ تأکیدی وجود ندارد که قطعاً همین اتفاقاتِ گزارش شده، پس از مرگِ حتمی و بی بازگشت، به وقوع بپیوندد.

ج) شاید یکی دیگر از دلایل تفاوتِ گزارش های تجربه گران با آموزه های دینی در این باشد که درواقع NDE ادراکات و مشهودات «نزدیکِ» به مرگ است، نه خود مرگ. مایکل سابوم دراین باره می گوید:

تجربه نزدیک به مرگ در لحظات رنگ باختن زندگی روی می دهد و افرادی که این تجربه را گزارش می کنند، از مرگ بازنگشته اند، بلکه از مرحله ای بسیار نزدیک به مرگ بازگشته اند. ازاین رو این تجربه ها در شدیدترین حالت، رفتنِ تا نزدیک به مرگ بوده نه رویارویی با خودِ مرگ.

ریموند مودی در کتاب بازنگرشی بر زندگی پس از زندگی[i] بیان می کند که گزارش های برخی از تجربه گران، حاوی سخنان قابل توجهی درموردِ شهری از نور است. تجربه گران معمولاً این شهر را، با عبارت «آسمانی» توصیف می کنند. توصیفِ تجربه گران از شهر نور، یادِ نوشته های کتب مقدس الهی را در خاطر همه زنده می کند.

ازطرفی، افرادی که رویداد NDE را تجربه کرده اند، بارها درمورد رؤیتِ دورنمایی کامل از وقایع زندگی خویش گزارش داده اند. تمامی اعمال زشت و پسندیده آنها، به تنهایی یا در حضورِ موجودِ نورانی، به نمایش آمده است. افرادی که این تجربه را داشته اند، از اعمال ناشایست خود اظهار ندامت، و از اعمال پسندیده خود اظهار مسرت می کنند. در اینجا می توان اظهار نمود، نوعی قضاوت و داوری در ارتباط با رفتار هر فرد در میان بوده است. نکته حائز اهمیت این است که قضاوت و داوری، از طرف موجود نورانی که پذیرنده است، مطرح نشده، بلکه خودِ تجربه گر در معرض این داوری قرار می گیرد.

تحلیل الهیات اسلامی و عرفانی از تجربه نزدیک به مرگ

در بررسی NDE از نگاه الهیات اسلامی باید به این نکته توجه داشت که تجربه کننده درنتیجه سست شدن رابطه بین روح و بدنش، وارد دنیایی می شود که در ادبیات دینی از آن به «برزخ» تعبیر شده است. این عالم بر عالم ماده احاطه دارد و مشاهدات فرد در آن عالم اتفاق می افتد. در این عالم، روح در شرایط جدیدی قرار می گیرد و اولین جایی است که بعد از دنیا در بازگشت انسان به سوی حضرت حق و در حرکت صعودی انسان به سوی خدای متعال وجود دارد. البته قسمت قابل ملاحظه ای از مباحث تجربه ها نزدیک به مرگ نیز می تواند با نظر به مسئله احتضار تحلیل گردد؛ زیرا شخص در حال احتضار نیز می تواند به علت به وجود آمدن حالت انقطاع و همچنین سست شدن تعلق روح به جسم مادی، بخشی از عالم برزخ را مشاهده کند.

اشارات و نکات موجود در آیات و روایات متون اسلامی دلالت بر این دارند که ورود به برزخ بعد از مرگ، خود یک حرکت تکاملی و سرفصلی از حرکت کلی تکاملی انسان به سوی حضرت حق است که با این انتقال، روح در افق بالاتری از وجود و هستی و کمالات قرار می گیرد. همچنین این امر دلالت بر این دارد که روح بعد از ورود به برزخ، به مقتضای نظام برزخی و براساس راه و روش صحیح و درستی که در نظام قبلی؛ یعنی نظام دنیوی داشته، به سیر و حرکت خود و به تکامل و تقرب خود به سوی حضرت حق ادامه می دهد. زجر و فشاری که در عالم برزخ با بالا رفتن شعور و درک و با روشن شدن چهره برزخی آلودگی ها و تعلقات و رنگ های غیرالهی و اوصاف و اخلاق و اعمال نامطلوب متوجه روح مؤمن می گردد، موجب تزکیه و طهارت روح او می شود و تا حدودی که نظام برزخی اقتضا می کند، قسمت مهمی از حجاب ها را از چهره روح کنار می زند و صورت اصلی روح، تا حدودی جلوه می کند و این، همان تکامل روح است.

عوالم مثالی و برزخی به یک نظر و اعتبار، عالم مثال و به یک نظر و اعتبار، عوالم مثالی و برزخی است که جلوات و ظهورات نازله عوالم تجرد و مجردات را داراست. در عوالم مثالی و برزخی، حقایق و موجودات عوالم تجرد در حدود و اندازه ها؛ یعنی در مرتبه نازله ای جلوه می کند. عوالم مثالی از عوالم تجرد نشأت گرفته و معلول آنها و قائم به آنهاست.

علاوه بر آموزه های دین اسلام، وقایعی دینی  تاریخی، از بازگشت مجدد اموات به حیات مادی گزارش شده است. افرادی که همگی به اذن خدا مرده اند و بعد از مدت زمانی قابل توجه، زنده شده اند. داستان عزیر پیامبر، زنده شدن طایفه ای از بنی اسرائیل، احیای کشته بنی اسرائیل، احیای هفتاد تن از قوم یهود و زنده شدن حضرت عیسی (بنابر اعتقاد مسیحیان)، نمونه های بارزی از قطع کامل ارتباط روح از جسم، تعالی و سیر روح در عوالم فوق مادی و بازگشت مجدد به حیات دنیوی است.

تجربه «مرگ اختیاری» عرفا را می توان به عنوان شاهدی دیگر، در جهت تبیین تجربه نزدیک به مرگ دانست. در این حالت روح، به اختیار خودِ سالک از جسمش جدا می شود و به سیر و سلوک در عوالم هستی می پردازد؛ سپس به اراده وی، مجدداً به جسمش بازگشته و ادامه حیات می دهد با توجه به اینکه تعاریف متعددی از مرگ اختیاری عرفا ارائه داده اند، می توان لازمه وقوع همه آنها را تزکیه، تذهیب و کسب درجات عالیه نفس و مهم ترین رکن آن را کشف و مشاهده عوالم دیگر دانست.

آنچه را که در تجربه نزدیک به مرگ رخ می دهد، می توان به گونه ای شبیه به مرگ ارادی عرفا دانست با این تفاوت که موت اختیاری، به اراده سالک است اما تجربه نزدیک به مرگ خلاف این است. بنابراین در NDE، هنگام احتضار، رابطه و تعلق روح و بدن به کمترین حد خود می رسد. حقیقت و اصل انسان؛ که همان روح اوست، متوجه عالم مثال یا برزخ می شود و مشاهدات و مکاشفاتی برای او رخ می دهد. اما آنچه که هر دو پدیده به اثبات می رسانند، وجود بعد غیرمادی انسان و نیز توانایی آن در داشتن فعالیت هایی جدای از بدن است. شنیده ها و دیده های تجربه گران تجربه نزدیک به مرگ، و همچنین مشاهدات عرفا و فلاسفه در تجربه انسلاخ از بدن، گواهی بر فعالیت روح جدای از بدن است. پس مادام که روح بتواند فعالیتی جدای از بدن داشته باشد، می تواند بعد از فنای جسم نیز، باقی بماند.

بررسی های بیشتر درباره همسانی ها و تفاوت های عناصر تجربه نزدیک به مرگ با آیات قرآن، روایات، احادیث و مکاشفات عرفانی در این مقال نمی گنجد و نیازمند موشکافی های عمیق تر و نگارش مقاله های جداگانه می باشد.

منبع: اندیشه نوین دینی؛ پاییز ۱۳۹۳ – شماره ۳۸؛ بررسی چیستی تجربه ی نزدیک به مرگ و نقد دیدگاه های متناظر با آن؛ ساعی، محبوبه؛ قاسمیان نژاد، علی نقی

پی نوشت

[i] Reflection on Life After Life.

منبع

حوزه نت

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.