عصمت در دین اسلام

گروهی از بزرگان بر این عقیده‌اند که پیدایش این اصطلاح ـ مانند بسیاری از اصطلاحات کلامی و بعد از ظهور و رشد کلام ـ در زمان امام صادق(علیه السلام) بوده است.([۱]) ولی شواهد و قراین نشان می‌دهد که اعتقاد به عصمت، از تعالیم اولیه اسلام بوده و رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) برای تبیین این مقام معنوی، از واژه «عصمت» استفاده نموده است.
در سخنان صحابه آن حضرت، مخصوصاً در سخنان امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز این واژه به چشم می‌خورد که در بحث‌های آینده به برخی از آنها اشاره خواهد شد.
اما از آنجا که برخی از مراتب عصمت ـ یعنی عصمت انبیا، در دریافت و ابلاغ وحی ـ از ویژگی‌های نبوت است و بدون آن، غرض و هدف از آفرینش تحقق نخواهد یافت. اعتقاد به عصمت، عقیده‌ای مشترک بین تمام ادیان آسمانی است حتی برخی از مکاتب مادی و منحرف از حقیقت نیز برای آنکه فکر و اندیشه خویش را بر پایه‌ای محکم و استوار بنا کرده باشند، رهبران مکتب خویش را معصوم دانسته‌اند.
پیروان آیین زرتشت به طاهر و معصوم بودن خاندان او معتقدند.([۲]) مکتب الحادی مارکسیسم رهبران فکری خود را ـ بر خلاف دیگر مردم ـ ایمن از فریب دوران می‌خوانند.([۳])
عصمت در دین اسلام
با نگاهی هرچند گذرا به قرآن کریم و روایات پیامبر گرامی اسلام(صلی الله و علیه و آله) و اهل بیت او به این نتیجه می‌رسیم که عصمت نه تنها از تعالیم دین مبین اسلام بلکه از ضروریات آن به شمار می‌رود. این رکن مهم شریعت از آغاز پیدایش اسلام، همگام با سایر احکام و اعتقادات دینی مطرح بوده است؛ هرچند این بحث همچون سایر مباحث کلامی و اعتقادی، با پیدایش علم کلام از رونق بیشتری برخوردار شد و موشکافی‌های دقیق‌تری در آن انجام گرفت.
ما در این نوشتار، قصد بررسی آثار مکتوب کلامی در این زمینه را نداریم؛ زیرا آن بحث مفصلی است که از موضوع بحث ما خارج است اما برای دفع بعضی از شبهات، به برخی از آیات و روایات و پاره‌ای از جریان‌های تاریخی اشاره می‌کنیم، تا مبدأ پیدایش اندیشه عصمت و نحوه برخورد مسلمانان با آن مشخص گردیده و روشن شود که در منابع اولیه اسلامی اندیشه عصمت انبیا به روشنی بیان گردیده و شیعه مبتکر اندیشه عصمت نیست.([۴])
شیعه این عقیده را که عصمت نزد شیعه، در فاصله بین وفات رسول خدا و غیبت امام دوازدهم(عجل الله تعالی فرجه الشریف) به وجود آمده است یا اینکه فرهنگ ایران باستان یا تعالیم زرتشت([۵]) در پیدایش این اندیشه، دخیل بوده است، مردود می‌شمارد.
عصمت در آیات و روایات
در قرآن کریم، عصمت انبیا و اهل‌بیت(علیهم السلام) به روشنی در معنای اصطلاحی آن به کار نرفته است اما مفهوم عصمت با تعابیر گوناگونی بیان شده و در پاره‌ای از آیات، از برخی انبیای الهی با عنوان «مخلَص» یاد شده است([۶]).
در سوره ص، یکی از ویژگی‌های مخلَصین، در امان ماندن آنان از اغواگری‌های شیطان و ناتوانایی او در گمراه کردن آنها بیان شده است:
{قَالَ فَبِعِزَّتِکَ لاَُغْوِیَنَّهُمْ اَجْمَعِینَ٭إِلاَّ عِبَادَکَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِینَ}([۷])
در آیه دیگر آمده است که خداوند پیامبر گرامی اسلام(صلی الله و علیه و آله) و اهل بیت او را پاک کرده است و آنان از هرگونه پلیدی به دورند.([۸])
هم‌چنین آیات فراوان دیگری([۹]) نیز وجود دارد که پیامبر اسلام(صلی الله و علیه و آله) و اهل‌بیت او در دریافت و ابلاغ وحی و در اعتقادات معصوم بوده‌اند که در آینده به آنها اشاره خواهد شد.
پیامبر گرامی اسلام(صلی الله و علیه و آله) ـ در موارد متعددی ـ به عصمت خویش و اهل‌بیت گرامی خود اشاره کرده است؛
«مطهّرون من الذنوب»([10])؛ «مطهرون معصومون»([11])، «انهم خیره الله و صفوته وهم المعصومون من کل ذنبٍ وخطیئهٍ»([12])؛ «أمناء معصومون نجباء أخیار… ولایتهم ولایتی و ولایتی ولایه الله و حربهم حربی و حربی حرب الله وسلمهم سلمی و سلمی سلم الله»([13])؛ «أمناء معصومون ومنا مهدی هذه الأمه»([14])؛ «أئمه أبرار أمناء معصومون»([15])
در دسته دیگری از روایات گرچه لفظ عصمت ذکر نشده است اما دلالت آشکار بر عصمت آنان دارد. مثلاً در حدیث سفینه، رستگاری ابدی را با پیروی از اهل بیت(علیهم السلام) پیوند می‌زند([۱۶]) و در حدیث دیگری مشابه آن، علی(علیه السلام) را «سفینه النجاه»، «عروه الوثقی» و «حبل الله المتین» معرفی می‌کند و امر به پیروی از أئمه(علیهم السلام) می‌کند و آنها را «أئمه الهداه» و «خلفائی» و «أوصیائی» و «حجج الله» و «سادات أمتی» و «قادات الاتقیاء»،‌ توصیف می‌کند.([۱۷])
کلمات مذکور در این روایت بیانگر عصمت اهلبیت(علیهم السلام) است.
پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) در حدیث ثقلین می‌فرماید:
«اهل‌بیت همراه و همتای قرآن و محور هدایت‌اند».([18])
در احادیث فراوانی، با عبارت‌های متفاوت پیامبر، علی(علیه السلام) را معیار حق و ملازم با قرآن می‌داند.([۱۹]) معلوم است کسی که معیار حق است و حق بر قلب و زبان و بین چشمانش جاری است و هم طراز و همراه قرآن و ایمان با گوشت و خون او آمیخته شده است، معصوم است و هیچ شکی در آن نیست.
با توجه به مطالب گفته شده، خاستگاه اصلی اندیشه عصمت او، آیات قرآن کریم و روایات پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) خواهد بود و برخی از مراتب آن، با دلیل عقلی نیز اثبات می‌گردد.
عصمت در بین مسلمانان صدر اسلام
صلح حدیبیه
یکی از قضایای تاریخی که نحوه برخورد مسلمانان با مسأله عصمت را نشان می‌دهد، جریان صلح حدیبیه است. وقتی پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) تصمیم به انعقاد قرارداد صلح با مشرکان گرفتند، عمر بن خطاب ـ در حالی‌که از این قضیه به شدّت ناراحت و عصبانی به نظر می‌رسید ـ نزد ابوبکر رفت و گفت: «آیا او نبی بر حق خدا نیست؟ و مگر نه این است که ما بر حقیم و دشمنان ما بر باطل؟ چرا باید به چنین پستی و ذلّتی تن دهیم؟»
ابابکر در پاسخ گفت:
«انّه لرسول الله و لیس یعصی ربه».([20])
«به طور یقین او رسول خداست و از دستور خداوند سرپیچی نمی‌کند».
سپس نظیر این گفت‌وگو بین عمر و رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) صورت گرفت و پیامبر(صلی الله و علیه و آله) در پاسخ فرمودند:
«انا عبدالله و رسولُهُ لَنْ اُخالِفَ اَمرَه و لَن یضیِّعَنی»([21])
«من بنده و رسول خدا هستم و هیچگاه از فرمان او سرپیچی نمی‌کنم و او هم هرگز مرا رها و خوار نمی‌گرداند».
این جریان علاوه بر تصریح پیامبر(صلی الله و علیه و آله) در پاسخ عمر به عصمت خویش به خوبی رواج اعتقاد به عصمت انبیا در بین مسلمانان صدر اسلام را به تصویر می‌کشد.
نکته‌ها
۱ـ از نحوه گفت‌وگوی عمر بن خطاب با ابوبکر فهمیده می‌شود که عمر بین نبوّت و عصمت انفکاکی نمی‌دیده است و از آنجا که در نظر او انعقاد قرار داد صلح با مشرکان خطا بود، این مسأله برایش مطرح شد که محمد یا پیامبر خداست ـ که در این صورت معصوم است ـ پس نباید چنین خطایی مرتکب شود یا پیامبر خدا نیست. با اینکه در صورت اعتقاد نداشتن به عصمت، احتمال سومی هم قابل طرح است، و آن اینکه پیامبر بوده ولی در این قضیه مرتکب خطا شده باشد.
۲ـ ابوبکر نیز در پاسخ عمر، بر عصمت پیامبر(صلی الله و علیه و آله) تأکید می‌ورزد.
ذوالشهادتین
پیامبر گرامی اسلام(صلی الله و علیه و آله) از سواء بن قیس محاربی، اسبی را خریداری نمودند امّا پس از چندی سواء بن قیس، این جریان را انکار کرد.
در این هنگام خزیمهًْ‌بن ثابت انصاری ـ با وجود اینکه در هنگام معامله حضور نداشت ـ به نفع رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) شهادت داد و جریان فیصله یافت. پس از آن، پیامبر به خزیمه فرمود:
«بر چه اساس شهادت دادی، با اینکه در موقع انجام معامله با ما نبودی؟»
خزیمه در پاسخ عرض کرد:
«انا اصدقک بخبر السماء ولا اصدقک بما تقول؟»([22]) ای رسول خدا! من تو را در نقل اخبار آسمانی راست‌گو می‌دانم؛ چگونه سخنان دیگرت را دروغ بشمارم؟
این جریان، بر عصمت پیامبر هم در ابلاغ وحی و هم در امور عادی زندگی دلالت دارد؛ زیرا مفهومش این است که تا وقتی من تو را در امور عادی زندگی راستگو ندانم، به ابلاغ وحی راستگو نمی‌دانم. اما حالا که در ابلاغ وحی راستگو می‌دانم، در امور عادی زندگی نیز به طور قطع تو را راستگو می‌دانم.
و در نقل دیگر چنین آمده است:
«صدقتک بما جئت به وعلمت انک لاتقول الاّ حقا».([23])
پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) سخن او را پسندیدند و برای قدردانی از شناخت و معرفت ژرف خزیمه نسبت به مقام عصمت، از آن پس شهادت او را به منزله شهادت دو نفر قرار دادند و به «ذوالشهادتین» معروف شد.([۲۴])
فخر رازی پس از نقل این قضیه می‌گوید:
اگر گناه بر انبیا جایز می‌بود، شهادت خزیمه جایز نبود.([۲۵])
از این حادثه هم به خوبی روشن می‌شود که اعتقاد به عصمت پیامبر(صلی الله و علیه و آله) ـ هرچند در امور روزمره و عادی ـ برای اصحاب خاص رسول اکرم(صلی الله و علیه و آله) امری مسلم بوده است و بر خلاف آنچه بعضی پنداشته‌اند([۲۶])، مسلمانان صدر اسلام، بین مقام نبوت و ویژگی‌های بشری پیامبر تفکیکی قایل نمی‌شدند؛ این‌گونه نبود که در حق آن حضرت «از نظر بشری» احتمال خطا و اشتباه بدهند، و تنها «از نظر نبوت» او را معصوم بدانند.
خطبه خلیفه اول
پس از رحلت پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله)، ابوبکر در آغاز خلافت خود، خطبه‌ای برای مردم بدین مضمون خواند که رسول خدا(صلی الله و علیه و آله) از دنیا رحلت کرد، در حالی‌که حق هیچ کسی بر عهده او نبود؛ زیرا آن حضرت، معصوم از خطا بود:
«وکان(صلی الله و علیه و آله) معصوماً من الخطأ».
بنابراین، آنچه از او انتظار داشتید، از من توقع نداشته باشید.([۲۷])
آیا شیعه مبتکر اندیشه عصمت است؟
برخی از خاورشناسان و نیز روشنفکران اهل‌سنّت([۲۸]) با نادیده گرفتن پیشینه تاریخی این مسأله و ده‌ها آیه و روایت، این شبهه را مطرح نموده‌اند که شیعیان به منظور بالا بردن مقام امامان خویش، اندیشه عصمت را ساخته و به ترویج آن پرداخته‌اند. این افراد حتی آن دسته از دانشمندان اهل سنّت را که از عصمت پیامبر(صلی الله و علیه و آله) و حضرت علی(علیه السلام) طرفداری نموده‌اند و آثار فراوانی در این زمینه از خود به یادگار گذاشته‌اند، متأثر از شیعیان دانسته و می‌گویند: هرچند به طور کلّی معتقدات شیعه از نظر اهل سنّت مردود است اما تشیّع نفوذی قوی در بخش‌هایی از افکار و اعمال اهل سنّت داشته است. به همین دلیل سنّیان عقیده به نور الهی و معصومیّت امام را اتخاذ کرده و نه فقط علی، بلکه مولای علی، حضرت محمد(صلی الله و علیه و آله) را مشمول آن نموده‌اند.([۲۹])
نکته‌ها
همان‌گونه که اشاره شد، اندیشه عصمت، ریشه در کتاب و سنّت دارد.
دفاع اهل‌بیت(علیهم السلام) از عصمت پیامبران کمتر از عصمت امامان نبوده است. پرسش‌های مأمون در مورد عصمت انبیا و دفاعیه‌های امام رضا(علیه السلام) از عصمت انبیا و پاکی و طهارت آنان شاهدی بر این مطلب است.([۳۰])
پرداختن به عصمت امام پس از مسلّم دانستن عصمت پیامبران صورت گرفته است؛ یعنی این‌گونه روایات در پی آنند تا عصمتی را که همگان درباره انبیا پذیرفته‌اند، برای ائمه اهل‌بیت(علیهم السلام) نیز به اثبات برسانند.([۳۱])
پیروی اهل‌سنّت از شیعیان بسیار دور از ذهن و ناسازگار با واقعیت‌های تاریخی است؛ زیرا نخست این‌که: اهل‌سنّت، جز شمار اندکی از آنان ـ مانند برخی از معتزلیان([۳۲]) ـ علی(علیه السلام) را معصوم نمی‌دانند.
دوم این‌که: اگر اعتقاد به عصمت بدعتی در دین به شمار می‌رفت، اهل سنت آن را دستاویزی محکم برای مبارزه با شیعه قرار می‌دادند، نه اینکه خودشان از آنان دنباله روی نمایند.
تلاش بسیاری از اندیشمندان سنّی در دفاع از عصمت پیامبران، کمتر از شیعیان نبوده است، چنان‌چه فخررازی (۶۰۴ـ۵۴۴ ه ق)، افزون بر نگارش کتاب «عصمهًْ الانبیاء»، در تفسیر کبیر خود، چنان از این باور بنیادین جانبداری نموده است که شگفتی برخی از نویسندگان معاصر([۳۳]) را بر انگیخته است. نه تنها این اندیشمند بزرگ قرن پنجم هجری، بلکه حتّی مسلمانان صدر اسلام نیز سخنانی در این باره به‌جا گذاشته‌اند؛ چنان‌که به مواردی از آن اشاره شد.
 

[۱]) ر.ک: یعقوب جعفری (عصمهًْ الانبیاء(علیهم السلام))، رساله التقریب، ش۲، ص۱۳۳.

[۲]) على میر فطروس، اسلام شناسى، ص۲۴، (فرانسه و کانادا: انتشارات فرهنگ، چ ۱۱، ۱۹۸۹م).

[۳]) ر.ک: پژوهشى در عصمت معصومان، ص ۲۷۳.

[۴]) تحلیل‌گران شرق شناس مانند دونالد سن مسیحی مؤلف کتاب «عقیدهًْ الشیعهًْ» یا گلد زیهر یهودی نویسنده کتاب «العقیدهًْ والشریعهًْ» معتقدند که بحث «عصمت» نخستین بار به وسیله متکلمان شیعه مطرح شده است؛ زیرا آنان برای برتر نشان دادن پیشوایان خود، عصمت پیامبران را برای عصمت امامان خود مطرح کرده‌اند تا از این طریق بتوانند پیشوایان خود را افرادی معصوم توصیف کنند. (ر.ک: احمد امین، ضحى الاسلام، الجزء الثالث، الباب الرابع، الفصل الثانی، ص ۶۶۱، بیروت: دار الکتب العربی، چ اول، ۱۴۲۵ﻫ؛ دوایت م. رونلد سن، عقیده الشیعه، ص ۳۲۹، بیروت: مؤسسه المفید للطباعهًْ و النشر، چ‌ دوم، ۱۴۱۰ﻫ.؛ حسن حنفی، من العقیدهًْ الی الثورهًْ، ج‌4، ص ۱۹۵ـ ۱۸۷، بیروت: مرکز الثقافی العربی للطباعهًْ و النشر، چ اول، ۱۹۸۸م.)

[۵]) على میر فطروس، اسلام شناسى، ص ۲۵ـ۲۴.

[۶]) {وَاذْکُرْ عِبادَنا إِبْراهیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ اُولِی اْلأیْدی وَ اْلأبْصارِ* إِنّا أخْلَصْناهُمْ بِخالِصَهٍ ذِکْرَى الدّارِ* وَ إِنَّهُمْ عِنْدَنا لَمِنَ الْمُصْطَفَیْنَ اْلأخْیارِ}؛ (ص / ۴۵ تا ۴۷) {وَاذْکُرْ فِی الْکِتابِ مُوسى إِنَّهُ کانَ مُخْلَصاً وَ کانَ رَسُولاً نَبِیّاً}؛ (مریم / ۵۱) {وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ وَ هَمَّ بِها لَوْ لا أنْ رَأى بُرْهانَ رَبِّهِ کَذلِکَ لِنَصْرِفَ عَنْهُ السُّوءَ وَ الْفَحْشاءَ إِنَّهُ مِنْ عِبادِنَا الْمُخْلَصینَ}. (یوسف/۲۴) (محقق کتاب)

[۷]) ص / ۸۳ـ ۸۲.

[۸]) الاحزاب / ۳۳.

[۹]) البقره / ۱۲۴؛ النساء / ۶۴ و ۸۰ و ۱۱۵.

[۱۰]) عبدالرحمن بن الکمال جلال الدین سیوطی، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج ۵، ص۱۹۹، بیروت: دار الفکر، ۱۹۹۳؛ شیخ سلیمان بن ابراهیم قندوزی حنفی، ینابیع المودهًْ لذوی القربی، ج ۱، ص ۵۹، تحقیق: سید علی جمال اشرف الحسینی، بی‌جا: دار الاسوه، چ اول، ۱۴۱۶ﻫ .

[۱۱]) همان، ج ۳، ص ۲۹۱؛ بحارالانوار، ج ۲۵، ص ۲۰۱.

[۱۲]) همان، ج ۲۵، ص۱۹۳.

[۱۳]) همان، ج ۳۶، ص ۲۸۵، باب ۴۱.

[۱۴]) همان، ص ۲۹۱و ۳۰۷.

[۱۵]) همان،‌ ص ۳۰۴.

[۱۶]) أبو القاسم سلیمان بن أحمد الطبرانی، المعجم الاوسط، ج ۵، ص۳۵۵، تحقیق: طارق‌بن عوض الله بن محمد، ‏عبدالمحسن بن إبراهیم الحسینی، قاهرهًْ: دارالحرمین، ۱۴۱۵؛ الشیخ محمد بن عبد الفتاح السراب التنکابنی، سفینه النجاهًْ، ص ۵۷، تحقیق: السیّد مهدی الرجائی، قم: المحقق، چ ۱، ۱۳۷۷ ش؛ المتقی الهندی، کنزالعمال، ج ۱۲، ص ۹۴، تحقیق: ضبط وتفسیر: الشیخ بکری حیانی/ تصحیح: الشیخ صفوهًْ السقا، بیروت: مؤسسهًْ الرسالهًْ، ۱۴۰۹؛ أبو العباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر الهیثمی، الصواعق المحرقهًْ على أهل الرفض والضلال والزندقهًْ، ج ۲ ص ۴۳۷، تحقیق: عبد الرحمن بن عبد الله الترکی ـ‌ کامل محمد الخراط، لبنان: مؤسسهًْ الرساله، چ ۱، ۱۴۱۷ﻫ.

[۱۷]) ینابیع المودهًْ، ج ۲، ص ۳۱۶.

[۱۸]) سید هاشم البحرانی، غایهًْ المرام و حجهًْ الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص والعام، ج۲، ص ۲۷۱، تحقیق: السید علی عاشور؛ الشیخ عبد الحسین امینی، الغدیر، ج ۳، ص ۸۰، بیروت: دار الکتب العربی، چ ۴، ۱۳۹۷.

[۱۹]) السید المرعشی، شرح احقاق الحق، ج ۵، ص ۶۲۳؛ ج ۱۰، ص ۴۸، تحقیق و تعلیق: السیّد شهاب الدین المرعشی النجفی، قم: مکتبه آیهًْ الله العظمى المرعشی النجفی؛ الخطیب البغدادی، تاریخ بغداد، ج ۱۴، ص ۳۲۲، تحقیق: مصطفى عبد القادر عطا، بیروت: دار الکتب العلمیهًْ، چ ۱، ۱۴۱۷؛ محمد بن عیسى أبو عیسى الترمذی السلمی، سنن الترمذى (الجامع الصحیح)، ج ۵، ص ۶۳۳، تحقیق: أحمد محمد شاکر وآخرون، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بی‌تا؛ کتاب المناقب، باب ۲۰؛ محمد حاکم نیشابوری، المستدرک على الصحیحین، ج ۳، ص ۱۳۵، تحقیق:‌ مصطفی عبدالقادر عطا، بیروت:‌ دارالکتب العلمیه، چ۱، ۱۴۱۱ق.

[۲۰]) ابن کثیر، السیرهًْ النبویهًْ، ج ۳، ص ۳۳۴، بیروت: دار المعرفهًْ، چ اول، ۱۳۹۶.

[۲۱]) بحارالأنوار، ج ۲۰، ص ۳۳۳.

[۲۲]) کنز العمال، ج ۱۳، ص ۳۸۰؛ محمد شمس الحق عظیم آبادی، عون المعبود شرح سنن ابی داوود، ج ۱۰، ص۲۰، بیروت: دارالکتب العلمیه، چ دوم، ۱۴۱۵ﻫ.

[۲۳]) عز الدین بن الاثیر ابی الحسن علی بن محمد الجزری، اسد الغابهًْ فی معرفهًْ الصحابه، ج۱، ص ۶۹۷، بیروت: دارالفکر، ۱۴۲۳ﻫ.

[۲۴]) شریف مرتضی در کتاب الفصول المختاره، ص ۸۹ این قضیه را در ارتباط با مالکیت یک شتر بیان می‌کند و شهادت خزیمهًْ بن ثابت را دلیل بر اعتقاد به عصمت پیامبر اکرم(صلی الله و علیه و آله) بر می‌شمارد. (محقق کتاب)

[۲۵]) ر.ک: فخر الدین رازی، عصمهًْ الأنبیاء(علیهم السلام)، ص ۱۴، قم: منشورات الکتبی النجفی، ۱۴۰۶.

[۲۶]) ر.ک: أحمد الشلبی، مقارنهًْ الأدیان ۳ (الإسلام)، ص ۱۱۲، قاهره: مکتبهًْ النهضهًْ المصریهًْ، چ۱۲، ۱۹۹۷.

[۲۷]) بحارالأنوار، ج ۱۰، ص ۴۳۹؛ ابن ابی الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۱۷، ص ۱۵۹؛ حسن یوسفیان، احمد شریفی، صحیفه عصمت، ص۲۹ ‌ـ ۱۷، بی‌جا: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چ اول، ۱۳۷۴.

[۲۸]) ر.ک: احمد امین، ضحى الاسلام، الجزء الثالث، الباب الرابع، الفصل الثانی، ص ۶۶۱؛ دوایت م. رونلد سن، عقیدهًْ الشیعهًْ، ص ۳۲۹؛ حسن حنفی، من العقیدهًْ الی الثورهًْ، ج ۴، ص۱۹۵ـ ۱۸۷؛ العقائد و المذاهب الدینیه، ص۶۶۲ و ۶۵۹.

[۲۹]) ر.ک: هیلتون گیب، اسلام، بررسى تاریخى، ص ۱۴۳، ترجمه: منوچهر امیرى، تهران: انتشارت علمى و فرهنگى، ۱۳۶۷ ش.

[۳۰]) ر.ک: شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(علیه السلام)، ج۱، ص ۱۶۲ـ۱۵۳، انتشارات جهان، ۱۳۷۸ق.

[۳۱]) ر.ک: پژوهشى در عصمت معصومان، ص ۲۴۲.

[۳۲]) ابن ابى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج ۶، ص ۳۷۷ـ۳۷۶.

[۳۳]) ر.ک: صبحى صالح، پژوهش‌هایى درباره قرآن و وحى، ترجمه: محمد مجتهد شبسترى، ص۴۱، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامى، چ‌3، ۱۳۷۳ ش.
منبع : اختصاصی مجمع جهانی شیعه شناسی

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.