بررسی معناشناسانه فوز و فلاح در قرآن کریم (۲)

 

۲ــ۱ــ۱٫فوز
اصل معنای این واژه، به دست آوردن، حصول و برخوردار شدن از خیر، نعمت و سود با حالت سلامتی و نشاط پس از دور شدن و رهایی از شرّ، ناپسندی و هلاکت می باشد: الفوز هو الظفر بالمراد و بالبغیه( طباطبایی، ۱۵۳/۱۸ و ۸۴/۴، طبرسی، ۲۳/۳) نال المنیه و ظفر بالبغیه و نجا من الهلکه( طبرسی، ۲۹۱/۲)تباعد عن المکروه و لقی ما یحبّ( همان، ۲۹۰) اخذ الحظّ الجزیل من الخیر( همان، ۶۲/۵، طوسی، ۳۲۰/۱۰)النجاه من الهلکه الی حال النعمه… نجاه الی حال السلامه و السرور… هو النجاه من النار الی الجنه و ثمارها( طبرسی، ۱۱۶/۳ و ۴/۶) ففیه معنی النجاه و التخلص من الشرّ و الحصول علی الخیر(‌طباطبایی، ۱۸۵/۲۰)الفوز: النجاه‌ بالنفع الخالص(‌طبرسی، ۳۲۰/۱۰) الفوز: النجاه مما یُحذر و الظفر بما یؤمّل( ابوحیّان، ۴۵۴/۳)الفوز: حصول الربح و نفی الخساره( زحیلی: ۱۵۳/۷). در جملات نقل شده آنچه اصل است، کامیابی و رسیدن به پیروزی و موفقیت در بهترین شرایط روحی جسمی، کمّی، کیفی و دنیوی و اخروی می باشد و واژگان نجات خلاص، تباعد و نفی خسارت، از لوازم و مقدمات اصلی این واژه هستند.
۱ــ۲ــ۱ــ۱٫واژگان مترادف و همسو با «فوز» در متون تفسیری
این واژگان عبارتند از: فلاح، سعادت، احراز خیر دنیا و آخرت، رحمت، بقاء، ظفر، نجاح، فضل و مقام محمود. جملات زیر به عنوان شاهدی است بر مدّعای فوق: الظفر بالبغیه و الفلاح العظیم (طبرسی، ۱۸۴/۵)، النجاح العظیم و النفع الخالص (همان، ۹۴/۶)، الفوز هو السّعاده (شوکانی، ۵۴۱/۴)، هو الفوز العظیم و الربح الکثیر و الفضل العمیم (حجازی، ۶۷۰/۳)، … حتی ینال عندالله الفوز و المقام المحمود (زمخشری، ۵۳/۳)، تقوی الله هی سبیل الفلاح و الفوز و النجاه و احراز خیری الدنیا و الآخره (زحیلی، ۷۷/۷)، بما اعطاهم من النعیم المقیم و الفوز العظیم و الفضل العمیم (ابن کثیر، ۸۴/۸)، فوز: بقاء. قابلیت بقاء هر موجود متناسب با تکامل و قدرت وقایه او (از نفس خویش) است. (طالقانی، ۴۳۲/۵)، کلّ ذلک بفضل الله و رحمته و هذا هو الفوز العظیم (دروزه، ۵۵۵/۴).
۲ــ۲ــ۱ــ۱٫واژگان مترادف و همسو با فوز در قرآن کریم

دخول در رحمت خدا:
(فأمّا الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات فیدخلهم ربّهم فی رحمته ذلک هو الفوز المبین) (جاثیه، ۳۰) و مشابه این تعبیر در آیه ۱۶ سوره انعام آمده است: (من یُصرف عنهُ یومئذٍ فقد رحمهُ و ذلک الفوز المبین) در این آیه صرف و برگرداندن عذاب از انسان، مصداقی بارز از رحمت الهی دانسته شده و این حالت، همان فوز، سعادت و فلاح آشکار است. در آیه دیگر محفوظ ماندن انسان از بدی ها و زشتکاری ها توسط خداوند، مصداقی بارز از رحمت الهی دانسته شده و این حالت، همان فوز، سعادت و فلاح آشکار دانسته شده است: «و من تق السّیئات یومئذ فقد رحمته و ذلک هو الفوز العظیم» (غافر، ۹).
فضل ربوبی خدا:
(إنّ المتّقین فی مقامٍ أمینٍ فی جنّاتٍ و عیونٍ یلبسون من سندسٍ و إستبرقٍ متقابلین کذلک و زوّجناهم بحورٍ عینٍ یدعون فیها بکلّ فاکههٍ آمنین لا یذوقون فیها الموت إلا الموته الأولی و وقاهم عذاب الجحیم فضلا من ربّک هو الفوز العظیم) (دخان، ۵۷ ــ۵۱). فضل الهی و رحمت او اگر شامل حال کسی نشود، او را در زمره ی خاسران (زیانکاران و محرومان) قرار می دهد: (ثمّ تولّیتم من بعد ذلک فلولا فضل الله علیکم و رحمتهُ لکنتم من الخاسرین) (بقره، ۶۴).
بشارت الهی به مؤمنان در دنیا و آخرت:
(ألا إنّ اولیاء الله لا خوفٌ‌ علیهم و لا هم یحزنون الّذین آمنوا و کانوا یتّقون لهم البشری فی الحیاه الدّنیا و فی الآخره لا تبدیل لکلمات الله ذلک هو الفوز العظیم) (‌یونس، ۶۴ــ۶۲) (إنّ الله اشتری من المؤمنین أنفسهم و أموالهم بأنّ لهم الجنّه یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و یُقتلون وعداً علیه حقّاً فی التّوراه و الإنجیل و القرآن و من أوفی بعهده من الله فاستبشروا ببیعکم الّذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم (۱۱۱) التّائبون العابدون الحامدون السّائحون الرّاکعون السّاجدون الآمرون بالمعروف و النّاهون عن المنکر و الحافظون لحدود الله و بشّر المؤمنین (۱۱۲) (توبه، ۱۱۱ و ۱۱۲). (یا أیّها الّذین آمنوا هل أدلّکم علی تجارهٍ تنجیکم من عذاب ألیمٍ (۱۰) تؤمنونَ بالله و رسوله و تجاهدون فی سبیل الله بأموالکم و أنفسکم ذلکم خیرٌ لکم إن کنتم تعلمون (۱۱) یغفر لکم ذنوبکم و یدخلکم جنّاتٍ تجری من تحتها الأنهار و مساکن طیّبهً فی جنّاتٍ عدنٍ ذلک الفوز العظیم (۱۲) و أخری تحبّونها نصرٌ من الله و فتحٌ قریبٌ و بشّر المؤمنین (۱۳) (صف، ۱۳ــ۱۰). بشارتی که در این آیات مطرح است، به مجموع اموری برمی گردد که خداوند به مؤمنان عطا می فرماید؛ اعم از نصرت و گشایش نزدیک و حتمی در همین دنیا یا نعمت های بهشتی در آخرت. (طباطبایی، ۲۷۰/۱۹) از دیگر بشارت های دنیوی می توان به امنیت (لا خوف علیهم)، آرامش (لا هم یحزنون) اطمینان خاطر از تحقق وعده های الهی و در نتیجه با تمام وجود (جانی) و تمام دارایی (مالی) اهل بیعت و تجارت شدن با خداوند. برخی از مفسران، مصادیقی از بشارت های دنیا و آخرت را که ثمره ی ایمان، تقوا و عمل صالح است ذکر کرده اند. بشارت های دنیوی عبارتند از: نصرت،‌ عزّت، ثناء نیکو از آدمی و بشارت های اخروی مشتمل بر فوز، نجات، ظفرمندی به بهشت و نعمت های بی شمار آن. (مراغی، ۱۳۱/۱۱ و زحیلی۲۱۳/۱۱ و ۲۱۴).
مجموعه ای از اخلاص، رزق معلوم، کرامت و نعمت ربوبی
(و ما تجزون إلا ما کنتم تعملون إلا عباد الله المخلصین أولئک لهم رزقٌ معلومٌ فواکهٌ و هم مکرمون فی جنّات النّعیم… و لو لا نعمهُ ربّی لکنت من المحضرین… و ما نحن بمعذّبین إنّ هذا لهو الفوزُ العظیم لمثل هذا فلیعمل العاملون) (صافات، ۳۹ــ۶۱). در این آیات شریفه به مقام والا و با عظمت افرادی اشاره می شود که مورد تکریم و انعام خاص خداوند هستند و به عنوان الگو برای دیگران معرفی شده اند تا ملاک عمل خالصانه برای همه افرادی باشند که می خواهند از انواع رزق، نعمت و کرامت حق در دنیا و آخرت برخوردار شده به مقام فوز عظیم نائل گردند. محور همه این افراد، «اخلاص در عبادت» بوده و لازمه رسیدن به آن مقام، خلاص و رهایی یافتن از هر آن چیزی است که غیر خدایی باشد: «والفوز و النجاه انّما هی باخلاص العباده لا بمجرد السّؤال و الطلب». (ابن قیّم، ۲۵۳). اساساً برخی «مبین» بودن فوز را که یکی از مراتب آن است از جهت خلوص آن از شوائب مادی و معنوی دانسته اند: «ذلک هو الفوز المبین» الظاهر لخلوصه عن الشوائب (قمی مشهدی، ۱۶۳/۱۲، سبزواری نجفی، ۴۲۰/۶ و مجلسی، ‌49/64).
رضوان الهی
در آیات بسیاری از قرآن کریم، رضایت خدا از بندگان و رضایت بندگان از خداوند، به عنوان آخرین و برترین پاداش و درجه از «فوز» معرفی گردیده است: (وعد الله المؤمنین و المؤمنات جنّاتٍ تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها و مساکن طیّبهً فی جنّات عدنٍ و رضوانٌ من الله أکبرُ ذلک هو الفوز العظیم) (توبه، ۷۲). رضوان الهی را برخی از مفسران مبدأ هر سعادت و کرامت و موجب وصول به لقاء الهی دانسته اند (ابن عجیبه، ۴۵/۲) علّامه طباطبایی نیز در این خصوص گفته اند: اعظم السعاده و الفوز عند المحبّ ان یستجلب رضا محبوبه دون ان یسعی لارضاء نفسه (المیزان، ۳۵۰/۹). مجموع این پنج محور مبیّن فوز را می توان در خشنودی و سرور روحی معنوی آدمی و رضایت و خشنودی خداوند از انسان، خلاصه و تجمیع نمود.
۳ــ۲ــ۱ــ۱٫موجبات و عوامل رسیدن به فوز در قرآن
اطاعت و تقوا اساس این عوامل به شمار می آیند: (و من یطع الله و رسوله و یخش الله و یتّقه فأولئک هم الفائزون). (نور، ۵۲) تقوا به عنوان مجمع خیرات، عامل اصلی و بنیادین برای رسیدن انسان به «سعادت»، «فوز»‌ و «فلاح» در آیات متعدد دیگری ذکر شده است. در بسیاری از تفاسیر به این مهم اشارت رفته،‌ از جمله: الصبر و التقوی هی الاساس لکلّ سعاده (موسوی سبزواری، ۱۵۷/۷)، تقوی الله هی سبیل الفلاح و الفوز و النجاه و احراز خیری الدنیا و الآخره (زحیلی، ۷۷/۷) انّ تقوی الله سبب لرجاء الفلاح و هو الفوز (ابوحیّان، ۳۴۰/۳) ثمّ حضّ علی التقوی الّتی هی مجمع الخیر و الفوز من کلّ شرّ (ابن عجیبه، ۳۶/۲).
یاد خدا
قرآن کریم برای معرفی « فائز»، ابتدا هشدار می دهد که مبادا از کسانی باشید که خود را فراموش کرده در نتیجه خدا نیز آنان را از یاد خودشان برده و غافل نموده است، آنگاه می فرماید: (لا یستوی أصحاب النّار و أصحاب الجنّه أصحابُ‌ الجنّه هم الفائزون) (حشر، ۱۹) سیاق آیه فوق به خوبی نشان می دهد که مقصود از «اصحاب النار» فراموش کنندگان خدا و مقصود از«اصحاب الجنه» یادکنندگان خدا و اهل مراقبت از خویشتن هستند (طباطبایی، ۲۲۸/۱۹)؛ لذا می توان نتیجه گرفت کسانی که (همواره) یاد خدا می کنند، همان ها فائزاند.
صبر
در فرهنگ قرآنی، «صبر» آن چنان قدر و منزلتی دارد که عامل اصلی بسیاری از فضائل و کمالات معنوی از جمله: یقین (روم، ۶۰)، فلاح (آل عمران، ۲۰۰)، امام و مقتدا بودن در مقام هدایت مردم، (سجده، ۲۴) برخورداری بی حدّ و حصر از اجر و ثواب الهی (زمر، ۱۰، قصص، ۵۴، نحل، ۹۶) و بالاخره الگوشدن در مقام فوز عظیم معرفی شده است. در آیه ای که مسئله صبر به عنوان ملاک قطعی و یا الگویی برای دستیابی به فوز محسوب شده «فائزان» کسانی هستند که با دعا و مناجات و ارتباط عمیق خالصانه با خداوند، صبر و تحمل را به منزله سلاحی نیرومند در برابر کافران انتخاب کرده اند (مؤمنون، ۱۱۱ و ۱۰۹).
پی نوشت ها : *تاریخ دریافت مقاله: ۱۳۸۹/۸/۲۵ *تاریخ پذیرش مقاله: ۱۳۸۹/۹/۲۸
منبع: نشریه علوم و معارف قرآن کریم، شماره ۸٫

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.