نوآوری علمی و هدف از طرح آنها در قرآن (۲)

هدف از طرح مسائل عملی درقرآن
پس از بیان نگرش ها به آیات علمی قرآن این مطلب حاصل می شود که قرآن کتاب هدایت است واستفاده از همه ابزار تبلیغی درجهت هدایتگری قرآن است ، چنانکه ذکر امثال نیز درقرآن برای عبرت و پندگرفتن است….ویضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون. وخدا مثلها را برای مردم می زند، شادی که آنان پند گیرند.(ابراهیم،۲۵ ومشابه آن درآیه ۲۷ سوره زمر) وهدف از بیان قصه ، هدایت ورحمت است که به عنوان نمونه درآیه ۱۱۱ سوره یوسف بعد از بیان داستان آن حضرت می فرماید: لقد کان فی قصصهم عبره الاولی الالبب ماکان حدیثا” یفتری ولکن تصدیق الذی بین یدیه و تفصیل کل شیء وهدی و رحمه لقوم یومنون؛ به راستی در سرگذشت آنان برای خردمندان عبرتی است .سخنی نیست که به دروغ ساخته شده باشد ؛ بلکه تصدیق آنچه (از کتاب هایی) است که پیش از آن بوده و روشنگر هر چیز است وبرای مردمی که ایمان می آورند رهنمود و رحمتی است. ذکر معجزات وشگفتی های علمی نیز برای ایجاد یقین ، تفکر وتعقل است که آن نیز در همان جهت هدایتگری آن است .درآیه ۲ سوره رعد چنین می خوانیم: الله الذی رفع السموات بغیر عمد ترونها ثم استوی علی العرش و سخر الشمس والقمر کل یجری لاجل مسمی یدبر الامر یفصل الایت لعلکم بلقاء ربکم توقنون.و در زمین قطعاتی است کنار هم وباغ هایی از انگور وکشتزارها ودرختان خرما ، چه از یک ریشه و چه از غیر یک ریشه، که بایک آب ، سیراب می گردند، و (با این همه)برخی از آنها را در میوه ( از حیث مزه ونوع و کیفیت) بر برخی دیگر برتری می دهیم . بی گمان دراین (امر نیز) برای مردمی که تعقل می کنند؛ دلایل (روشنی) است. که ذکر شگفتی های علمی برای ایجاد یقین به لقای پروردگار است ودرآیه ۳ همان سوره برخی دیگر از شگفتی های علمی قرآن را متذکر شده که برای اهل تفکر در آنها نشانه هایی است ، آنگاه که می فرماید: وهو الذی مد الارض وجعل فیها روسی وانهرا ومن کل الثمرات جعل فیها زوجین اثنین یغشی الیل النهار ان فی ذلک لایت لقوم یتفکرون ؛ و اوست کسی که زمین را گسترانید ودرآن ، کوه ها و رودها نهادواز هرگونه میوه ای درآن جفت جفت قرار داد. روز را به شب می پوشاند. قطعا” در این (امور) برای مردمی که تفکر می کنند، نشانه هایی وجود دارد. ودرآیه ۴ در ذکر برخی دیگر از شگفتی های علمی برای کسانی که تعقل می ورزند، نشانه هایی دانسته می فرماید: و فی الارض قطع متجورت وجنت من اعنب وزرع و نخیل صوان وغیر صنوان یسقی بماء وحد ونفضل بعضها علی بعض فی الاکل ان فی ذلک لایت لقوم یعقلون؛ و در زمین قطعاتی است کنار هم وباغ هایی از انگور وکشتزارها و درختان خرما، چه از یک ریشه وچه از غیر یک ریشه که با یک آب سیراب می گردند و (با این همه) برخی از آنها را در میوه (ازحیث مزه ونوع وکیفیت) بربرخی دیگر برتری می دهیم. بی گمان دراین (امرنیز)برای مردمی که تعقل می کنند دلایل (روشنی ) است. پس ، هدف از بیان مطالب علمی برای ایجاد تفکر وتعقل ویقین است که آن نیز غالبا” درپی سه هدف عمده عقیدتی است که عبارتنداز: الف. شناخت آیات الهی وتوجه به مبدأ هستی همانگونه که درآیه ۱۹۰ سوره آل عمران می فرماید: ان فی خلق السموات والارض و اختلف الیل والنهارلایت لاولی الالباب؛ مسلما” در آفرینش آسمان ها وزمین ، و درپی یکدیگر آمدن شب وروز، برای خردمندان نشان هایی( قانع کننده) است. ب.گاهی آیات علمی قرآن نشانه عظمت آن مطلب است یعنی گوینده سخن به ظاهر قصد دارد که اهمیت یک مطلب علمی را برساند، پس آنرا ذکر می کند؛ مثل قسم قرآن به خورشید وماه و… دراوایل سوره شمس ج. گاهی نیز آیات علمی قرآن برای اثبات معاد است که از آن جمله است آیات ۵ تا ۸ طارق که می فرماید: فلینظر الانسان مم خلق.خلق من ماء دافق . یخرج من بین الصلب والترآئب. انه علی رجعه لقادر؛ پس انسان باید بنگرد که از چه آفریده شده است؟ از آب جهنده ای خلق شده (که) از صلب مرد ومیان استخوانهای سینه زن بیرون می آید. در حقیقت ، او (خدا) بر بازگردانیدن وی به خوبی تواناست. پس از ذکر و نقد و بررسی دیدگاه های درخصوص اهداف آیات علمی قرآن کریم، باید گفت که اهداف آیات علمی قرآن دارای دو دسته هدف های اصلی وفرعی است که در دو بخش آنها را بررسی می کنیم:
۱٫اهداف اصلی آیات علمی قرآن
آیات علمی قرآن با سایر آیات دراین بخش مشترک است ، قرآن طی صدها آیه در مناسبت های مختلف، بشر را به خداشناسی ،معاد شناسی وتوحید دعوت می کند که هدف اصلی این آیات توجه دادن به ایمان به خدای متعال وتقویت مبانی اعتقادی است که عبارتنداز:
۱٫۱٫خداشناسی و توحید
خداوند آدمی را از نعمت عقل برخوردار ساخت وپیامبران را فرستاد تا بشر با به کارگیری خرد خویش به مبدأ هستی پی ببرد. اشارات علمی قرآن عقل انسان را به تأمل دراین نشانه ها فرا می خواند تا بدین وسیله، به عظمت آفریننده اعتراف کند.آیات قرآن مخصوصا” آیات مکی به اشاره یا تصریح به عالم هستی وتأمل در نظم وخلقت آن می پردازد تا چشم وگوش وحواس و عقل بشر را برای تفکر در خلقت الهی تحریک کندوآدمی از مخلوق به خالق واز طبیعت به ایجاد کننده پی ببرد.خدای متعال فک ربشر را به سوی دقیق ترین ، عظیم ترین ،کوچک ترین و بزرگترین امور هستی فراخواند که عرب صدراسلام با فطرت سلیم به آن اعتراف کردند (شحاته، بی تا، ص ۳۰) استدلال بر خداشناسی در این آیات از راه های مختلف وبا استفاده از براهین متعدد صورت پذیرفته است که از آن جمله آیات ۱۹۰ و ۱۹۱ سوره آل عمران است که به هدفمند بودن آفرینش اشاره کرده می فرماید: ان فی خلق السموات ولارض و اختلف الیل والنهار لایت لاولی الالباب.الذین یذکرون الله فیما وقعودا” وعلی جنوبهم ویتفکرون فی خلق السموات و الارض ربنا ما خلقت هذا بطلا” سبحنک فقنا عذاب النار؛ مسلما” در آفرینش آسمان ها و زمین ، ودرپی یکدیگر آمدن شب وروز، برای خردمندان نشانه هایی (قانع کننده) است؛ همانا که خدا را (درهمه احوال) ایستاده و نشسته و به پهلو آرمیده یاد می کنند، ودر آفرینش آسمان ها و زمین می اندیشند (که) پروردگارا اینها را بیهوده نیافریده ای، منزهی تو! پس ما را از عذاب آتش دوزخ درامان بدار.
۲٫۱٫ردعقیده کافران مشرکین ومادیون
از دله منکران درنفی ماوراء الطبیعه وخدا پدیده های مادی است . آنان معتقدندکه آنچه در حس می گنجد واقعیت دارد وغیر آن مرهوم است. دهریه در گذشته وماتریالیسم ها امروزه با استناد به اینکه آنچه با حواس طاهری درک می شود واقعیت دارد به نفی خدا ،معاد و مسائل ماوراء الطبیعه می پردازند و می گویند که خالق هستی همان ماده است وجز این دنیا جهان دیگری نداریم و قرآن در آیات متعددی از این اندیشه باطل خبر داد از جمله آیه ۳۷ سوره مومنون است که می فرماید: ان هی الا حیاتنا الدنیا نموت ونحیا وما نحن بمبعوثین؛جز این زندگانی دنیای ما چیزی نیست. می میریم وزندگی می کنیم و دیگر برانگیخته نخواهیم شد. و آیه ۳۵ سوره دخان که می گوید: ان هی الا موتتنا الاولی وما نحن بمنشرین ؛ جز مرگ نخستین،دیگر( واقعه ای) نیست وما زنده شدنی نیستیم. قرآن مجید در ده ها آیه باتوجه دادن به خلقت عالم هستی ونشانه های الهی درجهان این ادعای باطل را رد کرده است .گاه خدای متعال به برهان خلقت آغازین و ظهور حیات در ادعای آنان اشاره کرده می فرماید: ام خلقوا من غیرشی ء ام هم الخالقون ام خلقوا السموات والارض بل لایوقنون آیا از هیچ خلق شده اند؟ یا آنکه خودشان خالق (خود) هستند؟ آیا آسمان ها و زمین را (آنان) خلق کرده اند؟ (نه) بلکه یقین ندارند. گاهی به تحقیر آرمان مشرکان می پردازد و قدرت آنان را ناتوان خوانده می فرماید: … ان الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا” ولوا جتمعوا له… کسانی را که جز خدا می خوانید، هرگز(حتی) مگسی نمی آفرینند، هرچند برای (آفریدن) آن اجتماع کنند… ودرآیه لقمان ، پس از اشاره به خلقت بدون ستون قابل رویت آسمان ها و آفرینش کوه ها برای سکونت و آرامش انسان وپراکنده ساختن جنبندگان بر روی زمین وانزال آب از آسمان و رویش گیاهان به واسطه آن می فرماید: هذا خلق الله فارونی ماذا خلق الذین من دونه … این خلق خداست .(اینک) به من نشان دهید کسانی که غیر از اویند چه آفریده اند؟… و دربرخی آیات به برهان تمانع اشاره کرده می فرماید: ما اتخذالله من ولد وما کان معه من اله اذا لذهب کل اله بما خلق و لعلا بعضهم عل بعض سبحان الله عما یصفون ؛ خدا فرزندی اختیار نکرده و با او معبودی (دیگر) نیست واگر جز این بود قطعا” هر خدایی آنچه را آفریده (بود) با خود می برد وحتما” بعضی از آنان بر بعضی دیگر تفوق می جستند. منزه است خدا از آنچه وصف می کنند.
۳٫۱٫اثبات معاد وهدفمند بودن خلقت
بخش زیادی از آیات علمی قرآن به هدفمند بودن خلقت اشاره دارد واینکه این دنیا با مظاهر و نعمت هایش مقدمه زندگی اخروی است .آیات متعددی از قرآن به زوال دنیا وموقت بودن آن اشاره کرده تاکسی آنرا ابدی نپندارد. درآیه ۴۶ سوره کهف می خوانیم: المال والبنون زینه الحیوه الدنیا والبقیت الصلحت خیر عند ربک ثوابا” وخیر املا”؛ مال وپسران ، زیور زندگی دنیایند و نیکی های ماندگار از نظر پاداش نزد پروردگار بهتر و از نظر امید ( نیز) بهتر است. قرآن مجید، خلقت و تحولات طبیعی و هستی را دلیل امکان وقوع معاد می داند وبشر را به تفکر وتأمل دراین پدیده ها برمی انگیزد تا بداند که پس از این دنیا، جهان دیگری نیز وجود دارد که عملکرد افراد درآن بررسی می شود .در آیات ۵ تا ۸ سوره طارق چنین آمده است: فلینظر الانسن مم خلق . خلق من ماء دافق. یخرج من بین الصلب والترائب. انه علی رجعه لقادر، پس انسان باید بنگرد که از چه آفریده شده است؟ از آب جهنده ای خلق شده (که ) از صلب مرد و میان استخوان های سینه زن بیرون می آید درحقیقت ، او (خدا) بر بازگردانیدن وی بخوبی تواناست. ودرآیه ۲۸ سوره بقره متذکر می شود که چگونه خدا را منکرید؟ با آنکه مردگانی بودید و شما را زنده کرد، باز شما را می میراند (و) باز زنده می کند؛ (و) آنگاه به سوی او بازگردانده می شوید. و در آیه ۸۱ سوره یس می فرماید: اولیس الذی خلق السموات ولارض بقدر علی ان یخلق مثلهم بلی وهو الخلق العلیم ؛آیا کسی که آسمان ها وزمین را آفریده توانا نیست که (باز) مانند آنها را بیافریند؟ آری ، اوست آفریننده دانا …
۲٫اهداف فرعی و فواید آیات علمی قرآن
علاوه برهدف اصلی آیات علمی که پی بردن به خالق این آیات و شناخت انسان نسبت به اوست اهداف جنبی دیگری نیز مد نظر است که مقدمه آن هدف نهایی محسوب می شود خداونداستعداد شناخت وابزار آنرا در اختیار بشر قرار داده تا آنرا به شکل مناسب شکوفا کنندوسپاسگزار خالق باشند وبه او معرفت یابند و از این امکانات برای سعادت دنیا وآخرتشان بهره گیرند، همانگونه که آیه ۷۸ نحل بدان اشاره کرده می فرماید: والله اخرجکم من بطون امهتکم لاتعلمون شیئا وجعل لکم السمع والا بصر والافئده لعلکم تشکرون. یکی از ابعاد شکرگذاری نعمت های الهی این است که آنها را درمسیری که حق تعالی معین فرموده است به کاربریم که این امر تنها در پرتو شناخت نعمات و پی بردن به خواص وآثار آنها میسر می شود برخی هدف های متوسط وجنبی آیات علمی عبارتند از:
۲٫۱٫دعوت به یادگیری علوم طبیعی
آیات زیادی در قرآن بشر را به نظر تأمل و تفکر در آیات الهی وطبیعت دعوت کرده است که این امر مبتنی برشناخت است درآیه ۱۰۱ سوره یونس می خوانیم: قل انظروا ماذا فی اسموات والارض و ما تغنی الایت والنذر عن قوم لا یومنون ؛ بگو : بنگرید که در آسمان ها وزمین چیست؟ … و (لی) نشانه ها و هشدارها ، گروهی را که ایمان نمی آورند سود نمی بخشد. دراثر آشنایی با پیشرفت های علمی فهم ما از گزاره های دینی تغییر می کند ، البته در صورتی که آن گزاره ها علمی قطعی ومسلم باشد، مثلا” درقرآن از حرکت خورشید سخن به میان آمده والشمس تجری لمستقر لها (یس ۳۸) که در گذشته زمین را ثابت و حرکت خورشید را از مشرق به مغرب مسلم می گرفتند و بر این آیه تطبیق میداند اما به پیشرفت علوم مشخص شده که زمین متحرک است و مقصود از حرکت خورشید حرکت روزانه آن نیست بلکه مقصود از حرکت خورشید حرکت آن به دور محور کهکشان راه شیری است .این فهم وبرداشت از آیه درسایه پیشرفت علم حاصل شده است. قرآن افراد ظاهربین را که از کنار این آیات عبور می کنند سرزنش ومذمت کرده می فرماید: چه بسا نشانه هادرآسمان ها وزمین است که برآنها می گذرند درحالی که از آنها روی می گردانند.(یوسف ۱۰۵) پس یکی از اهداف فرعی آیات علمی قرآن کسب آگاهی و پی بردن به نحوه شکل گیری وتکوین موجودات و آثار ونتایج آنهاست.
۲٫۲٫اشارات علمی قرآن نشانه اعجاز در عصر جدید
قرآن بزرگترین معجزه جاویدان پیامبراسلام صلی الله علیه واله است برخلاف معجزات پیامبران پیشین که معجزاتشان مادی و قابل درک با حواس مردم بودندولی جز خبر چیزی از آنها باقی نمانده است که آن هم با مطالعه قرآن به دست می آید. معجزه پیامبر اسلام صلی الله علیه واله متناسب با رسالت جاودانه وجهانی اش ، مقطعی و موردی انتخاب نشده بلکه برای همه زمان ها وهمه مردم است وتا قیامت باقی است. قرآن در چند مرحله هماورد طلب کرده واز همگان درهمه زمان ها و مکان ها خواسته که اگر می توانند مانند آنرا بیاورند: الف-گاهی گفته که اگر راست می گویند که قرآن سخن خود ساخته محمد صلی الله علیه واله است آنها نیز سخنی مثل قرآن بیاورند . «ام یقولون تقوله، بل لا یومنون”۳۳” فلیاتوا بحدیث مثله ان کانوا صادقین» (طور، ۳۴-۳۳) ب-گاهی به آوردن ده سوره ، تحدی کرده است:«ام یقولون افترئه قل فاتوا بعشر سورمثله مفتریت …» (هود،۱۴-۱۳) ج-بار دیگر می فرماید که اگر درآنچه بر بنده خودنازل کرده ایم شک دارید، پس – اگر راست میگویید -سوره ای مانند آن بیاورید… وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدانا فاتوا بسوره منی مثله … (بقره ۲۳) قرآن پس از سه مرحله تحدی اعلام می دارد: قل لئن اجتمعت الانس ولاجن علی ان یاتوا بمثل هذا القرءان لایاتوان بمثله ولو کان بعضهم لبعض ظهیرا” ؛ بگو :اگر انس و جن گردآیند تا نظیر این قرآن را بیاورند، مانند آنرا نخواهند آورد؛ هرچند برخی از آنها پشتیبان برخی (دیگر) باشند.(اسراء ۸۸) مبارزه طلبی قرآن شمول افرادی و زمانی دارد. هرکس با هر تخصصی ودرهرزمانی قادر به این مبارزه نیست ، اگرچه افرادی مانند شاطبی ناتوانی عرب صدراسلام را در اثبات اعجاز قرآن کافی می دانند( معرفت ،التمهید،۱۳۹۸ ق ،ج ۴،ص۲۴) در مورد اعجاز علمی برخی براین باورند ک تحدی منحصربه جنبه بیانی دارد ، زیرا بسیاری از ابعاد اعجاز برای مردم زمان نزول آشکار نبوده است و بسیاری از آیات و سور از اخبار و اسرار علمی خالی می باشد؛ درصورتی که تحدی قرآن عام است به علاوه همگان توان فهم این حقایق را ندارند اینان معتقدند شمول قرآن براخبار علمی نشانه نزول قرآن از جانب خداست اما وجهی از اعجاز محسوب نمی شود (ابوالحجر ،۱۹۹۱ ص ۱۳۱) در پاسخ و رد این اشکال افرادی به عمومیت قرآن درهمه زمان ها ومکان ها ونسبت به همه افراد استناد نموده اند (معرفت ، التمهید ج ۲ ص ۲۹) برخی درخصوص اعجاز علمی قرآن گفته اند: از ادله اعجاز علمی قرآن این است که برای مفسران درتفسیر خود به واسطه نقصان وسایل علمی اشتباهی رخ داده که درنتیجه تکمیل وسایل و پیشرفت علوم طبیعی آن اشتباهات مرتفع گشته وبه هر مقدار که پیشرفت فنون طبیعی واکتشافات علمی و وسایل فنی بیشتر گردد، حقایق قرآن روشن تر می شود.(رافعی ۱۹۷۳ م ،ص ۱۰۵) آیت الله خویی نیز یکی از وجوه اعجاز قرآن را مشتمل بودن قرآن براسرار آفرینش دانسته که اطلاع از آنها جز از طریق وحی امکان ندارد(سبحانی ، مرزهای اعجاز، ۱۳۶۳ ش ،ص ۱۱۵) رشید رضا نیزوجه هفتم از وجوه اعجاز قرآن را اشتمال آن بر بسیاری از مسائل علمی و تاریخی دانسته که در زمان نزول قرآن شناخته نشده بوده است و بعد از آن با تلاش محققین از طبیعت شناسان و جامعه شناسان دانسته شده است .( رشید رضا ،بی تا، ج ۲ ،ص ۱۲۰) دانشمندان دیگری نیز مثل احمد حنفی محمد عبده ، کواکبی، طنطاوی، محمد ابوزهره، به اعجاز علمی قرآن، تصریح کرده ،معتقدند که قرآن علاوه بر جهان شمول بودن ، زمان شمول نیز هست واز نظر علمی معجزه است(رفیعی، ۱۳۸۳ ش ، ص ۴۷) پس طرح مطالب علمی قرآن ما را متوجه می کند که قرآن این مسائل را از محیط اجتماعی خودالهام نگرفته است ؛ چون قرآن درجزیره العرب فاقد تمدن نازل شده است وحتی تمدن های آن زمان که در ایران و روم برپا بوده است ، چنین پیشرفت های علمی نداشته اند تا بتوانند نظریه های علمی قرآن را به پیامبر صلی الله علیه واله القا کنند. جالب اینکه بعضی مسائل مطرح شده در قرآن مثل حرکت زمین ، یا زوجیت گیاهان ،بادیدگاه های علمی موجود درعصر نزول قرآن مطابقت نداشت، ولی قرآن باشجاعت ،مطالب علمی محکم وبه دور از خرافات را بیان میکند(رضائی اصفهانی، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن ،۱۳۸۰ش،ج۱،صص۴۴-۴۳)که نشانه ابهت و جایگاه رفیع قرآن و نزول آن ازجانب خداست وهرگز بشر عادی بدون ابزار علمی نمی تواند چنین اخباری را ارائه کند. علاوه بر اهداف فرعی مذکور، فوایدی نیز بر ذکر مثال های علمی در قرآن مترتب است، از جمله: ۱- مثال های علمی واقعی درقرآن ، موجب کنجکاوی بشر وتفکر او در عجایب آسمان ها ، خلقت انسان و دیگر موجودات می شود و بشر را متوجه نیروهای ناشناخته طبیعت می کند؛ یعنی کار مهم قرآن ایجاد سوال درذهن انسان است ؛ زیرا تا انسان سوال نداشته باشد به دنبال کشف علم نمی رود چون فکر می کندهمه چیز را می داند ودچار یک جهل مرکب می گردد؛ ولی قرآن مسائل ناشناخته کهکشان ها وموجودات ناشناخته را بزرگ جلوه می دهد و دعوت به تفکر در طبیعت می کند واین موجب پیشرفت علوم وصنایع بشر می گردد؛ چنانکه در چند قرن اولیه تمدن اسلامی همین امر، موجب پیشرفت بلکه جهش علمی مسلمانان شد. ۲- همین توجه اسلام وقرآن به علم ومطالب علمی منشأ بسیاری از علوم شد والهام بخش بسیاری از معارف بشری گردید ورشد علوم را تسریح کرد به عنوان مثال توجه اسلام به آسمان ها ،حرکت خورشید، ستارگان و سیارات موجب شد تا علم نجوم در میان مسلمانان به سرعت رشد کند؛ هرچند مسأله قبله در نماز و احتیاج به جهت شناسی هم درآن تأثیر زیادی داشت(رضایی اصفهانی ، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن ،۱۳۸۰ ش ،ج ۱ ،ص ۴۴)
گذری بر آیات علمی قرآن
پس از بحث های اساسی در خصوص اهداف آیات علمی قرآن نگاهی گذرا به برخی از آیات در جهت تکمیل بحث مفید است .این آیات را می توان به سه بخش تقسیم کرد:
الف- اشارات علمی اعجاز آمیز قرآن
آیاتی از قرآن مطالب علمی را بیان می کند که پیش از نزول آیات ، کسی از آن آگاهی نداشته برخی از آنها را دانشمندان علوم تجربی قرنها بعد کشف کرده اند ودر صدر اسلام امکان شناخت آنها نبوده است واین نشانگر اعجاز قرآن وبه عنوان هدف میانی برای رساندن انسان به هدف اصلی اش که تکامل وهدایت است می باشد. از جمله مواردی که اعجاز شمرده شده عبارتنداز: ۱- نیروی جاذبه که آیه الله الذی رفع السموات بغیر عمد ترونها، خدا (همان) کسی است که آسمان ها را بدون ستون هایی که آنها را ببینند برافراشت(رعد ؛۲؛ و مشابهش در لقمان ،۱۰) برآن اشاره دارند.(مکارم شیرازی،نمونه ، ۱۳۷۳ ش،ج ۱۷،ص ۲۹ و ج ۱۰،صص ۱۱۱-۱۱۰ ، مکارم ، پیام امام ،۱۳۷۳ش،ج ۸،ص ۱۴۶ ، نوری ، دانش عصرفضا،۱۳۷۰ ش ،صص ۵۶-۵۵) برخی ،آیات ۲۵ سوره مرسلات و ۴۱ سوره فاطر را نیز اشاره ای به نیروی جاذب دانسته اند.(نیازمند ۱۳۳۵ ش ،صص ۹۹-۸۸، نجفی ،۱۳۷۷ ش،ص ۴۳ ؛ نوری، ۱۳۷۰ ش ؛ص ۵۵، مکارم ، نمونه ،۱۳۷۳ ش ،ج ۱۸،ص ۱۸۷) که ابوریحان بیرونی (م ۴۴۰ ق) (نجفی ۱۳۷۷ش،ص ۴۱) و بعدها به روایت مشهور، نیوتن در قرن هفدهم میلادی ، این نیرو را کشف کردند(روسو، ۱۳۴۴ ش ،ص ۲۶۴) از این رو اشاره قرآن به ستون های نامرئی بین کرات آسمانی، نوعی رازگویی علمی قرآن است(بهجت پور۱۳۸۴ ش ،ص ۱۵۲) ۲-حرکت های خورشید که آیه والشمس تجری لمستقرلها … و خورشید به (سوی) قرارگاه ویژه خود ،روان است (یس ۳۸) و آیات ۳۳ سوره انبیاء ،۲ رعد، ۱۳ افطر ،۵ زمر ، ۲۹ لقمان و ۱۳۳ ابراهیم به آن اشاره دارند که مقصود از این حرکت ها می تواند حرکت انتقالی مستقیم خورشید درون کهکشان راه شیری یا حرکت طولی خورشید به سمت معین یا ستاره ای دوردست باشد.(طباطبایی، المیزان، ۱۳۸۳ ش ،ج ۱۷،ص ۸۹؛ مکارم شیرازی ، نمونه ۱۳۷۳ ش ،ج ۱۸ ص ۳۸۲ نجفی ۱۳۷۷ ش ،صص ۲۶-۲۵ شهرستانی ۱۳۵۶ ش ص ۱۸۱) ویا اشاره به حرکت وضعی خورشید به دور خود باشد ویا بیانگر ادامه حیات خورشید تا زمان معین باشدکه دراثر انفجارات هسته ای وسوخت مواد درونی آن تا چندمیلیارد سال دیگر به پایان می رسد(اوبلاکر؛۱۳۷۰ ش ،صص ۲۱-۲۰) برخی مفسران نیز آیه کل یجری لاجل مسمی (رعد۲) را اشاره به همین مطلب علمی دانسته اند. (نوری ۱۳۷۰ ش ، ص ۳۵) ویا اینکه اشاره به حرکت درونی خورشید دارد که دائما” انفجارات هسته ای صورت می گیرد تا انرژی ، نور وگرما تولید کندوهمین انفجار، باعث زیر ورو شدن مواد مذاب داخل خورشید می شودکه گاه تا کیلومترها پرتاب می شود( اوبلاکر،۱۳۷۰ ش،ص ۲) ۳- زوجیت که درآیه و من کل الثمرات جعل فیها زوجین اثنین … واز هرگونه میوه ای درآن جفت جفت قرارداد (رعد ۳) وآیات متعددی به زوجیت میوه ها گیاهان و انسان ها (رعد ۲ ؛شعرا،۷؛یس ،۳۶؛ حج ،۵ ؛لقمان ،۱۰ ،ق ۷،طه ؛ ۵۳؛ نبا،۸؛ اعراف ،۱۸۹) ودر آیه ۳۶ یس به زوجیت چیزهایی که انسان از آنها اطلاعی ندارد و دربرخی آیات مثل آیه ومن کل شی ء خلقنا زوجین لعلکم تذکرون ؛ و از هرچیزی دو گونه (یعنی نر وماده) آفریدیم ،امید که شما عبرت گیرید، (ذاریات ،۴۹) به زوجیت همه موجودات اشاره شده است ؛ از این رو برخی ،واژه زوج را در مورد ذرات درون اتم (الکترون و پروتون) ونیروهای مثبت و منفی نیز به کار برده اند.(مکارم شیرازی، نمونه ۱۳۷۳ ش،ج ۱۰، ص ۱۱۵ البته ممکن است مقصود از زوجیت ، دو جنس متقابل باشد؛ مانند شب وروز، آسمان و زمین ، دریا وخشکی خورشید و آسمان ، جن وانس ، نرمی وزبری، نور وخورشید و… چنانکه در روایتی از امام رضا علیه السلام آمده است که : خداوند اشیای جهان را متضاد آفریده تا روشن شود برای او ضدی نیست و آنها را با هم قرین ساخته تا معلوم شود قرینی برای او نیست ؛ نور را ضد ظلمت و خشکی را ضد تری وخشونت را ضد نرمش وسرما را ضد گرما قرار داده ، درعین حال اشیای متضاد را جمع کرده وموجودات نزدیک به هم را از هم جدا نموده تا این جدایی دلیل بر جدا کننده وآن پیوستگی، دلیل بر پیونده دهنده باشد واین است معنای ومن کل شیء خلقنا زوجین لعلکم تذکرون )ذاریات ،۴۹) (حویزی، ۱۳۸۳ ش ،ج ۵،ص۱۳۰) ۴-لقاح (زایا کردن) گیاهان وابرها توسط بادها که آیه ۲۲ سوره حجر بدان پرداخته می فرماید: وارسلنا ارینح لو قح فانزلنا من السماء وماء و بادها را باردار کننده فرستادیم واز آسمان آبی نازل کردیم. این آیه به اعتقاد برخی به بارور شدن گیاهان اشاره دارد که ابرها گرده های گیاهان نر را به گیاهان ماده می رسانند وآنان را زیاد می کنند(کاشانی ، ۱۳۴۶ ش ، سرفرازی ،۱۳۶۴ش،ص ۳۶،سبحانی؛ ۱۳۶۳ ش،ص۱۱۸) برخی نیز، مضمون آیه را لقاح ابرها وبارورشدن آنها دانسته اند چرا که در ادامه آیه مسأله نزول باران را مطرح می کند که نتیجه لقاح ابرهاست .این آیه از معجزات قرآن است که بیش از هزارسال پیش موضوعی را بیان کرده که نتیجه تحقیقات جدید است ؛ چرا که منظور از این آیه همان تأثیر باد در اتحاد الکتریسیته مثبت والکتریسته منفی در دوقطعه ابر وآمیزش ولقاح آنهاست(امین ،بی تا،ص ۵۷) البته ممکن است که آیه فوق به لقاح ابرها وگیاهان مرده اشاره داشته باشد؛ (نجفی ۱۳۷۷ ش ،ص ۶۲زمانی ۱۳۵۰ ش ،صص ۹۳-۹۱) زیرا بخش اول آیه مطلبی کلی را می گوید (زایاگری بادها)که اعم از لقاح ابرها وگیاهان است ؛ اما در ادامه یکی از نتایج این لقاح را که همان نزول باران از ابر است تذکر می دهد چنان که لقاح گیاهان نیز یکی از مصادیق آنهاست (سادات ۱۳۵۷ ش ،صص ۳۶ -۳۵) اشاره قرآن کریم به لقاح ابرها (اعجاز علمی )قرآن است زیرا این مطلب تا سال های اخیر کشف نشده بود؛ اما اشاره قرآن به لقاح گیاهان مطلب شگفت انگیز علمی قرآن است واعجاز علمی قرآن به شمار نمی آید ؛ چرا که انسان های صدر اسلام به اجمال از تأثیر گرده افشانی برخی گیاهان همچون خرما، اطلاع داشتند(بهجت پور،۱۳۸۴ش ،ص ۱۵۷) ۵- چینش مراحل آفرینش انسان که آیات متعددی به آن اشاره دارند، نیز از آن جمله است ، آیات ۱۲ تا ۱۴ سوره مومنون که می فرماید: ولقد خلقنا الانسن من سلاله من طین. طم جعلنه نطفه فی قرار مکین. ثم خلقنا النطفه علقه فخلقنا العلقه مضغه فخلقنا المضغه عظما فکسونا العظم لحما ثم انشانه خلقا ءاخر فتبارک الله احسن الخلقین ؛ و به یقین اسنان را از عصاره ای از گل آفریدیم سپس او را (به صورت) نطفه در جایگاهی استوار قراردادیم، آنگاه نطفه را به صورت علقه درآوردیم. پس آن علقه را (به صورت) مضغه گردانیدیم وآنگاه مضغه را استخوانهایی ساختیم، بعد استخوانها را با گوشتی پوشانیدیم، آنگاه (جنین را در) آفرینشی دیگر پدید آوردیم. آفرین باد برخدا که بهترین آفرینندگان است. درآیات متعددی از آفرینش انسان ومراحل آن یاد کرده (زمر،۶ حج،۵ و…) که از مجموع این آیات می توان دریافت که مراحل زندگی انسان ، پانزده مرحله است: ۱-خاک (تراب وطین) (حج ۵ ،مومنون ،۱۲، غافر،۷؛ رحمن ،۱۴) ۲-آب (ماء ،ماء دافق ، ماء مهین) (طارق ۶ سجده ،۹-۶ ،مرسلات ۲۰) ۳-منی (قیامت ۳۹-۳۷) ۴-مرحله نطفه مخلوط(نطفه امشاج) (انسان ،۲؛یس،۷۷) ۵-علقه (مومنون۱۴-۱۲ ؛حج ۵،غافر،۶۷) ۷-مرحله تنظیم وتصویر وشکل گیری(سجده ،۹-۶) ۸-مرحله شکل گیر ی استخوان ها (مومنون ۱۴-۱۲) ۹-مرحله پوشاندن گوشت بر استخوان ها(مومنون ۱۴-۱۲) ۱۰-مرحله آفرینش جنس جنین (قیامت ۳۹-۳۷) ۱۱-آفرینش روح وپیدایش گوش و چشم( سجده،۹-۶ مومنون ۱۴) ۱۲-تولد( غافر ۶۷) ۱۳-بلوغ (مومنون ۱۴-۱۲؛حج ؛۵ غافر۶۷) ۱۴-کهنسالی (حج ۵ غافر۶۷) ۱۵-مرگ (آخر غالب آیات فوق) (بهجت پور،۱۳۸۴ش ،صص۱۵۹-۱۵۸) با مطالعاتی که علم جنین شناسی ،پیرامون هریک از مراحل مذکور در آیات مومنون صورت گرفته ،روشن گردید که آنگونه که قرآن کریم بیان دانسته است ، جنین بعد از آنکه مرحله علقه و مضغه را سپری کرد سلول های آن تبدیل به سلول های استخوانی می شود وبعد تدریجا”عضلات وگوشت ها روی آنرا می پوشاند که خداوند از آن تعبیر به .. فکسونا العظام لحما؛ آن مضغه را به صورت استخوانهایی درآوردیم… مینماید. درآخرین مرحله با تعبیر انشا به خلقت نهای انسان اشاره می کند که آن مرحله دمیده شدن روح به جنین است که گاه ازآن به نفع روح تعبیر شده است (طباطبایی، المیزان ،۱۳۸۳ش ،ج ۱۵ ،ص ۲۵) ۶-کروی بودن زمین که آیاتی که اشاره به مشارق ومغارب می کنند؛ گویای همین مطلب هستند چرا که درصورت کروی بودن زمین است که برای هر روز مشرقی ومغربی و مجموعا” ۳۶۵ مغرب و ۳۶۵ مشرق وجود دارد که این امر برای زمان صدور، امری ناشناخته بود وقرنها بعد دانشمندان به کروی بودن زمین پی بردند. آیاتی به این امر دلالت می کنند که از جمله آنهاست آیه ۵ صوره صافات که می فرماید: رب السموات والارض و مابینهما و رب المشرق ؛ پروردگار آسمان ها وزمین و آنچه میان آن دو است و پروردگار خاورها. همچنین آیه ۴۰ سوره معارج نیزمی فرماید: فلا اقسم برت المشرق والمغرب … به پروردگار خاوران وباختران سوگند یاد می کنم. وگاهی نیز به دو مشرق ودو مغرب اشاره می کند که اشاره به نهایت قوس صعودی ونزولی خورشید در آغاز تابستان وزمستاناست .درآیه ۱۷ سوره الرحمن می خوانیم: رب المشرقین ورب المغربین ؛ پروردگار دو خاور و پروردگار دو باختر. حضرت علی علیه السلام در تفسیر این آیه فرمود: مشرق زمستان جداگانه است ومشرق تابستان جداگانه ، آیا نمی بینی که خورشید دراین دو فصل نزدیک و دور می شود (حویزی ۱۳۸۳ ش ،ج ۵ ص ۱۹۰) که اشاره به بالا آمدن خورشید درآسمان در فصل تابستان وپایین رفتن در فصل زمستان است توضیح اینکه از آنجا که محور زمین نسبت به سطح مدار آن ، میال است وزاویه ای در حدود ۲۳ درجه را تشکیل می دهد که باهمین حال به گرد خورشید می گردد وبه همین جهت طلوع وغروب آفتاب دائما” متغیر به نظر می رسد و از ۲۳ درجه میل اعظم شمالی در آغاز تابستان تا ۲۳ درجه میل اعظم جنوبی در آغاز زمستان در تغییر است که مدار اول را مدار «رأس السرطان» و مدار دوم را مدار «رأس الجدی» گویند وبقیه مدارات در درون این دو مدار قرار دارد واین همان مفهوم دو مشرق ودو مغرب آفتاب است (مکارم شیرازی ، نمونه ، ۱۳۷۳ ش،ج ۲۳،ص ۱۲۱) گاهی نیز اشاره به مشرق ومغرب کرده می فرماید: رب المشرق و المغرب …(مزمل ،۹)
ب- اشارات علمی شگفت آور قرآن
برخی آیات به مطالب علمی جهان وقوانین آنها اشاره می کنند که عرب صدر اسلام نمی توانستند از آنها اطلاع داشته باشند، چرا که از مراکز علم وتمدن آن عصر در جندی شاپور ایران ویونان دور بودند، اما قرآن درهمان محیط به برخی مباحث کیهان شناسی، زمین شناسی، علوم پزشکی و … اشاره کرده که برخی از آنها تا صدها سال بعد مورد قبول مراکز علمی جهان نبود از آن جمله اشاره قرآن به: ۱- آغاز جهان و چگونگی پیدایش آن که در آیه ۱۱ سوره فصلت می فرماید: قم استوی الی السماء وهی دخان …؛ سپس آهنگ (آفرینش) آسمان کرد وآن بخاری بود. بسیاری از دانشمندان، مطالب قرآن را در مورد آغاز جهان ، از اخبار غیبی و مطالب شگفت انگیز علمی قرآن می دانند. (طنطاوی ، بی تا ، الجواهر ،ج ۱۰ ص ۹۹، نوفل ۱۴۰۴ ق ،صص ۱۶۳-۱۶۲، سلیمان ، بی تا ، صص ۵۴-۵۳ ، نجدی، ۱۴۱۴ ق ، ص ۳۴ چرا که با نظریه انفجار بزرگ ( هاولینگ ، ۱۳۷۲ ش ، صص ۱۴۹ -۱۴۵) و جدا شدن آسمان و زمین از یکدیگر وتوده گازی شکل بودن (دخان) هماهنگ است (بهجت پور ۱۳۸۴ش ،ص ۱۶۱) ۲- حرکت زمین که آیه ۸۸ سوره نمل بدان اشاره کرده می فرماید: و تری الجبال تحسبها جامده وهی تمر مر السحاب … و کوه ها را می بینی(و) حال آنکه آنها ابرآسا در حرکتند. برخی مفسران آیه فوق را دال برحرکت زمین دانسته وآنرا از آیات علمی شگفت انگیز و بلکه اعجاز آمیز قرآن دانسته اند (مکارم شیرازی،نمونه ۱۳۷۳ ش ،ج ۱۵ صص ۵۶۹-۵۶۸) برخی نیز از آیه الم نجعل الارض مهدا” (نبأ ۶؛ زخرف،۱۰؛طه ،۵۳) حرکت زمین (سبحانی ۱۳۶۳ ش ،ص ۱۱۹ نجفی ۱۳۷۷ ش ،صص ۳۶-۳۵) وبرخی نیز از آیه والارض بعد ذلک دحئها؛ و پس از آن زمین را به غلتانیدن گسترد(نازعات ، ۳۰ومشابهش در شمس ،۶) حرکت وضعی و انتقالی زمین (طالقانی ۱۳۴۸ ش ،ج ۲ ص ۱۱۰) و پاره ای هم از آیه الم نجعل الارض کفاتا” ؛ مگر زمین را محل اجتماع نگردانیدیم؟ (مرسلات ۲۵) حرکت های متعدد زمین را برداشت کرده اند (نیازمند ۱۳۳۵ ش ،ص ۸۰ به بعد) صرف نظر از اشکالاتی که به برداشت های فوق شده ( رضایی ۱۳۸۰ ش ، پژوهشی در اعجاز قرآن ص ۱۷۰ به بعد) قرآن برخلاف نظریه حاکم و مشهور عصر نزول از حرکت زمین خبر داده است ، آن هم در زمانی که نظریه بطلمیوسی مبنی بر سکون و مرکزیت زمین در محافل علمی عصر نزول مشهور وحاکم بوده است (روسو ۱۳۴۴ ش ،ص ۱۹۳به بعد، کوستلر، بی تا، ص ۱۶۱به بعد) ۳-گهواره بودن زمین که آیه ۵۳ طه بدان اشاره داشته می فرماید: الذی جعل لکم الارض مهدا” وسلک لکم فیها سبلا” … ؛ همان کسی که زمین را برایتان گهواره ای ساخت وبرای شما درآن راه ها ترسیم کرد… خداوند دراین آیه ، زمین را به گهواره ای تشبیه می کند که برا ی نشستن و آرمیدن مهیا شده و گویا انسان کودکی است که به مهد زمین سپرده شده ودر آنجا همه وسایل آسایش او فراهم است. زمین ، مهد آرامش و آسایش قرار داده شده و حرکت های وضعی و انتقالی آن، بسیار آرام است وبه واسطه کروی بودن زمین وقانون جاذبه آن و همچنین قشر عظیمی که اطراف آنرا گرفته است (جو زمین) می تواند محل آسایش وراحتی و مکان امنی برای زندگی باشد؛ خداوند درآیه مذکور هم برحرکت زمین اشاره دارد و هم برمحل آسایش بودن آن تا بتواند موجب رشد وتعالی بشر باشد( مکارم، ۱۳۷۳ ش ، نمونه ،ج ۱۳ ص ۲۲۲) ۴-گسترش زمین که آیه ۳۰ سوره نازعات به آن اشاره کرده می فرماید: والارض بعد ذلک دلئها ؛ وپس ازآن زمنی را به غلتانیدن گسترد. کلمه «دحو» به معنای گسترش دادن است واشاره به آن دارد که در آغاز خلقت زمین ، تمام سطح زمین را آب ها فراگرفته بودند .این آبها به تدریج در سفره های زیرزمینی جای گرفتند وخشکی ها از زیرآب سر برآوردند وروز به روز گسترده ترشدند(مکارم شیرازی، ۱۳۷۳ش ،نمونه، ج ۲۶،ص۱۰۰ وج ۲۲،ص ۳۷۴)تا این کره خاکی به وضع کنونی درآمد. درباره گسترش زمین به این نکته نیز اشاره شده که توسعه و گسترش زمین به همراه شکل کرویت آن است ؛ البته این گسترش یافتن ، تنها به زمین اختصاص ندارد؛ بلکه آسمان ها را نیز شامل می شود که خداوند متعال می فرماید: والسماء بنیناها باید وانا لموسعون؛ و آسمان را به قدرت خود برافراشتیم و بی گمان ما(آسمان را) گستردیم. آیات مذکور به گسترش جهان هستی اشاره دارد زیرا کره زمین براثر جذب مواد آسمانی تدریجا” بزرگ تر وآسمان ها نیز براثر سرعت کهکشان ها ودورشدن آنها ، درحال توسعه هستند؛ چنانچه یکی از دانشمندان می گوید: فضای جهان که از میلیاردها کهکشان تشکیل یافته دریک حالت انبساط سریع است . (مکارم ۱۳۷۳ ش ، نمونه ،ج ۲۲،ص۲۷۴؛ از آغاز وانجام جهان ، ص ۷۴) ۵-موزون بودن هر شیء درآیه ۱۹ سوره حجر می خوانیم والارض مددنها والقینا فیها روسی وانبتنا فیها من کل شیء موزون؛ و زمین را گسترانیدیم و درآن کوه های استوار افکندیم و از هرچیز سنجیده ای درآن رویانیدیم. این آیه به کوه های ثابت وموزون بودن هر شیء در روی زمین اشاره دارد؛ یعنی هر نوع از روییدنی ترکیب یافته از اجزایی برخوردار از اندازه وتناسب خاصی است؛ به شکلی که اگر کمی برآن افزوده یا از آن کاسته شود، شیء دیگری خواهد شد.(مودب،۱۳۸۶ ش،ص ۹۹) آیه مذکور، دلالت برحساب دقیق ونظم شگرف واندازه های متناسب در همه اجزای گیاهان دارد که هریک از دیگری مجزا هستند وظاهر آیه گرچه در خصوص گیاهان است ؛ اما مانعی ندارد که از مفهوم عام وگسترده ای برخوردار باشد تا همه موجودات حتی انسان ،حیوانات و … را نیز دربرگیرد. (طباطبائی ،بی تا، المیزان، ج۱۲،ص ۲۰۳) ۶-پیدایش حیات ازآب که آیاتی از قرآن به آن اشاره دارند که ازآن جمله آیه ۳۰ سوره انبیاء که می فرماید: اولم یرالذین کفروا ان السموات ولارض کانتا رتقا” ففتقنهما وجعلنا من الماء کل شیء حی افلا یومنون … و هرچیز زنده ای را از آب پدید آوردیم. دراین آیه به صال عملی آفرینش حیات هر شیء از آب اشاره نموده که بیانگر آن است که حیات همه موجودات اعم از گیاهان وحیوانات از آب بودهوآغاز حیات وزندگی از آن است (طبرسی ،بی تا، ج۷،ص۷۲) قسمت عمده بدن انسان و بسیاری از حیوانات را آب تشکیل می دهد. اگر قرآن در آفرینش انسان هم تعبیر به خاک و گل می کند اشاره به همان ترکیبی است که ازآب و خاک فراهم شده است ، درآیه ۴۵ سوره نور می خوانیم: والله خلق کل دابه من ماء… وخداست که هر جنبنده ای را (ابتدا) از آبی آفریدودرآیه ۵۴ سوره فرقان می فرماید: و هو الذی خلق من الماء بشرا”… واوست کسی که از آب بشری آفرید… که بیانگر صورتگری خلقت انسان از آب است واشاره به آغاز حیات دارد که از آب ناشی شده است (مودب ۱۳۸۶ ش،ص ۲۱۷) برخی صاحب نظران با استناد به آیه ۴۵ سوره نور که منشأ پیدایش موجودات را آب معرفی می کند ، آنرا مطلب شگفت انگیز وبلکه اعجازآمیز علمی قرآن می دانند(معرفت ،۱۴۱۷ق ،التمهع ،ج۶،ص۳۴؛حقیقی،بی تا،ج۱،ص ۱۰۴) برخی نیز به انطباق یافته های علوم تجربی با این آیات اعتراف کرده اند.(پاک نؤاد ۱۳۶۱ش،ج ۱صص ۱۴۴-۱۳۵ سید قطب ۱۳۸۶ ق،ج ۶ ص ۱۱۱ مفسران در مورد این آیات معانی متعددی بیان کرده اند از آن جمله این که ممکن است مقصود از آب در اینجا منی و نطفه یا ماده اصلی بدن موجودات زند هیا مایع آب گونه ای باشد که خلقت جهان از آن پدید آمده یا اینکه منشأ پیدایش نخستین موجود از آب باشد.(مکارم شیرازی، ۱۳۷۳ش ،نمونه ج ۱۳،ص۳۹۶ و ج۱۴صص ۵۰۹-۵۰۸) از آنجا که پیش از اسلام برخی فلاسفه یونان مانند تالس یادآور شده بودند که اصل هستی از آب است آیات فوق گرچه شگفت انگیز بوده ، اعجاز علمی به حساب نمی آید(بهجت پور،۱۳۸۴ ش ،ص ۱۶۳) ۷-حرکت فلک ها که آیه ۳۳ سوره انبیاء بدان اشاره می فرماید: و هوالذی خلق الیل والنهار والشمس و القمر کل فی فلک یسبحون؛ واوست آن کسی که شب وروز وخورشید وماه راپدید آورده است هرکدام از این دو در مداری (معین) شناورند. هرچندبخری مترجمین لفظ «کل» را به خورشید و ماه ارجاع داده اند(مثل فولادوند) اما آیه مذکور اشاره به حرکت کهکشان ها دارد که درآسمان ها شناورند ومنظورازحرکت خورشید حرکت دورانی به دور خویش ویا حرکتی است که همراه منظومه شمسی دارد. گفته شده تمامی فلک ها درکهکشان ها درحرکتی شناورند که علم امروز به چگونگی برخی ازآنها پی برده است؛ ولی قرآن درهزار وچهارصد سال پیش برآن اشاره نموده است(مکارم شیرازی ۱۳۷۳ ش نمونه ،ج۱۳ ص ۴۰۰) حرکت شهاب ها به سوی زمین وکنترل آنها توسط نیرویی در برابر نیروهای جو زمین وگازهای اطراف زمین ودیگر کرات از شگفتی هایی هستند که امروز دانشمندان به برخی از آنها پی برده اند. برخی دانشمندان می گویند که اگر هوای محیط زمین اندکی از آنچه هست رقیق تر می بود؛ اجرام سماوی وشهاب هایی که هر روز به مقدار چندمیلیون عدد به آن اصابت می کنند و در همان فضای خارج منفجر می شوند ، دائما” به سطح زمین می رسیدند و هرگوشه آنرا مورد اصابت قرار می داند(موریسین ۱۳۵۴ ش،ص ۳۴) ۸- منع شرابخواری و اعلام زیان آن که دربرخی آیات قرآن به صراحت ، نوشیدن شراب ممنوع اعلام شده است (مائده ۹۱-۹۰) و درپاره ای آیات به مضربودن آن اشاره کرده می فرماید: یسئلونک عن الخمر والمیسر قل فیهما ائم کبیر و منفع للناس واثمهما اکبر من نفعهما…؛ درباره شراب وقمار، از تو می پرسند بگو:درآن دو گناهی بزرگ وسودهایی برای مردم است ، (ولی) گناهشان از سودشان بزرگتر است (بقره ۲۱۹) و در برخی آیات نیز اجتناب از مستی به هنگام نماز سفارش شده است(نساء ۴۳) بسیاری از پزشکان صاحب نظران ومفسران در مورد زیان های شراب وشرابخواری سخن گفته اند؛(رضایی اصفهانی،۱۳۸۰ش ،ص ۳۴۷) چرا که پیش از اسلام شرابخواری، یک عادت بشری بوده؛ چنان ه درعصر حاضر نیز در بسیاری از کشورهای غیرمسلمان اینگونه است وحتی تورات و انجیل کنونی به نوعی شرابخواری را تشویق کرده است (کتاب مقدس؛۱۳۸۰ ش ،سفر تورات مثنی،فصل ۱۴:۲۶ ص ۳۵۹ ؛ انجیل متی ،فصل ۲۶:۲۸ ص ۶۳)؛ اما اسلام با این پدیده زیان آور برخورد کرد واین یکی از خدمات اعجاز آمیز قرآن به بشر می باشد. برخی دیگر از آیات قرآن نیز اشارات علمی شگفت آمیزی دربردارند که از جمله آنهاست : تشبیه «شرح صدر» به صعود درآسمان و«تنگی نفس» دراثر کمبود هوا که آیه ۱۲۵ سوره انعام بدان اشاره کرده می فرماید: فمن یرد الله ان یهدیه یشرح صدره للاسلم ومن یرد ان یضله یجعل صدره ضیقا” حرجا” کانما یصعد فی السماء …؛ پس کسی را که خدا بخواهد هدایت نماید، دلش را به پذیرش اسلام می گشاید ؛ وهرکه را بخواهد گمراه کند، دلش را سخت تنگ می گرداند،چنانکه گویی به زحمت درآسمان ، بالا می رود… (مکارم شیرازی، نمونه ۱۳۷۳ ش ،ج ۵،ص ۴۳۵) واشاره قرآن به آسمان های هفتگانه (بقره ۲۹؛آل عمران ،۲۹ ؛ انعام ؛۷۳ و …)وهمچنین اینکه کوه ها همچون میخ و زره محکم،زمین را از لرزش حفظ می کنند.(نحل ۱۵ وشرح آن در مکارم شیرازی نمونه ۱۳۷۳ ش ،ج۱۱ ص ۱۸۳) وآیات متعدد دیگر که طرح همه آنها نیاز به تفصیل بیشتری دارد.
ج.اشارات علمی اندیشه ساز قرآن
برخی آیات نیز به آسمان ،زمین ، انسان ،حیوانات وطبیعت اشاره دارد و انسان را به تفکر در آنها خوانده وگاه این پدیده ها را نیز نشانه خدا ومعاد می شمارد؛ اما شگفتی واعجاز از ظاهر آیات استفاده نمی شود. اینگونه آیات ،توجه انسان را به نمودهای آفرینش زیبای الهی جلب کرده زمینه رشد علمی بشر را به ویژه در علوم تجربی فراهم می سازد که ازآن جمله است آیات: افلم ینظروا الی السماء فوقهم کیف بنینها و زینها وما لها من فروج . والارض مددنها والقینا فیها روسی وانبتنا فیها من کل زوج بهیج ؛ مگر به آسمان بالای سرشان نگاه نکرده اند که چگونه آنرا ساخت وزینتش دادیم وبرای آن هیچگونه شکافتگی نیست وزمین را گستردیم و درآن لنگر(کوه) ها فرو افکندیم ودرآن ازهرگونه جفت دل انگیز رویانیدیم.(ق ۷-۶) اولم ینظروا فی ملکوت السموات والارض وما خلق الله من شیء آیا در ملکوت آسمان ها وزمین هرچیزی که خدا آفریده است ننگریسته اند (اعراف ۱۸۵) فلینظر الانسن مم خلق.خلق من ماء دافق.یخرج من بین الصلب والترائب؛ پس انسان باید بنگرد که از چه آفریده شده است ؟ از آب جهنده ای خلق شده (که) از صلب مرد ومیان استخوان های سینه زن بیرون می آید (طارق ۷-۵) انظروا الی ثمره اذا اثمر وینعه …؛ به میوه آن چون ثمره دهد وبه (طرز) رسیدنش بنگرید. (انعام،۹۹) درآیات فوق ومشابه آنها به نگریستن به نعمات الهی واندیشیدن در آنها فرا خوانده شده است که هدف از بیان آنها، برقراری ارتباط انسان ها با خداوند به وسیله آشنایی با برخی اوصاف باری تعالی است. همچنین در آیات ۵تا۷ و ۱۰تا۱۴ سوره نحل به منافع حیوانات ،نزول باران، روش گیاهان رنگارنگ،دریاهاوکشتی رانی درآنها ،ونیز فواید غذایی و زیورآلاتی که ازآنها به دست می آید، به عنوان نشانه هایی اشاره می کند تا اندیشه ورزان به آفرینشگر جهان پی برند و سپاسگزاری کنند( بهجت پور، ۱۳۸۴ش،۱۶۵) دربرخی آیات نیز بعضی از شگفتی های علمی را یادآور شده ، آنها را مقدمه ای بر توحید قرار داده است که از آن جمله آیه ۶۱ سوره نمل است که می فرماید: امن جعل الارض قرارا” وجعل انهرا” وجعل ها روسی وجعل بین البحرین جاجزا” اءله مع الله بل اکثرهم لایعلمون؛ (آیا شریکانی که می پندارند،بهتراست) یا آن کسی که زمین را قرارگاهی ساخت ودرآن رودها پدید آورد و برای آن کوه ها را (مانند لنگر)قرار داد ومیان دو دریا برزخی گذاشت؟ آیا معبودی با خداست؟ (نه) بلکه بیشترشان نمی دانند. درآیه ۶۳ همین سوره به هدایتگری خداوند در تاریک خشکی ودریا و فرستادن بادها پیشاپیش باران رحمتش اشاره می کند و از آن برای اثبات توحید استفاده کرده ، نفی شرک می کند. درآیه ۶۴ به آغاز آفرینش و بازآفرینی آن و روز رسانی از آسمان و زمین اشاره کرده ، آنرا مقدمه ای برای اثبات توحید قرار می دهد و به منازل خورشید و ماه برای حساب کردن سال ها درآیه ۵ سوره یونس اشاره کرده می فرماید: هو الذی جعل الشمس صیاء والقمر نورا” وقدره منازل لتعلموا عدد السنین والحساب ماخلق الله ذلک الا بالحق یفصل الایت لقوم یعلمون، اوست کسی که خورشید را روشنایی بخشیدوماه را تابان کرد وبرای آن ، منزل هایی معین کرد تا شماره سال ها وحساب آنها را بدانید. خدا اینها را جز به حق نیافریده است . نشانه ها(ی خود) را برای گروهی که می دانند به روشنی بیان می کند. همچنین به آمدوشد شب وروز درآیه ۶ سوره یونس پرداخته می فرماید: ان فی اختلف الیل والنهار و ما خلق الله فی السموات والارض لایت لقوم یتقون ؛ به راستی ، درآمد و رفت شب وروز و آنچه خدا در آسمان هاوزمین آفریده برای مردمی که پروا دارند ،دلایلی (آشکار) است. که درهمه این آیات وآیات مشابه مسائل علمی برای ترغیب مخاطبین به اندیشه ودرنهایت هدایت شدن به مسیرالهی مطرح شده است.
نتیجه
قرآن کتاب هدایت انسان به راه مستقیم وبهره مندی صحیح از نعمات مادی ومعنوی برای رسیدن به کمال مطلوب انسانی است واگر در لابه لای آیات به برخی امور علمی اشاره می کند به عنوان هدف اولیه واصلی نیست ، بلکه همانگونه که قرآن برای تفهیم و هدایت انسان ها گاهی از مثل، قصه وتشبیه و… استفاده می کند، در این جهت برای اثبات خدا، توحید، معاد و … گاهی به نمونه های علمی اشاره می کند که برخی ازآنها را می توان به عنوان معجزه علمی قرآن کریم تلقی کرد هرچند بعضی دیگر معجزه ینستند وتنها جزء شگفتی های قرآن تلقی می شوند ،چرا که درمورد برخی اشارت علمی قرآن ،هیچ بشری در زمان صدور قرآن اطلاعاتی نداشت ودر مورد برخی دیگر هرچندبعضی از اهل تمدن آن زمان مطلع بودند؛ولی عرب جزیره العرب اطلاعی بدانها نداشتند که قسم اول را به عنوان معجزه علمی قرآن وقسم دوم را به عنوان شگفتی های علمی قرآن تلقی میکنیم. پس ذکر مطالب علمی قرآن به عنوان هدف فرعی است و آیات علمی قرآن یک سری اهداف اصلی مثل اثبات خدا وتوحید رد عقیده کافران ومشرکین و مادیون، اثبات معاد وهدف دار بودن خلقت دارند وبرخی هدف های فرعی نیز برای این آیات مد نظر بوده است که از آن قبیل است: دعوت به یادگیری علوم طبیعی واثبات اعجاز قرآن. از جمله اشارات علمی اعجاز آمیز قرآن می توان اشاره قرآن به نیروی جاذبه ، حرکت های خورشید زوجیت، لقاح،چینش مراحل آفرینش انسان و کروی بودن زمین یاد کرد و از اشارات علمی شگفت آور قرآن نیز می توان به آغاز جهان و چگونگی آن حرکت زمین، مثل گهواره بودن زمین ، گسترش زمین ، موزون بودن هرشیء پیدایش حیات از آب ،حرکت فلک ها و منع شراب خواری توجه کرد. کتابنامه ۱-قرآن کریم (۱۴۲۱ ق) ترجمه محمدمهدی فولادوند تهران ؛دفتر مطالعات تاریخ ومعارف اسلامی ،چاپ اول ۲-کتاب مقدس (عهدقدیم وجدید) (۱۳۸۰ش) ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرین ،تهران ،اساطیر،چاپ اول. ۳-ابوحجر،احمدعمر(۱۹۹۱ م) التفسیر العلمی للقرآن فی المیزان ،بیروت: دار قتیبه ،چاپ اول ۴-امین ،احمد(بی تا) راه تکامل ،ترجمه بهشتی،لاری وامامی ،تهران ،دارالکتب الاسلامیه ۵-اوبلاکر،اریک (۱۳۷۰ش)فیزیک نوین، ترجمه بهروزبیضاوی ،تهران :قدیانی ۶-بوکای،موریس (بی تا)مقایسه ای میان توران،انجیل،قرآن وعلم ،ترجمه حسن حبیبی،تهران :حسینیه ارشاد ۷-بهجت پور،عبدالکریم و…(۱۳۸۴ش) تفسیر موضوع قرآن کریم ، قم ؛نشرمعارف،چاپ اول. ۸-پاک نژاد سیدرضا(۱۳۶۱ش)اولین دانشگاه و آخرین پیامبر ،تهران:اسلامیه ۹-جمیلی،(۱۴۱۸ق) العلوم فی القرآن ،بیروت:دارالنفائس. صفحه۴۸ ۱۰-حافظ ابراهیم، مدحت (بی تا)الاشارات العلمیه فی القرآن کریم ،قاهره مکتبه غریب ۱۱-حقیقی،ک.م(بی تا)فروغ دانش جدید درقرآن وحدیث، شیراز،لوکس(نوید) ۱۲-حویزی ،عبدعلی بن جمعه،(۱۳۸۳ ش)نورالثقلین ،قم:مطبعه الحکمه ۱۳-خوئی،سیدابوالقاسم (۱۴۰۱ ق) البیان فی تفسیر القرآن ،بی جا، انوارالهدی ۱۴-ذهبی،محمدحسین (بی تا) التفسیروالمفسرون، بیروت :دارالقلم ۱۵-ـــــــ ـــــــــ(۱۳۹۶ق) ـــــــــــــ قاهره:دارالکتب الحدیثه. ۱۶-رافعی، مصطفی صادق، _۱۹۷۳م)اعجاز القرآن والبلاغه النبویه ،بیروت : دارالکتاب العربی ۱۷-رشیدرضا(بی تا) المنار ،بیروت : دارالمعرفه ،چاپ دوم ۱۸-رضائی اصفهانی، محمدعلی(۱۳۸۶ ش) اعجازها و شگفتی های علمی قرآن قم: انتشارات پژوهش های تفسیر وعلوم قرآن ،چاپ اول. ۱۹-ــــــــــ ــــــــــــ(۱۳۸۰ ش) پژوهشی دراعجاز علمی قرآن ،رشت :انتشارات کتاب مبین چاپ اول ج۱ ۲۰-ـــــــ ـــــــــ (۱۳۷۵ش)درآمدی برتفسیر علمی قرآن قم :اسوه ۲۱-رفیعی،محمدی ،ناصر(۱۳۸۶ش)سیر تدوین وتطور تفسیر علمی قرآن ،قم: مرکز جهانی علوم اسلامی ،چاپ اول ۲۲-روسو،پی یر،_۱۳۴۴ ش) تاریخ علوم، تهران:امیرکبیرچاپ چهارم ۲۳-ری شهری ،محمد محمدی(۱۴۱۶ق)میزان الحکمه قم: دارالحدیث ،چاپ دوم ۲۴-زمانی،مصطفی، (۱۳۵۰ش)پیشگویی های علمی قرآن ،قم: پیام اسلام ۲۵-زمخشری محمودبن عمر(بی تا) الکشاف ،بیروت ؛ دارالکتب العربی ۲۶-زیدان، جرجی (۱۳۳۳ش) تاریخ تمدن اسلامی ترجمه علی جواهر کلام، تهران امیرکبیر ۲۷-سادات محمدعلی (۱۳۵۷ ش)زنده جاوید واعجاز جاویدان ،تبریز :فلق ۲۸-سازمان سمت (۱۳۷۱ش)مبانی اقتصاداسلامی ،تهران وقم:سازمان سمت ودفتر همکاری حوزه ودانشگاه ۲۹-سبحانی،جعفر(۱۳۶۳ ش) مرزهای اعجاز ،تهران :انتشارات محمدی ۳۰-سرفرازی ،عباسعلی (۱۳۶۴ ش)رابطه علم ودین ، تهران :دفتر نشرفرهنگ اسلامی ۳۱- سلیمان ،احمدمحمد،(بی تا) القرآن و العلم ،بی جا، بی نا ۳۲-سیاسی، علی اکبر، (بی تا) مبانی فلسفه ،تهران ، دانشگاه تهران ۳۳-سیدقطب (۱۳۸۶ ق)فی ظلال القرآن ، بیروت: درالحیاء التراث العربی ،چاپ پنجم ۳۴-سیوطی ،جلال الدین ، (بی تا) الاتقان فی علوم القرآن ،بیروت ؛دارالمعرفه ۳۵-شحاته محمود عبدالله (بی تا) تفسیر الایات الکونیه ،قاهره : دار اعتصام ۳۶-شریعتی ،علی (بی تا) اسلام شناسی ،جزوه های ۱۵ و ۱۶ تهران ،حسینیه ارشاد ۳۷-شهرستانی، سیدهبه الله (۱۳۵۶ ش) اسلام و هیئت نجف مطبعه الغری. ۳۸-طالقانی سید محمود (۱۳۴۸ش) پرتوی از قرآن ،تهران :شرکت سهامی انتشار ۳۹-طباطبایی محمدحسین (۱۳۳۸۳ش) تفسیرالمیزان،ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی،قم: دفتر انتشارات اسلامی ،چاپ نوزدهم ۴۰-ــــــــــــ ــــــــــــ (۱۳۷۹ ش) قرآن دراسلام ،تهران:دارالکتب الاسلامیه ،چاپ نهم ۴۱-طبرسی،فضل بن حسن(بی تا) مجمع البیان لعلوم القرآن،بیروت: دارالمعرفه ۴۲-ـــــــــ ـــــــــ (۱۳۵۹ش)ــــــــــــــــ تهران:دارالکتب الاسلامیه ۴۳-طنطاوی جوهری(بی تا) الجواهر فی تفسیرالقرآن ،بیروت:دارالفکر ۴۴-عماره،محمد،(۱۹۸۰ م) الاسلام وقضایا العصر،بیروت:دارالوحده ۴۵-غزالی ،ابوحامد محمد،(بی تا) احیاءعلوم الدین ،بیروت : دارالمعرفه ،ج۱ ۴۶-ـــــــــــ ــــــــــــــ (بی تا) ــــــــــ ـــــــــــــ دارالفکر ۴۷-ـــــــــــ ــــــــــــ (۱۴۰۳ ق) جواهر القرآن و درره ،بیروت:دارالافاق ۴۸-فارابی، ابونصر(بی تا) احصاء العلوم ،قاهره:بی نا ۴۹-فیض کاشانی ،محمدمحسن(۱۴۰۲ ق)،الصاقی بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم ،۵ جلدی ۵۰-قدسی محمدرضا(۱۳۷۱ ش) علوم اسلامی ونقش آن در تحول علمی جهان،تهران: رضوی. ۵۱-کاشانی،ملافتح ا… (۱۳۴۶ ش) منهج الصادقین ،تهران: کتابفروشی اسلامیه ۵۲-کلینی،محمدبن یعقوب (۱۳۶۵ ش) کافی ،تهران دارالکتب الاسلامیه ۵۳- کواکبی ،عبدالرحمن (۱۳۹۳ق)طبایع الاستداد ومصارع الاستعباد،بیروت:دارالقرآن الکریم. ۵۴-گوستلر،آرتور،(بی تا) خوابگردها ،ترجمه منوچهرروحانی،بی جا،بی نا. ۵۵-گلشنی ،مهدی(۱۳۸۴ش) قرآن وعلوم طبیعت،تهران:پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ،چاپ سوم ۵۶-مروت ،یوسف (۱۳۸۷ق) العلوم الطبیعیه فی القرآن ،بیروت : منشورات مروه العلمیه ۵۷-مصباح یزدی محمدتقی(۱۳۶۸ ش)آموزش فلسفه ،تهران:سازمان تبلیغات اسلامی ۵۸-ـــــــــ ـــــــــــ (۱۳۶۸ش)معارف قرآن ،قم :در راه حق ۵۹-معرفت،محمدهادی،(۱۴۱۷ ق) التمهید فی علوم القرآن ،قم:موسسه النشرالاسلامی ۶۰-ــــــــ ــــــــــ (۱۳۹۸ ق) ـــــــــــــــ قم: مهر،ج ۴ و ج۲ ۶۱-ــــــــ ــــــــــ (۱۳۷۸ش) علوم قرآنی، قم : انتشارات التمهید ،چاپ اول ۶۲-مغنیه، محمدجواد(۷۰-۱۹۶۸م) التفسیرالکاشف،بیروت: دارالعلم للملایین،۷جلد ۶۳-مکارم شیرازی ،ناصر (۱۳۷۳ ش) پیام امام ،قم : مطبوعاتی هدف. ۶۴-ـــــــــ ـــــــــــ (۱۳۶۷ ش) تفسیربه رأی ،قم : مطبوعاتی هدف،چاپ هفتم ۶۵-ـــــــ ــــــــ (۱۳۷۳ ش) تفسیرنمونه ،تهران : دارالکتب الاسلامیه ،چاپ ۲۶ ۶۶-ـــــــــ ــــــــــــ(بی تا) مجموعه سخنرانی های سومین کنفرانس دارالقرآن الکریم ،قم،دارالقرآن الکریم. ۶۷-مودب ،سیدرضا (۱۳۸۶ ش) اعجاز قرآن قم مرکزجهانی علوم اسلامی چاپ اول ۶۸-موریسین ،کرسی ،(۱۳۸۶ش) راز آفرینش انسان ،ترجمه محمدسعیدی، تهران: سازمان کتابهای جیبی. ۶۹-نجدی،حمید (۱۴۱۴ق) اعجاز العلمی فی القرآن الکریم ،دمشق: مطبعه الشام ۷۰-نجفی ،گودرز ،(۱۳۷۷ش) مطالب شگفت انگیز قرآن ،تهران ، سبحان ۷۱-نوری،حسین (۱۳۷۰ ش) دانش عصرفضا،قم: نشر مرتضی ۷۲-نوقل ؛عبدالرزاق (۱۴۰۴ ق) ؛القرآن والعلم الحدیث ، بیروت، دارالکتب العربی ۷۳-نیازمند شیرازی ،یدالله (۱۳۳۵ ش) اعجاز قرآن از نظر علوم امروزی ،تهران :شرکت چاپ میهن. ۷۴-ولایتی، علی اکبر،(۱۳۸۲ ش) پویایی فرهنگ وتمدن اسلام و ایران ،تهران:وزارت امورخارجه. ۷۵-هاولینگ، استفنی ویلیام(۱۳۷۲ ش) تاریخچه زمان، ترجمه حبیب الله دادفر و… تهران ،کیهان ،چاپ دوم.منبع:مجموعه مقالات ۲۵ دوره مسابقات قرآن مرداد ۸۷جلد چهارم (قرآن و نوآوری و شکوفائی)
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.