بازخوانی مصحف فاطمه (س) در پاسخ به شبهات مطرح

واقعیت آن است، سئوالی که هر از چند گاه بر ذهن و زبان برخی از برادران ما در دیگر فِرق اسلامی جاری می‌شود، مسئله “مصحف فاطمه” و یا به تعبیر ایشان ” قرآن شیعه” است؛ اینکه حقیقت مصحف مذکور چیست و اکنون در کجاست؟ آیا براستی “شیعه می‌گوید: چند کتاب آسمانی غیر از قرآن مجید و پس از آن، بر ائمّه آنان نازل شده است… مثلاً مصحف فاطمه (س)  مشخصاً کدام یک از ائمّه و یا علمای امامیه ادعای وجود و یا رؤیت این قرآن را دارد ؟! آیا منتقدی از منتقدان، آن را دیده است؟! چرا با چنین حجم انبوه ردّیه‌ها و نقد بر کتاب مذکور، نسخه ای از آن یافت نمی شود؟! اصولاً ادعای نقّادان از چه اتقان و استحکام علمی برخوردار است؟”مسئله آمدن جبرئیل برای کسی، یک مسئله ساده نیست. خیال نشود که جبرئیل برای هر کسی می‌آید و امکان دارد بیاید؛ این یک تناسب لازم است بین روح آن کسی که جبرئیل می‌خواهد بیاید و مقام جبرئیل که روح اعظم است… حتّی درباره ائمّه هم من ندیده ام که وارد شده باشد، اینطور که جبرئیل به آنها نازل شده باشد، فقط این است که برای حضرت زهرا سلام الله علیهاست که من دیده ام که جبرئیل بطورمکرّر در این هفتاد و پنج روز وارد شده و مسائل آتیه ای که بر ذریه او می‌گذشته است، این مسائل را می‌گفته است [و]حضرت امیر هم ثبت می‌کرده است… و این از فضائلی است که از مختصّات حضرت صدیقه سلام الله علیهاست۲ “.گفتار فوق کلام مرجع و سخنگوی رسمی مکتب اهل بیت در عصر غیبت حضرت امام خمینی (ره) است. ایشان بر اساس روایات معتبر، تنها از مقام و منزلت معنوی فاطمه زهرا (س) سخن به میان آورده و نزول فرشته وحی بر بانوی نمونه اسلام را بیان فرمود، اما هرگز کوچکترین اشاره ای در طرح ادّعای نبوّت حضرت فاطمه (س) و نزول قرآنی دیگر برای شیعه ننموده است.علی رغم اهتمام بلیغ بزرگان تشیع در اعلام صریح موضع رسمی خود و پاسخ به شبهات پیرامون این مصحف شریف، بسی مایه تأسف است که باز و به هر بهانه ای، تهمت‌های پیشین تاریخی در لباس جدید شبهه عرضه شده و دامن گیر امامیه می‌گردد؛ چنانکه از سال ۱۴۱۴ق رساله دکتری ناصربن عبدالله قفّاری به نام “اصول مذهب الشیعه الامامیه الاثنی عشریه عرض و نقد” در ۳جلد به عنوان بهترین تحقیق علمی و آکادمیک !! عربستان سعودی، مکرر در سطحی گسترده، تکثیر و توزیع شد۳٫ کتابی که نه تنها در جهت تخطئه اعتقادات مستدل‌ترین فرقه دینی بلکه در راستای تضعیف ایده مقدّس تقریب مذاهب اسلامی، آنهم در جوار کانون بایسته اتّحاد مسلمین ـ حرمین شریفین ـ سربرآورد! البته قابل اغماض نیست که بدنه جهان اسلام در تب شدید نا هنجاریهای دولتهای خودکامه، می‌سوزد. نویسنده مذکور پیش از این در کتاب “فکره التقریب بین اهل السنه و الشیعه” ایده تقریب مذاهب اسلامی با امامیه را به دلیل کفر شیعه!! “نا ممکن”۴ دانسته بود. دکتر قفّاری در جای جای “اصول مذهب شیعه ” با تمسّک به اخبار ضعاف، شاذ، مرسل و غیر معتبر در نزد شیعه، برداشت‌هایی خلاف واقع نموده و با ارائه قرائتی نو از تهمت‌های کهنه بر امامیه، با ضرس قاطع می‌نویسد: “شیعه می‌گوید چند کتاب آسمانی غیر از قرآن مجید و پس از آن، بر ائمه آنان نازل شده است و در واقع ادعای نبوّت بر امامان خود است… مثلاً مصحف فاطمه… آنان می‌گویند حجم این کتاب سه برابر قرآن است و محتوای آن کتاب، علم غیب بر فاطمه را اثبات می‌کند، چیزی که حتّی پیامبر نداشته است “۵٫با تمام رقّت و سبکی ادعای فوق که مشتی نمونه از خرمن آن مثنوی نُه من کاغذ است، شاید بتوان اذعان نمود این نوشته مهمترین کتابی است که در طول تاریخ، علیه مکتب اهل بیت (ع) نوشته شد۶؛ پس “تو خود حدیث مفصّل بخوان از این مجمل”. جالب آن است که قفّاری در این کتاب، حدیث مستند “مصحف فاطمه ” را دلیل بر کفر شیعه!! شمرده و شدّت کفر ایشان را از یهود و بلکه از کفّار بیشتر دانسته است۷ !! بی‌خبر از آنکه قرآن به پیامبر رحمت (ص) سفارش می‌کند حتّی با اهل کتاب بر سر سخن یکسانی که میان آنهاست، همنوا شده و بایستند۸؛ چراکه قوام جامعه اسلامی بسته به وحدت است و تنازع جز گام نهادن در پرتگاه شکست و آغاز هزیمت نیست: “وَلا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِیحُکُمْ”۹٫بی‌گمان، گرچه اختلاف گروه‌ها در اختصاص خلافت پیامبر، محلّ نزاع فرق اسلامی گردید، امّا اجماع همه گروه‌های مسلمین بر مرجعیت علمی و تفسیری آل البیت (ع) و اقرار به قرابت ایشان با حضرت ختمی مرتبت (ص)، می‌تواند محور وحدت مسلمین قرار گیرد. به گواهی تاریخ، جهت گیری مکتب علمی و معنوی اهل بیت همواره در راستای تحقق آرمان مقدّس وحدت و در خدمت حفظ مصالح مسلمین بوده است، چنانکه سخنان خلیفه دوّم و ائمّه فرق اسلامی شاهد این مدّعاست.سفارش قرآن به گفتگو با اهل کتاب و حتّی مشرکین، دیگر جایی برای تنازعات موجود میان گروههای مسلمان باقی نمی گذارد. رهبران فرق اسلامی می‌بایست به منظور تحقق همه جانبه وحدت مطلوب، وظایف خود را به احسن وجه عمل نموده و به راهکارهای ذیل اهتمام ویژه نشان دهند: تقویت بنیان‌های علمی و عملی مشترک، احترام به اصول و عقاید یکدیگر، تقویت روح برادری و همدلی، مدیریت بر مجموعه‌های خود به منظور تنش زدایی و جلوگیری از موج آفرینی، شفافیت در مواضع، حصر اختلافات فرقه ای در گفتگوهای علمی (توصیه علّامه سید شرف‌الدین)، بستن نگاه تکفیری فِرق اسلامی بر یکدیگر (توصیه شیخ محمود شلتوت مفتی اهل سنت و آیت الله العظمی بروجردی مرجع شیعه)، حذف مقیاس‌های غیر قرآنی تفاضل (مقیاسهایی غیر از تقوی، مجاهده،… )، پرهیز از مسائل فتنه انگیز (حذف مستفزّات)، پاسخ علمی به شبهات؛ البتّه شبهاتی که با حسن نیت مطرح می‌شوند نه با نیتِ سوء؛ چراکه شبه افکنان غرضمند نه در پی پاسخند و نه هرگز به انتظار جواب می‌نشینند:چون غرض آمد هنر پوشیده شدصد حجاب از دل به روی دیده شدبر این باور و در راستای تحقق آرمان مقدّس وحدت اسلامی، به جستاری مجل پیرامون “مصحف فاطمه” می‌پردازیم، باشد که به تنویر افکار و رفع ابهامات برادران ما در دیگر فرق اسلامی بیانجامد؛ البتّه براین نکته تأکید می‌ورزیم که جدل در محتوا و متن آن مصحف شریف شاید هیچگونه ثمره علمی و محصول عملی در پی نداشته باشد؛ چرا که بنا به اعتقاد شیعه‌ـ‌ چنانکه خواهد آمد ـ این مصحف از دسترس عموم خارج و نزد صاحبش، بقیه الله الاعظم (عج) می باشد.
مصحف فاطمه، میراث اهل بیتبنا بر روایات متعددی که در جوامع حدیثی مکتب اهل بیت علیهم السلام ثبت است، مواریثی خاصّ از علم و سلاح معصومین (ع)، دراختیار جانشینان معصومشان قرار می‌گیرد؛ مواریثی که “بخشی از شئونات امامت به شمار”۱۰می روند. از اهمّ این مواریث می‌توان “کتاب علی یا جفر جامعه، مصحف فاطمه سلام الله علیها و صحیفه دیات”۱۱ را نام برد. در روایتی از صادق آل محمّد (ص) آمده است: ” وعندنا مصحف فاطمه۱۲؛ مصحف فاطمه نزد ماست”. صاحب الذریعه، شیخ آقا بزرگ تهرانی، در جمع بندی خود از این مصحف شریف، می‌نگارد: “مصحف فاطمه (س) از ودایع و امانت‌های امامت نزد مولی و امام ما صاحب الزمان (عج) است، همان طور که در چندین حدیث از طرق ائمه این امر روایت شده است”۱۳٫تکاتک این تراث گرانبها از نشانه‌های شناخت امام معصوم (ع) محسوب می‌شوند و بدیهی است که هر زمان نزد آن بزگواران محفوظ باشند. عیون اخبار الرضا به نقل از حضرت ثامن الائمه و ضامن الائمه (ع) می‌آورد: “للامام علامات: ان یکون اعلم الناس و احکم الناس… و یکون عنده صحیفه فیها اسماء شیعه… و یکون عنده مصحف فاطمه “۱۴٫در اخباری مستند وارد است که حضرت زهراء (س) گاه مراجعاتی به مصحف خود داشته و تحفه‌هایی از آن را تقدیم دوستان می‌کرده است. این مصحف شریف چونان سندی معتبر و مرجعی ارزشمند از جایگاهی رفیع نزد ائمّه برخوردار بوده و ایشان (ع) هنگام لزوم به آن مراجعه می‌کردند۱۵؛ چنانکه امام صادق (ع) به ولید بن صبیح فرمود: “ای ولید! من در مصحف فاطمه نگریستم و برای بنی فلان از حکومت بهره ای به اندازه غبار کفش نیافتم”۱۶٫البته ناگفته نماند که در برخی روایات، بجای “مصحف ” از ” کتاب” فاطمه یاد شده است۱۷ هرچند که برخی از اعلام شیعه چون سید محسن امین، صاحب اعیان الشیعه، قائل به وجود دو مصحف برای ام الائمّه (س) است: یکی شامل سخنان رسول الله (ص) و دیگری حاوی پیام‌های جبرئیل به بی‌بی دو عالم (س) پس از ارتحال پدر. البته بعضی دیگر را عقیده به این است که دو مصحف بر فاطمه (س) نازل شد؛ یکی به صورت مکتوب از آسمان و دیگری پس از نزول بر حضرت (س)، توسط علی (ع) به کتابت در آمد۱۸٫
محتوای مصحف فاطمهامام صادق (ع) در این باره می‌فرماید: “زهراء (س) پس از رسول خدا (ص)، هفتاد و پنج روز بیشتر زنده نبود و به سبب فقدان رسول الله (ص) بسیار محزون بود؛ از این رو جبرئیل به نزد ایشان می‌آمد و علاوه بر تسلّی، حضرت (س) را از جایگاه رسول (ص) و اخبار آینده آگاه می‌کرد و از آنچه به ذریه ایشان خواهد رسید، خبر می‌داد و علی (ع) هم همه آنها را می‌نوشت که آن را مصحف فاطمه نامیدند”. ۱۹گر چه متن و محتوای مصحف مذکور از دسترس ما خارج و در نزد صاحبش بقیهالله الاعظم (عج) می‌باشد، امّا از جمع و بررسی اخبار وارده، می‌توان کلیات محتوای آن را به قرار ذیل دریافت؛ هرچند که صراحت اخبار در نفی برخی از مطالب محتمل، بهترین پاسخ به شبهات موجود است:محتوای اثبات شده: الف) بیان مقام و منزلت عظیم پیامبر (ص) ب) اخبار حوادث و پیشامدهای آتی، بویژه آینده ذریه حضرت زهراء (س) ج) ذکر اسماء انبیاء و اولیاء د) وصیت نامه حضرت فاطمه (س) ۲۰ و) آموزه‌های اخلاقی ه) علوم قرآنی۲۱محتوای نفی شده: اخبار مستند وارده، تصریح دارند که این کتاب در بردارنده دو چیز نیست: الف) قرآن ب) احکام؛ یعنی اگر چه از جانب خداست و توسط فرشته وحی نزول یافته؛ اما نه قرآن است و نه وحی تشریعی؛ آنگونه که امام صادق (ع) قسم یاد می‌کند: “والله ما فیه[المصحف] من قرآنکم حرف واحد و لیس فیه من حلال و حرام”۲۲٫ البته برادران منصف ما در دیگر فرق اسلامی بر این نکته اذعان دارند؛ چنانکه ابوزهره متفکّر جهان تسنّن تأکید می‌ورزد که مصحف فاطمه چیزی از قرآن در خود ندارد. ۲۳
آیا مصحف فاطمه قرآن شیعه است؟!آنگونه که مشاهده شد، جنجال ساختگی ای که بنام “قرآن شیعه” بر پا کرده اند، از کمترین پایه علمی و استدلال منطقی برخوردار نیست. بسیار جای شگفتی است، با چنین سیر پیشرفت علوم ارتباطات و فناوری اطلاعات که نقطه کور و ناشناخته و منطقه ممنوعه ای در جهان باقی نمانده، کسی نمی تواند از این قرآن سراغی بیابد!! مسلّم است که سفر به جغرافیای زیستی شیعه و تفحّص در پنهان‌ترین زوایای زندگی ایشان، برای محقق جویای حقیقت، ناممکن نیست!اگر مقصود جستجو گران ِ “قرآن شیعه” همان “مصحف فاطمه” باشد که این مسأله غریب‌تر می‌نماید!! چرا که هیچ یک از ابناء شیعه، چنین ادّعای گزافی نکرده است.علاوه بر ائمّه امامیه، جمیع علمای شیعه به اتفاق اعلام نموده اند: “این کتاب به اعتقاد همه شیعیان از کتاب مقدّس قرآن متفاوت است و قرآن دیگری در کنار آن به شمار نمی رود۲۴٫ در روایات صادره از آل البیت (ع) این پاسخ مکرّر بیان شده است: “آن[مصحف فاطمه] سه برابر بزرگتر است ازاین مصحفِ [قرآن] شما، به خدا قسم در آن حتّی یک حرف از قرآن شما نیست”۲۵٫حال باید افکار حق جویان منصف را ـ از هر گروه و فرقه ای ـ به قضاوت فراخواند که با وجود چنین توجه و اهتمام ویژه شیعه به رفع این اتهام، دیگر اصرار بر نسبت آن به امامیه چه معنا می‌دهد؟! آیا طرح مداوم این شبهه از مصادیق بارز دامن زدن به مسائل فتنه انگیز نیست؟! آیا حمایت پیدا و پنهان دولت‌های به ظاهر مسلمان از اینگونه تحرکات تفرقه افکن، در راستای ایجاد وحدت اسلامی است؟!
واژه مصحف، بهانه طرح شبههدر بررسی علل و عوامل طرح این شبهه، به برداشتی غرضمند از واژه “مصحف” برمی خوریم. از عوامل ایجاد شبهه “قرآن شیعه”، مطلق دانستن واژه “مصحف” برای قرآن است؛ اما با نیم نگاهی بر معنای لغوی و اصطلاحی و موارد استعمال آن در قرآن و بر لسان اهل بیت (ع)، حقیقت روشن می‌شود.در قرآن واژه “صحف ” به معنای مطلق مکتوب و کتاب آمده است: “وَإِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ؛ آنگاه که نامه‌های اعمال منتشر گردد”۲۶ و یا: “إِنَّ هَذَا لَفِی الصُّحُفِ الأولَى * صُحُفِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى؛ این در صحیفه‌های نخستین، در کتب ابراهیم و موسی است”۲۷٫ امیرالمؤمنین علی (ع) در کلمه ای قصار می‌فرماید: “القلب مصحف البصر؛ قلب کتاب چشم است”۲۸ بنابراین مشخص است که در عهد پیامبر (ص) و تا مدتها پس از حضرت، واژه “مصحف ” کاربردی در معنای مطلق قرآن نداشت، بلکه به مرور زمان این لفظ اختصاص به قرآن یافت؛ چنانکه در روایتی از امام صادق (ع) آمده است: “من قرأ القرآن فی المصحف یتمتع ببصره؛ هر کس قرآن را از روی برگ‌های مجلد بخواند، از چشم خود بهره می‌گیرد”۲۹؛ یعنی تا زمانه آن بزرگواران واژه “مصحف ” در معنای هر کتاب و یا نوشته مجلد ـ اعم از قرآن ـ بکار می‌رفته است. زبیدی ‌ـ‌ لغوی بزرگ‌ـ‌ در معنای مصحف چنین می‌نگارد: ” الجامع للصحف المکتوبه بین الدّفتین”۳۰ به عبارتی دیگر “به معنای کتاب مجلّد و شامل هر کتابی می‌شود و اختصاص به قرآن ندارد، گو اینکه معنای مشهور مصحف قرآن باشد”۳۱ پس واژه مصحف مرادف تام و تمام قرآن نیست بلکه “هم خانواده صفحه و صُحف بوده و به هر کتاب در بردارنده مجموعه ای از اوراق و صفحات گفته می‌شود؛ حتی قرآن کریم نیز از این باب مصحف نامیده شد. این اصطلاح به تدریج درعرف اسلامی، هم معنای قرآن گشته است؛ لیکن اصطلاح مذکور در دوره ای متأخر پدید آمده و فاصله تاریخی درازی با زمان صدور روایات درباره مصحف فاطمه دارد”۳۲٫و اما بر فرض، چنانچه اثبات شود مصحف زمانی که به معنای مطلق قرآن بوده، آگاهانه بر کتاب فاطمه (س) نهاده شد، باز نشان از آن دارد که بدین وسیله می‌خواسته اند تنها “بفهمانند میان مصحف فاطمه و مصحف قرآن مشابهت هست، زیرا هر دو توسط جبرئیل نازل شده اند گرچه در محتوا متفاوتند”۳۳٫به هر روی در زمانه ای که اهل سنّت تا عهد عمربن عبدالعزیز در ممنوعیت نقل و ثبت حدیث به سر می‌برد، پیروان مکتب اهلبیت پیوسته به حکم “المیسور لایسقط بالمعسور” در تکاپوی تدوین میراث گرانبهای معصومین خویش بود و لذا بدیهی است که در این جهت گوی سبقت را از برادران خود در دیگر فرق ربوده باشد. به نوشته ذهبی ـ عالم اهل تسنّن ـ در میزان الاعتدال: ” اگر تلاش این گروه[شیعه] نبود، تمام آثار نبوی ازبین می‌رفت و مفسده بزرگی در دنیای اسلام پدید می‌آمد” ۳۴٫ عناوین “مصحف، کتاب و مسند فاطمه” نمایانگر اهتمام شایسته خاندان رسالت در حفظ مواریث و سنن اصیل اسلامی است. حضرت زهراء (س) را باید علاوه بر مدرّس نغزگو و پرمغز معارف الهی به زنان مهاجر و انصار و خطیب خطبه‌های پرشور و شعور در مناسبت‌های بسیار، “اوّلین بانوی نویسنده اسلام” ۳۵ دانست که درجوّ اختناق، کمر همّت به حفظ تراث الهی پدر بست تا آنجا که جلال الدّین سیوطی از اعلام علمای جماعت، مجموعه ای به نام “مسند فاطمه” شامل احادیث منقول از آن حضرت را فراهم آورد.
تکملهو اما، توجّه به نکات ذیل در شناخت بیشتر “مصحف فاطمه” و در پاسخ به شبهات پیرامون آن حائز اهمّیت است:۱‌ـ‌ وحی بر دو قسم است: قرآنی و غیر قرآنی. خداوند سخن گفتن رسولش را نیز وحی می‌شمرد؛ البتّه وحی غیرقرآنی “وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَى * إِنْ هُوَ إِلا وَحْیٌ یُوحَى * عَلَّمَهُ شَدِیدُ الْقُوَى”۳۶٫۲‌ـ‌ ختم پیامبری، به معنای انقطاع نزول فرشته وحی نیست؛ طبق نصّ صریح قرآن، هر سال و در شب قدر، فرشته وحی نزول می‌یابد “تَنَزَّلُ الْمَلائِکَهُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ کُلِّ أَمْرٍ”۳۷٫۳‌ـ‌ یکی از القاب حضرت زهرا (س) “محدَّثه ” (بر وزن اسم مفعول) است؛ چرا که فرشتگان با او هم سخن می‌شدند؛ در این باره امام صادق (ع) فرمود: ” فاطمه، محدثه نامیده شد بدان جهت که ملائکه از آسمان هبوط کرده و او را ندا می‌دادند همانگونه که مریم دختر عمران را ندا می‌دادند ” ۳۸٫۴‌ـ‌ سخن گفتن جبرئیل با بی‌بی دو عالم، امری غیر ممکن نیست؛ چرا که نزول فرشته وحی اختصاص به پیامبران نداشته و بنابر صریح قرآن، برخی از اولیاء نیز مورد خطاب ملائکه الله قرار گرفته اند؛ مانند حضرت مریم و مادرموسی: “وَإِذْ قَالَتِ الْمَلائِکَهُ یَا مَرْیَمُ”۳۹ و “وَأَوْحَیْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِیهِ” ۴۰۵‌ـ‌ اگر اعتقاد به نزول فرشته وحی بر غیر پیامبر به معنی اثبات ادعای نبوّت او باشد، پس اهل تسنن ناگزیر از اقرار و اعتقاد بر نبوّت خلیفه دوّم هستند؛ چرا که او را “محدَّث ” ۴۱ می‌دانند!!
پی نوشت :

۱- کیانی، مهندس، کدامین راه؟، ص۱۶۵، قم، معصومی، نوبت اوّل، ۱۳۸۵۲- امام خمینی، صحیفه امام، ج ۲۰، ص۶-۵، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، نوبت اوّل، ۱۳۷۸٫۳ – کیانی، مهندس، کدامین راه؟، ص۵، قم، معصومین، نوبت اول، ۱۳۸۵٫۴ – همان، ص۶٫۵ – همان، ص۱۶۶-۱۶۵٫۶ – همان، ص۵٫۷ – همان.۸ – آل عمران/۶۴٫۹ -انفال/۴۶۱۰ – معارف، مجید، پژوهشی در تاریخ حدیث شیعه، ص۳۶، تهران، مؤسسه فرهنگی و هنری ضریح، نوبت اوّل، ۱۳۷۴٫۱۱ – همان.۱۲ – المجلسی، الشیخ محمّد باقر، بحارالانوار، ج۲۶، ص۳۷، بیروت، داراحیاء التراث العربی، الطبعه الثانیّه ۱۴۰۳ه. ق.۱۳ – تهرانی، شیخ آقا بزرگ، الذریعه الی تصانیف الشیعه، ج۲۱، ص۱۲۶، بیروت، دارالاضواء، نوبت دوّم.۱۴ – شیخ صدوق، عیون اخبار الرضاء (ع)، ج۱، ص۴۴۰-۴۳۸، تهران، نشر صدوق، نوبت اوّل، ۱۳۷۲٫۱۵ – قربانی لاهیجی، زین العابدین، علم حدیث، ص۴۹، قم، انصاریان، نوبت دوّم، ۱۴۱۶هـ. ق.۱۶- محمدّی ری شهری، اهل بیت در قرآن و حدیث، ترجمه شیخی وآژیر، ج۱، ص۳۲۳، قم، دار الحدیث، نوبت دوّم، ۱۳۸۰٫۱۷ – فضل الله، سیّد محمد حسین، فاطمه زهراء، ترجمه معموری، ص۱۲۴، تهران، دار الملک، نوبت اوّل، ۱۳۸۱٫۱۸ – الموسوی، السید محمد باقر، الکوثر فی احوال فاطمه، ج الرابع، ص۳۱۰-۳۰۹، قم، الطبعه الاولی، ۱۴۲۰ه. ق.۱۹ – پور سیّد آقایی، مسعود، چشمه در بستر (تحلیلی از زمان شناسی حضرت زهراء)، ص۲۸۶، قم، حضور، نوبت دوم، ۱۳۷۵به نقل از اصول کافی ج۱ص۲۴۱٫۲۰ – امینی، عبدالله، پژوهشی در مصحف حضرت فاطمه (س)، ص۴۵، قم، دلیل ما، نوبت اول، ۱۳۸۳٫۲۱ – الموسوی، السید محمد باقر، الکوثر فی احوال فاطمه، ج الرابع، ص۳۰۸، قم، الطبعه الاولی، ۱۴۲۰ه. ق.۲۲ – المجلسی، الشیخ محمد باقر بهار الانوار، ج۲۶، ص۳۹، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، الطبعه الثانیه، ۱۴۰۳ه. ق.۲۳ – ابو زهره، محمد، الامام الصادق حیاته وعصره، ص۳۲۴، مصر، مطبعه احمد علی مخیمره.۲۴ – فضل الله، سید محمد حسین، فاطمه زهراء، ترجمه مأ موری، ص۱۶۳، تهران، دارالملک، نوبت اول، ۱۳۸۱٫۲۵ – الموسوی، السید محمد باقر، الکوثر فی احوال فاطمه، ج الرابع، ص۳۲۰، قم، الطبعه الاولی، ۱۴۲۰ه. ق.۲۶ – تکویر/ ۱۰٫۲۷ – اعلی/ ۱۸ـ ۱۹٫۲۸ – دشتی، محمد، ترجمه نهج البلاغه، حکمت۴۰۹، ص۷۲۷، قم، مشهور، نوبت دوم، ۱۳۷۹٫۲۹ – کلینی، ثقه الاسلام، اصول کافی، ج ۲، نوبت اول، ص ۶۱۳٫۳۰ – زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، ج۶، ص۱۶۱، بیروت، دار الفکر۱۴۱۴٫۳۱ – امینی، عبدالله، پژوهشی در مصحف فاطمه (س)، ص۴۳، قم، دلیل ما، نوبت اول، ۱۳۸۲٫۳۲ – فضل الله، سید محمد حسین، فاطمه زهرا، ترجمه معموری، ص۱۲۴، تهران، دارالملک، نوبت اول، ۱۳۸۲٫۳۳ – امینی، عبدالله، پزوهشی در مصحف فاطمه (س)، ص۴۳، قم، دلیل ما، نوبت اول، ۱۳۸۲٫۳۴ – قربانی لاهیجی، زین العابدین، علم حدیث، ص۴۷، قم، انصاریان، نوبت دوم، ۱۴۱۶هـ. ق.۳۵ – فضل الله، سید محمد حسین، فاطمه زهراء، ترجمه معموری، ص۱۶۲، تهران، دارالملک، نوبت اول، ۱۳۸۱٫۳۶ – نجم/ ۵-۳٫۳۷ – قدر/۴٫۳۸ – امینی، عبد الله، پژوهشی در مصحف فاطمه (س)، ص۶۱، قم، دلیل ما، نوبت اول، ۱۳۸۲٫۳۹ – آل عمران/۴۲٫۴۰ – قصص/۷٫۴۱ – کیانی، مهندس، کدامین راه؟، ص۶۱، قم، معصومین، نوبت اوّل، ۱۳۸۵٫ (به نقل از دلائل الامامه)
منبع: ماه نامه معارف – شماره ۵۷
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.