گفتمان فاطمى و فهم جامعه‏ شناسى

مقدّمهدین در همه زمان‏ها و همه جوامع، از ابتدایى تا مدرن و فرامدرن در اشکال گوناگون وجود و حضور داشته است. لاروس اشتغال فکر و امر فوق طبیعى و الهى را یکى از جهانى‏ترین و باثبات‏ترین گرایش‏هاى انسانى دانسته است. اما نیاز به دین در جریان تاریخ، اَشکال گوناگونى یافته است.(۲) از نظر جامعه‏شناسان کلاسیک و از جمله آگوست کنت، انسان نیاز دایمى به مذهب دارد؛ زیرا خواهان دوست‏داشتن چیزى برتر از خود است.(۳)على‏رغم نیاز به دین به عنوان یک نیاز فطرى اصیل، رفتار دین‏داران از شدت و ضعف بسیارى در طول تاریخ برخوردار بوده است. شدت و ضعف رفتار دین‏داران در خلال شرایط زمانى و مکانى، مقاطع گوناگون تاریخى و ساختارهاى سیاسى و فرهنگى متفاوت، قابل تحلیل و ارزیابى است. بررسى و سنجش رفتار و گفتار دین‏داران در قالب سنجه‏هاى دینى، مى‏تواند راه را بر مقایسه تطبیقى رفتارهاى دین‏داران هموار نماید و تحلیل و تعلیل دقیق‏ترى از تأثیر شرایط اجتماعى بر پیروان تعالیم دینى به منصّه ظهور برساند. در این زمینه، خطبه تاریخى حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام در مسجد پیامبر و در جریان واقعه «فدک» به عنوان مظهر نظام‏مند و پرقدرت گفتمان فاطمى مورد بررسى قرار مى‏گیرد.
گفتمان فاطمى؛ الگوى گفتمان دین‏دارانفاطمه زهرا علیهاالسلام در تعالیم نظرى و عملى خویش، تأکید وافرى بر مشخص نمودن ایمان واقعى از ایمان غیرواقعى، غیرعمیق، ظاهرى و گاه نفاق‏آلود و سالوس‏مدارانه معطوف مى‏دارد. تشخیص شرایط فرهنگى، سیاسى، اجتماعى و رابطه آن با ایمان دینى، اصالت‏ها و یا پیرایه‏هاى دینى در جاى جاى کلام ایشان به طور عام، و خطبه تاریخى ایشان در مسجد پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به طور خاص، به چشم مى‏خورد. از همین‏رو، مى‏توان مسیر «جامعه‏شناسى دین‏داران» را در کلام و گفتمان فاطمى جست‏وجو نمود و از آن براى ایضاح مفهوم دین‏دارى، تشکیل الگوهاى متفاوت دین‏داران در جوامع گوناگون و تفکیک و تمیز ایمان اصیل از ایمان مدعیان ظاهرگرا استفاده نمود. سنجه‏ها و گویه‏هاى استخراج شده از این مباحث و بررسى‏ها مى‏توانند دلالت‏هایى براى کسانى که با سنجش مفاهیم دینى و ایمان دینى دین‏داران در بین اقشار گوناگون اجتماعى و خرده‏فرهنگ‏هاى جامعه سروکار دارند، فراهم آورد.یک حقیقت انکارناپذیر و مسلّم همواره در پیش روى تاریخ بشریت و تاریخ اسلام وجود دارد و آن اینکه زهراى مرضیه علیهاالسلام در راستاى تنظیم رابطه خود با خداوند، به مرحله‏اى رسید که به لحاظ جامعه‏شناختى، آغازگر جنبشى عظیم و رهایى‏بخش در حمایت از ستم‏دیدگان تاریخ بود و با نشان دادن رگه‏هاى مخفى و ناپیداى انحراف در جامعه نوپاى اسلامى، راه را براى مبارزات گسترده‏تر همسر و فرزندان مجاهد خویش هموار کرد؛ درسى که امام حسین علیه‏السلام به خوبى از مادر خود، زهراى مرضیه علیهاالسلام ، آموخت و براى تجدید حیات دین، به منصه ظهور گذاشت. این حضور، مشارکت و مجاهدت اجتماعى براى یک زن، آن هم زمانى که هنوز در ذهن و ضمیر جامعه نوپاى اسلامى، سنّت‏ها و تعصّب‏هاى دیرپاى جاهلى زنده بودند، از اهمیت بسیارى براى ارزیابى، تحلیل و مقایسه و بررسى ریشه‏ها و عوامل پدیدآورنده یک حرکت، نهضت و انقلاب برخوردار است و بر نقش بنیادین فاطمه زهرا علیهاالسلام در پایه‏گذارى یک قیام و انقلاب دینى دلالت دارد. از این‏رو، توجه علمى به تلاش‏ها، فعالیت‏ها، اقدامات و بخصوص سخنرانى‏هاى آن حضرت، که به خاطر نجات جامعه و اصلاح شئون آن‏ها ایراد گردیده‏اند، از اهمیت زیادى برخوردار است.حضرت زهرا علیهاالسلام در نشان دادن الگوى یک دیندار تمام عیار و بلکه در تمام شئون انسانى خویش، نه تنها راهبر زنان، بلکه تمام انسان‏هاى آزاده‏اى است که جز زلال حقیقت، کام تشنه آن‏ها را سیراب نخواهد کرد. حضرت زهرا علیهاالسلام در زهد، صبر، ایثار، شجاعت، اخلاص و صداقت و یاریگرى انسان‏ها و هزاران خصلت انسانى دیگر سرمشق و راهبرى بى‏نظیر است. فاطمه تمام زندگى‏اش را براى دیگران مى‏خواهد که «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس» (آل عمران: ۱۱۰)؛ امّت اسلامى از آن بابت که براى مردم آفریده شده‏اند، بهترین هستند. و شعار و عمل فاطمه علیهاالسلام «الجارَ ثُّمَّ الدّار»؛(۴) اول همسایه، سپس خود است. برهنگان را مى‏پوشاند، گرسنگان را طعام مى‏دهد، در راه‏ماندگان را یارى مى‏نماید و یا پس از چند روز روزه‏دارى، تنها طعام خانه و خانواده خود را پیش از افطار مى‏بخشد؛ او که بخشش‏ها و دستگیرى‏هایش از مردم و دوست‏دارى و دعایش براى آنان، مصداق این آیه شریفه است: «وَیُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَه»(حشر: ۹)؛ و در عین تنگ‏دستى، (دیگران) را بر خود برمى‏گزینند.حضرت زهرا علیهاالسلام در مقام انسانى و اجتماعى خویش، آگاه‏تر از اهل زمان است؛ زیرا مستقیما از محضر نبوّت رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ، کسب معرفت نموده و به همراه دروازه شهر علم نبى، على علیه‏السلام ، طى طریق کرده است. پس جان او به تناسب این آگاهى، از مَلَک نیز برتر است. در وى علم وراثت نیز از جانب حق به ودیعه نهاده شده است. این وارث علم توحید، خود معصومه و ولیه‏اللّه است(۵) و در سایه مقام ولایتش، جبرئیل، که روح اعظم است، بر او نازل مى‏شده و با فرشتگان هم سخن بوده است.(۶)نظام‏نامه و مرام‏نامه حکومت الهى و جهانى بشریت و منجى نجات‏بخش آن، حضرت مهدى(عج)، نیز مبتنى بر سیره فاطمى است. حضرت مهدى(عج) در حدیثى مى‏فرماید: «فى ابنهِ رسولِ اللّهِ لى اُسوهٌ حسنهٌ»؛(۷) براى من دخت پیامبر (فاطمه) الگویى نیکوست. و این خود به تنهایى بیانگر سیره طیّبه حجّت الهى است؛ همو که آینده جهان اسلام و پیاده‏سازى الگوى مطلوب و تمام عیار جامعه اسلامى را بر عهده دارد.
فاطمه علیهاالسلام و گفتمان تاریخى اودر این قسمت، براى دریافت روح پیام حضرت فاطمه علیهاالسلام به مردم زمان خود و به کل بشریت، به خطبه مهم و تاریخى ایشان در مسجد پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مى‏پردازیم. حضرت زهرا علیهاالسلام در راستاى عمل به شعار قرآنى «لاتَظلمونَ ولاتُظلمونَ» (بقره: ۲۷۹) و براى مبارزه با روح ظلم و تجاوز و تعدّى و مقابله با فتنه و انحراف ارزش‏هاى اسلامى و بنا بر احساس تکلیف، به مسجد مدینه مى‏رود و سخنرانى مهمى ایراد مى‏نماید.این خطبه به دلیل آنکه در کتاب‏هاى متعدّد و معتبرى از اهل تسنّن و تشیّع مانند شرح نهج‏البلاغه ابن ابى الحدید و یا در کتاب بلاغات النساء ابوالفضل احمد بن ابى طاهر مروزى (۲۰۴ـ۲۰۸ ه. ق)، از دانشمندان عصر خلفاى عبّاسى آمده، بى‏تردید از معتبرترین اسناد تاریخى است.در خطبه تاریخى حضرت زهرا علیهاالسلام ، فرازهاى مهمى خطاب به هیأت حاکمه وقت و عموم مردم از مهاجران و انصار آمده‏اند. در این خطبه، پس از حمد و سپاس پروردگار عالم، یکتایى خداوند و لزوم ارسال رُسُل مورد توجه و عنایت قرار مى‏گیرد و با تأکید بر نقش مهم پیامبر اکرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در بیرون آوردن مردم از جاهلیت و مقایسه این دوران با دوران حاکمیت اسلام و بخصوص نقش دستورات الهى در بهبود زندگى مادى و معنوى مردم، ادامه مى‏یابد. در این زمینه، آن حضرت به تشریح فلسفه احکام خداوندى و نقش حضرت على علیه‏السلام در کمک به پیامبر براى برپایى دین خدا مى‏پردازد. تشریح شرایط پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و آشکار شدن نفاق، دشمنى و ناسپاسى افراد در این دوره، فراز بعدى حضرت زهرا علیهاالسلام را در این خطبه تشکیل مى‏دهد. استناد به آیات کریمه قرآن براى اثبات ظالم بودن هیأت حاکمه وقت و نشان دادن چهره غاصب آن‏ها در غصب حقوق حقّه دختر پیامبر خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله ، به استیضاح رئیس دولت تحمیلى وقت (ابوبکر) مى‏انجامد. در فراز پایانى نیز با شکایت از سکوت شاهدان ستم، آن‏ها را به عدم سکوت و احقاق حق ادامه‏دهندگان راستین راه پیامبر، دختر پیامبر، حضرت على و اهل بیت علیهم‏السلام فرا مى‏خواند.(۸)
کارپایه‏ هاى مفهومى
۱٫ تعریف «دین»الف. تعریف «دین» از دیدگاه متکلّمان غربى:۱٫ تعریف لغوى «دین»: «دین»(9) در لغت، به معناى همبستگى است و بر یک سلسله دغدغه دلالت دارد که صاحبان خود را به یکدیگر پیوند مى‏دهد و بین آن‏ها همبستگى نزدیک پدید مى‏آورد.(۱۰)۲٫ تعریف ماهوى دین: «دین عبارت از یک نظام الهى است که براى صاحبان خود وضع شده است و مشتمل بر اصول و فروع مى‏باشد.»(11)3. تعریف غایت‏انگارانه دین: «دین، قانون و قرارداد الهى است که صاحبان خود را به سوى رستگارى در این دنیا و حُسن عاقبت در آخرت سوق مى‏دهد.»(12)4. تعریف ترکیبى از دین: «دین، قانون و قرارداد الهى است که خردمندان را به سوى قبول آنچه در نزد رسول است، فرامى‏خوانند.»(13)5. تعریف دین‏دارانه: «دین عبارت است از: اقرار به زبان، اعتقاد به پاداش و کیفر در آن جهان و عمل به ارکان و دستورات آن.»(14)6. تعریف برادلى: «دین بیش از هر چیز، کوششى است براى آنکه حقیقت کامل خیر را در تمام وجوه هستى‏مان باز نماییم.»(15)7. تعریف میلتون یینگر: «دین یک نظام اعتقادى و عملى داراى لطف و رحمت است که بدان وسیله، گروهى از مردم مى‏توانند از عهده حل مسائل غایى حیات انسانى برآیند. این عملکرد را با انحاى پاسخ‏هایى که انسان‏ها مى‏توانند به پرسش‏هایى همچون مرگ، درد و رنج و معناى غایى وجود بدهند، یکى دانسته‏اند.»(16)8. تعریف کلیفورد گیرتز: «دین عبارت است از: نظامى از نمادها و سمبل‏ها که طورى عمل مى‏کند که موجب وجوه انگیزه‏ها و آمادگى‏هاى نیرومند، عمیق و پایدارتر انسان‏ها مى‏شود، به تدوین و تنظیم تصورات و مفاهیم نظم کلى وجود مى‏پردازد و بر این مفاهیم و تصورات چنان نمود و ظهورى از حقیقت مى‏پوشاند که مى‏نماید این انگیزه‏ها و ترتیبات، مبتنى بر حقیقت‏اند.»(17)9. تعریف جوهرى از دین: «دین دربرگیرنده رابطه انسان با واقعیتى غایى، اقتدارى متعالى و جوهر ربوبى به نام خداست. بر این اساس، باورها و عباداتى که ناظر به موجود مقدّس متعالى و الگوهاى اجتماعى در ارتباط با آن هستند، یک تعریف جوهرى از دین محسوب مى‏شوند.(۱۸)ب. تعریف دین از دیدگاه متکلّمان مسلمان:۱۰٫ تعریف استاد مطهّرى: «با توجه به استعمال واژه “دین” در قرآن به معناى جزا، شریعت و قانون، اطاعت و بندگى، به دست مى‏آید که اسلام و حقیقت دین عبارت است از: تسلیم و اطاعت از خداوند متعال.»(19)11. تعریف علاّمه طباطبائى: «دین نظام عملى مبتنى بر اعتقادات است که مقصود از «اعتقاد» در این مورد، تنها علم نظرى نیست؛ زیرا علم نظرى به تنهایى، مستلزم عمل نیست، بلکه مقصود از «اعتقاد»، علم به وجوب پى‏روى بر طبق مقتضیات علم قطعى است»(20) و «مجموع این اعتقاد (به خدا و زندگى جاودان) و احساس و مقرّرات متناسب با آن در مسیر زندگى مورد عمل قرار مى‏گیرد.»(21)12. تعریف استاد جعفر سبحانى: «دین یک معرفت و نهضت همه‏جانبه به سوى تکامل است.»(22)13. تعریف آیه‏الله جوادى آملى: «دین مجموعه عقاید، اخلاق، قوانین و مقرّراتى است که براى اداره امور جامعه انسانى و پرورش انسان‏ها باشد.»(23)ج. تعریف دین از دیدگاه عالمان علوم اجتماعى:۱۴٫ تعریف ماکس وبر: «دین مجموعه‏اى از پاسخ‏هاى منسجم به سؤالات غامض در مورد هستى انسان است و آنچه جهان را معنادار مى‏سازد.»(24)15. تعریف آلن بیرو: «دین، همچون گرایش شدید انسان‏ها به سوى وجود والاى خداوند، یا نیروهاى برین و یا احساس ساده وابستگى به آنان، به منظور تبیین علل وجودى خویشتن در جهان و بازیابى معنایى براى هستى است، یا دین عبارت است از: اعتقادات نسبت به این واقعیت‏ها، اشکالى که به خود مى‏گیرند، مناسک، کیش‏ها و اعمال گوناگون مذهبى.»(25)16. تعریف ژان پل ویلهم: «دین به عنوان فعالیت‏هاى اجتماعى و یک نیروى جذّاب عبارت است از: یک ارتباط نمادین منظّم از طریق آیین‏ها و اعتقادات ناشى از یک بنیانگذار فرحمند و جذّاب که نوعى پیوند و تسلسل را موجب مى‏شود.»(26)روشن است که هیچ‏یک از این تعاریف با نگرش جامع‏نگرانه به دین ننگریسته‏اند و تنها به ساحت و بعد خاصى از دین پرداخته‏اند و اصولاً نگاه جامع به تمام مصادیق ادیان نیز میسّر نیست. انسان داراى ابعاد گوناگون فردى، اجتماعى، مادى و معنوى، دنیوى و اخروى است و دین حق نیز که براى سعادت بشر آمده، طبعا ساحت‏هاى متفاوتى پیدا مى‏کند. علاّمه طباطبائى رحمه‏الله در تفسیر المیزان، ذیل آیه ۲۹ سوره مبارکه توبه «وَلایَدینُونَ دینَ الحقّ» مى‏نویسد: «اضافه کردن “دین” به کلمه “حق”، اضافه موصوف به صفت نیست تا معنایش آن دینى باشد که حق است، بلکه اضافه حقیقیه است و مراد آن دینى است که منسوب به حق است و نسبتش به حق این است که حق اقتضا مى‏کند انسان آن دین را داشته باشد و انسان را به پى‏روى از آن دین وادار سازد.»(27)با توجه به معناى عمیق و دقیقى که در مفهوم «دین» حق نهفته است و با توجه به اینکه در این تحقیق، رفتارها و گفتارهاى دین‏داران در جامعه مسلمانان مورد بررسى قرارمى‏گیرند، طبعا باید مفهوم «دین اسلام» مورد توجه قرار گیرد. با دقت در تمام گزاره‏هاى مفهومى «دین»، به دست مى‏آید که دین در خلأ حاصل نمى‏شود، بلکه برگزیده خدا براى انسان (در ادیان الهى و از جمله اسلام)، مقدّس براى غیرمقدّس، نیروى ماوراء الطبیعه براى نیروهاى طبیعى و نیز رابطه ایجابى انسان با خداست. این رابطه ایجابى انسان نسبت به خدا مى‏تواند در قالب وادارسازى انسان به پى‏روى از دین، تمایل و یا گرایش فطرى انسان به پرستش خداوند نمود پیدا کند. دین در این معنا، یک رابطه است که میان خداوند و انسان و انسان و خداوند برقرار مى‏شود.از این‏رو، تعریف برگزیده از دین مى‏تواند چنین باشد: «اعتقاد به خداوند (موجود ماوراءالطبیعى، مقدّس و والا) که با احساس خشیت و پرستش رمزورانه در انسان همراه است و به عنوان یک نیاز زیستى (نیاز به پاسخ‏گویى سؤالات غایى)، در نهاد انسان ایجاد وابستگى مى‏کند و نیز با تفکیک مقدّس از غیرمقدّس، که بر اعمال و مناسکى تکیه دارد و رفتار اخلاقى خاصى را مى‏طلبد، مشخص مى‏شود.»
۲٫ دین‏دارىبر اساس آنچه در بخش نخست (تعریف «دین») آمد، مى‏توان دین‏دارى را به «تنظیم رابطه انسان‏ها با خدا» مربوط دانست. چگونگى و نحوه تنظیم این رابطه، مشخص‏کننده ابعاد و نوع دین‏دارى است. در این زمینه، مشخص نمودن ابعاد دین و به طریق اولى، ابعاد دین‏دارى مى‏تواند راهگشا باشد:
۳٫ ابعاد دینتِرنر دین را داراى سه بعد اصلى مى‏داند:ـ «باورها» که ماهیت تقدّس و ماوراء الطبیعه را تعیین مى‏نمایند.ـ «ارزش‏ها» که در مورد مطلوب‏هایى که از ماوراءالطبیعه نشأت گرفته‏اند، توضیح مى‏دهند.ـ «مراسم» (ساخت) که مداخله ماوراءالطبیعه در جهان مادى را مطالبه مى‏کنند.(۲۸)رابرتسون نیز دین را در سه بعد «باورها»، «نمادها»و «اعمال» مورد بررسى قرار داده است.(۲۹)دورکیم دین را در دو بعد «اعتقادات» و «اعمال» مطالعه کرده است.(۳۰)علماى مسلمان و از جمله علاّمه جعفرى دین را داراى سه بعد «عقاید»، «حرکات» (اعمال) و «سکنات» (اخلاقیات) دانسته‏اند.(۳۱)علاّمه طباطبائى نیز دین را به سه بخش تقسیم نموده است: «اعتقادات»، «اخلاق» و «اعمال».(32)در نهایت، مى‏توان دین را در سه بعد «باورها، اعتقادات یا اصول» (مانند اعتقاد به وجود خداوند و توحید)، «اخلاقیات و ارزش‏ها» یعنى تعیین خوب از بد، و حلال از حرام (که تعیین‏کننده شیوه زندگى‏اند) یا «فروع دین» و حرکات و اعمال یا مراسم و چگونگى انجام آن‏ها و یا احکام دینى در نظر گرفت.ابعاد حوزه مصداق‏یابى دین باورها و اعتقادات اخلاقیات و ارزش‏ها اعمال و مراسم اصول فروع احکام عملیّهاین الگو از ابعاد دین مى‏تواند در سنجش سه بعدى دین‏دارى به کار آید و نیز مى‏توان آن را به ترتیب، تحت عنوان ابعاد «اعتقادى»، «ارزشى» و «مناسکى» نام‏گذارى کرد. لازم به ذکر است که در حوزه جامعه‏شناسى دین، گلاک و استارک، در الگوى خود، که شناخته شده، مقبول و نسبتا جدید است، در سنجش دین‏دارى، از ابعاد اعتقادى، ارزشى و مناسکى (به همراه دو اصل دیگر که بعدا بدان‏ها مى‏پردازیم) استفاده مى‏نمایند که مورد تأیید حکماى مسلمان نیز قرار گرفته است.(۳۳)الف. بعد اعتقادى یا باورهاى دینى: این بُعد، نوعى ادراک برخاسته از معرفت دینى است که به معتقدان بینش خاصى نسبت به حقّانیت اصول دینى ارائه مى‏دهد. در واقع، بُعد اعتقادى مسلمانان عبارت است از: باورهایى که انتظار مى‏رود پیروان آن دین بدان‏ها اعتقاد داشته باشند. در تعالیم مسلمانان، مى‏توان «اصول دین» را با باورهاى دینى منطبق دانست که عبارتند از: اعتقاد به خدا و یگانگى او، نبوّت حضرت محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به عنوان آخرین پیامبر خدا، اعتقاد به معاد و روز قیامت، اعتقاد به عادل بودن خدا و اعتقاد به دوازده امام معصوم به عنوان جانشینان بر حق پیامبر علیهم‏السلام .ب. بُعد ارزشى یا هنجارهاى دینى: این بُعد ناظر بر اثرات باورها، اعمال، تجارب و دانش دینى بر زندگى روزمرّه پیروان است. در تعالیم اسلامى، معیارهاى ارزشى و رفتارى فراوانى وجود دارند که یک مسلمان باید در زندگى روزمرّه آن‏ها را رعایت نماید. این بعد بر خلاف ابعاد دیگر، که صرفا ناظر بر اعتقادات یا اعمال بودند، بر اثرات آن‏ها بر جامعه و افراد دلالت مى‏کند. به عبارت دیگر، پیامدهاى اعتقادى و رفتارى دین‏داران را در جامعه و افراد مورد بررسى قرار مى‏دهد. رعایت فریضه امر به معروف و نهى از منکر، رعایت حجاب اسلامى و لزوم پرداخت زکات را مى‏توان از جمله مصادیق بعد ارزشى قلمداد نمود.ج. بُعد مناسکى (اعمال دینى): این بعد به دلیل آنکه ناظر بر انجام یک سلسله آداب، اعمال و تشریفات عمدتا بیرونى براى انجام یک عمل غالبا جمعى است، در قالب اعمال مناسکى نام‏گذارى گردیده است. به عبارت دیگر، اعمال و شعائر دینى و مراسم و آداب و رسوم مشخصى که ممکن است پیروان هر دین آن‏ها را بجا آورند، در این بُعد قرار مى‏گیرند. از جمله مصادیق این بُعد، مى‏توان به «نماز» اشاره کرد که در تعالیم دینى، جایگاه رفیعى دارد و هر دو شکل واجب و مستحب آن را دربرمى‏گیرد.در آخرین بررسى‏ها به منظور سنجش دین‏دارى، دو بُعد دیگر نیز اضافه گردیده که عبارتند از: بُعد «عاطفى» و بُعد «دانشى»(34) که لازم است به تعریف آن‏ها نیز پرداخته شود.د. بعد عاطفى: این بعد ناظر بر عواطف و احساسات مربوط به داشتن رابطه با یک شعور برتر، اقتدارى متعالى و نقطه آمال و غایت عظماى انسان است. ترس از خداوند، توبه و امید به خدا نمونه‏هایى از این عواطف هستند. این بعد به دلیل آنکه نوعى تجربه احساسى را دربرمى‏گیرد، با بُعد اعتقادى، که مقوله‏اى ذهنى، شناختى و غیراحساسى است، متفاوت مى‏باشد.ه . بُعد دانشى: این بُعد شامل اطلاعات و دانسته‏هاى مبنایى و لازم در مورد معتقدات دینى است که باید مورد اطلاع پیروان دین باشد. اطلاع از دانستنى‏هاى مربوط به علوم اسلامى، عبادات اسلامى و سنّت‏هاى دینى از آن جمله تلقّى مى‏شود.
دین و دین‏دارى در کلام فاطمه زهرا علیهاالسلامدر یک تقسیم‏بندى کلان از فرازهاى عمده سخنرانى سیاسى ـ الهى حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ، مى‏توان تعریف رابطه انسان با خدا (تعریف دین)، ویژگى‏هاى ارتباط با خدا و مرتبطان با او (ابعاد دین‏دارى) و تفکیک دین‏داران واقعى از دین‏داران غیرواقعى (انواع دین‏داران) را مورد بازشناسى و بررسى قرار داد. مؤلّفه‏ها و مشخصه‏هاى هر یک از قسمت‏هاى مزبور، به قرار ذیل مى‏باشند:
۱٫ تعریف «دین»الف. رابطه‏اى که ابتدا با بخشیدن نعمت خداوند متعال به انسان‏ها آغاز مى‏شود و با اداى شکر از سوى بندگانش استمرار مى‏یابد: «جمّ عن الاحصاءِ عددها، و نأى عِن الجزاءِ اَمَدها … و نَدَبهم لاستزدتها بالشکر لاتصالها و استحمد»؛(۳۵) نعمت‏هایى که شمارش آن‏ها از توان انسان افزون‏تر و پاداش آن‏ها ناممکن است … مردم را به شکرگزارى فراخواند تا نعمت‏ها را پیاپى فرستد، و به حمد و سپاس راهنمایى کرد تا نعمت‏ها را فزونى بخشد.ب. خداوند خلعت هستى به همگان بخشیده است: «ابتدعَ الاشیاءَ لا مِن شى‏ءٍ کانَ قبلَها و انشأها بلااحتذاءِ امثَلِهٍ امتَثَلها»؛ اشیاى عالم را بدون اینکه چیزى موجود باشد، آفرید و بدون مثال و نمونه‏اى ایجاد کرد.ج. موجودات را از معرفت به اطاعت و عبادت خود رهبرى کرده است: «ولا فائدهَ له فى تصویرها الاّ تثبیتا لحکمته و تنبیها على طاعتِه»؛ از خلقت آن‏ها سود نمى‏کرد، جز آنکه خواست حکمتش تحقّق یابد و همه را به اطاعت و بندگى آگاه نماید.د. دعوت خود را در پرتو استدلال به آیات خود، غالب و پیروز گردانیده است: «و اظهارا لِقُدرتِه»؛ و قدرت خود را آشکار کند.ه . این رابطه با دادن اجر و ثواب به اطاعت‏کنندگان و کیفر و عقاب بر معصیت‏کنندگان در دو مرحله دنیا و آخرت، در استمرار همیشگى و پیاپى است: «ثُمّ جَعلَ الثوابَ على طاعتِه و وَضعَ العِقابَ على مَعصیه»؛ آن‏گاه پاداش را بر اطاعت و بندگى، و عذاب را در مخالفت و سرپیچى قرارداد.با نگاه به پنج سنجه و مؤلّفه‏اى که در تعریف «دین» در فرازهاى خطبه حضرت زهرا علیهاالسلام آمده‏اند، درمى‏یابیم که دین پیش از هر چیز، بازگوکننده یک رابطه میان انسان و خداست؛ خداوندى که با هستى‏بخشى به انسان‏ها و با تأمین نیازهاى گوناگون آن‏ها، ایشان را در نعمت‏هاى خود غرق نموده است، به‏گونه‏اى که این مواهب و بخشش‏ها از حوزه وصف و شمارش خارج گردیده‏اند. در چنین حالتى، خداوند از بندگانش مى‏خواهد که بر طاعت و فرمان‏بردارى او استوار بمانند (بدون اینکه چنین خواستى فایده‏اى نصیب او گرداند.) در نهایت، استوارماندگان بر سبیل اطاعت، به پاداش و ثواب مضاعف، و گردن‏کشان و طاغیان به عِقاب و کیفر وعده داده شده‏اند.
۲٫ ابعاد دین‏دارى(۳۶)الف. شهادت به معبود یکتا و بى‏شریک: «و اَشهدُ اَن لاالهَ‏الااللّهُ وَحدَهُ لا شریکَ له، کلمهً جَعَل الاخلاصَ تأویلَها و ضَمِنَ القلوبَ موصولَها و اَنارَ فِى الفکرِ معقولَها.»؛ گواهى مى‏دهم که بجز اللّه خدایى نبوده و شریکى براى او نیست. تفسیر این گواهى و شهادت، اخلاص است و پایبند آن، قلب‏هاى آگاه که در پیشگاه تفکّر و اندیشه، معناى آن را روشن نمود.ب. شهادت بر نبوّت حضرت محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله به عنوان رسول خدا: «وَ اَشهدُ اَنَّ محمّدا عَبدُه و رسولُه … و قامَ عَن الناسِ بالهدایهِ و اَنقذَهم مِن الغوایِه و … و هداهم الىَ الدّینِ القویمِ و دَعاهُم الىَ الطریقِ المستقیمِ»؛ گواهى مى‏دهم که پدرم محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله بنده و فرستاده اوست. پیامبر براى هدایت در میان مردم بپا خواست و آنان را از گم‏راهى نجات داد … و به سوى دین استوار الهى رهنمون شد و همه را به راه راست دعوت نمود.ج. پرچم‏دارى امر و نهى: «اَنتم عبادَاللّه، نَصبُ اَمرِه و نَهیِه»؛ شما اى بندگان خدا! پرچم‏داران امر و نهى خدایید.د. حمل دین و وحى خداوند: «… و حملهُ دینِه و وحیِه»؛و حاملان دین و وحى الهى مى‏باشید.ه. امانت‏دارى خداوند نسبت به خود و مُبلّغ او نسبت به امّت‏هاى دیگر: «و اُمناءُ اللّهِ على اَنفسِکم و بلغاؤُه اِلىَ الاُمَم»؛ امانت‏داران حق و رسانندگان آن به خلق هستید.و. اعتقاد به کتاب قرآن کریم به عنوان قانون مکتوب الهى: «علیکم کتابَ اللّهِ الناطقَ … و بیّناتَه الجالیهِ و براهینَه الکافیهِ و فضائلَه المندوبهِ و رخصَه الموهوبهِ و شرائعهُ المکتوبهِ»؛ بر شماست کتاب ناطق خدا … با استدلال‏هاى جلوه‏گر و براهین کامل هدایتگر و فضایل پسندیده و مستحبّات بخشوده و قوانین واجب‏شده پروردگار.ز. اطاعت از اوامر الهى: «فجَعلَ اللّهُ الایمانَ تطهیرا لَکم مِن الشرکِ … اطیعوااللّهَ فیما اَمرَکم بِه و نَهاکم عَنه»؛ سپس ایمان را براى پاک کردن شما از شرک قرار داد … خداوند را در آنچه به شما فرمان داد و شما را از آنچه بازداشت، اطاعت کنید.ح. نمازگزارى: «والصلاهَ تنزیها لکم عَنِ الکِبر»؛ و نماز را براى دورى شما از تکبّر (قرار داد.)ط. پرداخت زکات: «والزکاهَ تزکیهً لِلنفسَ و نماءً فِى الرزقِ»؛ و زکات را براى پاک کردن جان و فراوانى روزى (شما بنهاد.)ى. روزه‏گرفتن: «والصیامَ تثبیتا للاخلاصِ»؛ و روزه را براى تحقّق اخلاص (شما بر جاى گذاشت.)ک. حج‏گزاردن: «والحجَّ تشییدا لِلدینِ»؛ و حج را براى تقویت دین (شما مقرّر کرد.)ل. برپایى عدل: «والعدلَ تنسیقا للقلوبِ»؛ و عدل را براى استوارى دل‏ها (مقرّر ساخت.)م. قبول امامت و پیشوایى اهل بیت علیهم‏السلام : «و طاعَتنا نظاما للملّهِ وامامَتنا اَمانا مِن الفُرقهِ (للفرقهِ)» و اطاعت از اهل بیت علیهم‏السلام را براى نظم یافتن ملت اسلام و امامت ما را براى ایمنى از تفرقه (قرار داد.)ن. جهاد: «و الجهادَ عِزّا لِلاسلامِ»؛ و جهاد را براى عزّت اسلام (مقدّر گردانید.)س. صبر: «والصبرَ علىَ استیجابِ الامرِ»؛ و بردبارى را براى به دست آوردن پاداش (قرار داد.)ع. امر به معروف: «والامرَ بِالمعروفِ مصلحهً لِلعامّهِ»؛ و امر به معروف را براى مصالح اجتماعى عموم مردم (ایجاد نمود.)ف. نیکى به پدر و مادر: «و برَّ الوالدینِ وقایهً مِن السخطِ»؛ و نیکى به پدر و مادر را براى دورى از عذاب الهى (جعل نمود.)ص. پیوند خویشاوندى: «وصلهَ الارحامِ مُنماهً للعددِ»؛ و پیوند خویشاوندى را براى فزونى خویشاوندان (مقرّر ساخت.)ق. وفا به نذر: «والوفاءَ بالنذرِ»؛ و وفاى به نذر.ر. قصاص خون بیگناهان: «والقصاصَ حِقنا للدِّماء»؛ و قصاص را براى حفظ خون انسان‏ها (مقدّر ساخت.)ش. کم‏فروشى نکردن در معامله: «و توفیهَ المکائیلِ والموازینِ تغییرا للبَخسِ»؛ و رعایت کیل و وزن در معاملات را براى درمان کم‏فروشى (قرار داد.)ت. دورى از شراب‏خوارى: «والنهىَ عن شُربِ الخَمرِ تنزیها عَن الرِجس»؛ و نهى از شراب‏خوارى را براى پاکیزه ماندن از پلیدى‏ها (مقرّر گرداند.)ث. اجتناب از تهمت: «واجتنابَ القذفِ حِجابا عَن اللَّعنِ»؛ و دورى از تهمت ناموسى را براى محفوظ‏ماندن از لعنت (جعل نمود.)خ. دزدى نکردن: «و ترکَ السرقهِ ایجابا لِلعفّهِ»؛ و ترک دزدى را براى تحقق عفّت و پاک‏دامنى (لازم گردانید.)ذ. شرک نورزیدن به خدا: «و حرّمَ اللّهُ الشرکَ اِخلاصا له بِالرّبوبیهِ»؛ و شرک را براى اخلاص در بندگى و توحید تحریم کرد.ض. خداترسى: «إِنَّمَا یَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاء» (فاطر: ۲۸)؛ (خدا را در آنچه امر و نهى کرده اطاعت نمایید که) همانا دانشمندان از خدا مى‏ترسند.ظ. تقوا پیشگى: «اتَّقُواْ اللّهَ حَقَّ تُقَاتِهِ وَلاَ تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَأَنتُم مُّسْلِمُون» (آل عمران: ۱۰۲)؛ پس آن‏گونه که شایسته است از خدا بترسید و از دنیا نروید، مگر آنکه مسلمان باشید.غ. سپاس‏گزارى معبود: «… و ندبهم لاستزدِتها بِالشکرِ لاتصالِها و استحمد»؛ مردم را به شکرگزارى فراخواند تا نعمت‏ها را پیاپى فرستد و به حمد و سپاس راه‏نمایى کرد.با توجه به الگوى مفهومى ـ که قبلاً ارائه شد ـ جدول با استفاده از مجموع مؤلّفه‏هاى استخراج شده از سخنان حضرت زهرا علیهاالسلام قابل ارائه است. همان‏گونه که از جدول برمى‏آید، هر پنج مؤلّفه دین‏دارى (الگوى گلاک و استارک) همراه با تنوّع گزاره‏هاى موجود در آن قابل رؤیت مى‏باشند و استفاده از این گزاره‏هاى دقیق در باب ویژگى‏هاى دین‏داران، مى‏تواند کمک مهمى در جهت افزایش دقت و صحّت پیمایش‏هاى ملّى سنجش دین‏دارى در کشور بنماید و مطالعات تطبیقى دین‏دارى نیز با کسب اطلاع از روند تغییرات و تحوّلات، به کشف الگوهاى گوناگون و عوامل تأثیرگذار بر مسیرها و روندها نایل آیند. لازم به ذکر است که بسیارى از گزاره‏هاى موجود در جدول مى‏توانند نقایصّ موجود در سنجه‏هاى موجود دین‏دارى را برطرف نمایند. براى مثال، نیکى به والدین، وفا به نذر، لزوم قصاص خونریز، پیوند خویشاوندى، نهى از کم‏فروشى در معاملات، و لزوم رعایت عدالت از جمله موارد و مؤلّفه‏هایى هستند که مى‏توانند در سنجش دقیق و عمیق دین‏دارى، به شیوه‏هاى گوناگون مؤثر و مفید واقع گردند.
۳٫ انواع دین‏داران (معیار تشخیص دین‏داران غیرواقعى از دین‏داران واقعى)الف. دور ساختن شایستگان به زعامت و اداره امور مسلمانان: «اَلا! قد اَرى اَن قد اَخلدتُم اِلىَ الخَفصِ و اَبعدَتم مَن هو اَحقُّ بِالبسطِ و القبضِ …»؛ آگاه باشید! جز این نیست که به تن‏آسایى خو کرده و امام واقعى خود را از زمام‏دارى دور ساخته‏اید.ب. عدم دادستانى و یا تغافل در دادخواهى از مظلوم: «اَیُّها بنى قیله! اُهضم تُراثُ ابیه و انتم بمرأى مِنّى و مَسمعٍ و منتدى و مجتمعٍ؟ تَلبسکم الدعوهُ و تَشملکم الخبرهُ و اَنتم ذُوالعددِ و العدّهِ والاداهِ والقُوّهِ و عندکم السلاحُ والجُنّهُ، تُوافیکم الدعوهُ فلاتُجیبونَ، و تأتیکم الصَّرخُهُ فلاتَغیثونِ (تغینون)»، اى پسران قیله! پیش چشم ما میراث پدرم را ببرند و حرمت نگه ندارند، در حالى که دارى انجمن و اجتماعید؟ صداى دعوت مرا همگان مى‏شنوید و از حال من از هر جهت آگاهید و داراى نفرات رزمى و ذخیره‏اید، داراى ابزار جنگى و قوّه‏اید، انواع سلاح و سپر نزد شماست، صداى دعوت من به شما مى‏رسد، ولى جواب نمى‏دهید، و ناله فریادخواهى من به گوشتان مى‏رسد، ولى مرا یارى نمى‏کنید.ج. لگدمال کردن سنّت‏هاى پیامبر و زنده‏کردن سنّت‏هاى جاهلى: «و اخمادُ سنن النّبىِّ الصفىِّ … «افَحُکمَ الجاهلیهِ یَبغونَ و مَن اَحسنُ مِن اللّهِ حُکما لقومٍ یوقنونَ»؟ اَتَقولُونَ ماتَ محمّدٌ صلى‏الله‏علیه‏و‏آله فَخطبَ جلیلٌ استوسَعَ وَهنُه، و استنهَر فَتقُه، وانفتقَ رَتقُه»؛ به از بین بردن سنّت‏هاى پیامبر برگزیده روى آوردید … آیا حکم عصر جاهلیت را مى‏طلبید؟ براى اهل یقین چه حکمى بالاتر و بهتر از حکم خداست؟ آیا مى‏گویید: محمّد صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مرد! آرى، وفات پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله مصیبتى بزرگ است؛ مصیبتى در نهایت بزرگى و وسعت که شکاف و زخم آن بسى فراخ است و زخم دل را دوباره باز مى‏کند.د. سکوت در برابر عدم اجراى حقیقت از ترس برپاشدن فتنه و جنجال: «… ابتدارا زعمتم خوفَ الفتنهِ»؛ پیامبر هنوز دفن نشده بود که هر چه خواستید کردید و بهانه آوردید که از فتنه مى‏ترسیم.ه . عدم پیکار با پیمان‏شکنان دین خدا (مشرکان و بى‏دین‏ها): «اَلا تُقاتِلون قَوما نَکثُوا ایمانهم و هَمُّوا بِاخراجِ الرّسولِ و هم بَدؤوکُم اَوّلَ مرّهٍ اَتخشونهم فاللّهُ اَحقُّ أن تَخشَوهُ اِن کنتم مُؤمنینَ» (توبه: ۱۳)؛ آیا نمى‏جنگید با گروهى که عهد شکستند و خواستند رسول خدا را اخراج کنند، با آنکه آنان آغازگر جنگ بودند؛ آیا از آنان مى‏ترسید، در حالى که سزاوار است که از او بترسید، اگر مؤمنید؟و. پرهیز از عمل به تعالیم قرآن و پشت سر افکندن آن: «و اَنّى تُؤفکون؟ و کتابَ‏اللّهِ بَین اَظهرکم امرٌ زاهره (ظاهره) … قد خلّفتموه وراءَ ظُهورکم…»؛ چرا بیراهه مى‏روید، در حالى که کتاب خدا در میان شماست، مطالبش روشن هستند؟ … اما شما به قرآن پشت کردید و از آن روى‏گردان شدید.ز. تن‏پرورى، عافیت‏طلبى و بى‏تفاوتى: «اَلا وقَد اَرى اَن قَد اَخلدتُم اِلىَ الحفضِ و اَبعدتُم مَن هو اَحقُّ بِالبسطِ والقَبضِ، قد خلوتم بِالدّعهِ و نجوتُم مِن الضیقِ بالسّعهِ»؛ اما جز این نیست که به تن‏آسایى خو کرده‏اید و امام واقعى خود را از زمام‏دارى دور ساخته‏اید و با رفاه و آسایش انس گرفته‏اید و از سختى زندگانى به راحتى و خوش‏گذرانى رسیده‏اید.در این بخش، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام به بیان ویژگى‏هاى افرادى مى‏پردازد که خود را در صف مؤمنان قرار داده‏اند ولى عملکرد آن‏ها با ویژگى‏هاى مؤمنان واقعى تطابقى ندارد. هفت مؤلّفه و سنجه مزبور بیانگر ویژگى‏هاى چنین انسان‏هایى مى‏باشند.نکته قابل توجه آنکه نمایش چنین رفتارها و خصوصیاتى پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و با «تغییر خط‏مشى سیاسى و روى کار آمدن تحمیلى افراد ناشایست» و «دورسازى شایستگان به زعامت و اداره امور مسلمانان» و «منزوى ساختن اهل بیت علیهم‏السلام (و حامیان آن‏ها)» صورت مى‏پذیرد. فاطمه زهرا علیهاالسلام رفتار و عمل چنین ـ به ظاهر ـ دین‏دارانى را با خدشه و اشکال در اصل باورهاى دینى آنان مرتبط مى‏انگارد، تا آنجا که خطاب به گروه انصار مى‏فرماید: «أَلاَ تُقَاتِلُونَ قَوْمًا نَّکَثُواْ أَیْمَانَهُمْ وَهَمُّواْ بِإِخْرَاجِ الرَّسُولِ وَهُم بَدَؤُوکُمْ أَوَّلَ مَرَّهٍ أَتَخْشَوْنَهُمْ فَاللّهُ أَحَقُّ أَن تَخْشَوْهُ إِن کُنتُم مُّؤُمِنِینَ» (توبه: ۱۳)؛ چرا با قومى که پیمان‏هاى خود را شکسته‏اند و تصمیم به اخراج پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله گرفته‏اند پیکار نمى‏کنید، در حالى که آن‏ها آغازگر بوده‏اند؟ آیا از ایشان مى‏ترسید؟ بهتر است از خدا بترسید اگر ایمان دارید.از این عبارت معلوم مى‏گردد که مؤلّفه باورها، شناخت و معرفت دینى و درجه ثبات واستحکام آن، نقش مهم و اساسى در قوّت ایمان و دین‏دارى انسان‏ها ایفا مى‏نماید و هرگونه نقص و خلل در این باورها و اعتقادات دینى، تأثیرات قابل توجه خود را بر تشخیص خوب و بد، مطلوب و نامطلوب و نیز رفتار و اعمال آدمیان بر جاى خواهد گذاشت و در نهایت، با کمک و تحت‏تأثیر شرایط سیاسى و اجتماعى و یا با تغییر این شرایط، راه براى بروز و ظهور این اشکالات هموار مى‏گردد و نقایص (در اعتقادات و باورهاى دینى) در قالب رفتارهاى ضدّ دینى و یا بروز خلل در انجام رفتارهاى شایسته و بایسته، به منصه ظهور مى‏رسند. در این مواقع است که دین‏داران واقعى از غیرواقعى شناخته مى‏شوند.در کلام حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام ، ایمان داشتن با «خداشناسى» و «ترس از خداوند» و «نترسیدن از غیر او» مشخص مى‏شود و همه این‏ها نیز مشخص‏کننده آن هستند که چرا یک رفتار، اقدام و عمل لازم توسط مدعیان دین‏دارى به انجام نمى‏رسد؛ هرچند این کار عدم پیکار با کسانى باشد که تصمیم به اخراج پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله گرفته‏اند و بر سر عهد و پیمان خود نبوده‏اند.
پی نوشت:

۱ عضو هیأت علمى دانشگاه تربیت معلم.۲٫ آلن بیرو، فرهنگ علوم اجتماعى، ترجمه باقر ساروخانى، تهران، کیهان، ۱۳۷۵، ص ۳۲۱٫۳٫ ریمون آرون، مراحل اساسى اندیشه در جامعه‏شناسى، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، ۱۳۶۳، ص ۱۲۹٫۴٫ محمّدباقر مجلسى، بحارالانوار، ج ۱۳، ص ۴۲۸، روایت ۲۳، باب ۱۸٫۵٫ علاّمه امینى، فاطمه زهرا علیهاالسلام ، ترجمه حبیب چایچیان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳٫۶٫ همان، ص ۷۳ / امام خمینى رحمه‏الله ، صحیفه نور، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى رحمه‏الله ، ج ۱۹، ص ۲۷۸ـ۲۷۹٫۷٫ محمّدباقر مجلسى، پیشین، ج ۵۳، ص ۱۸۰٫۸٫ ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى‏طالب، ج ۲، ص ۲۰۰ـ۲۰۸ / عبدالرحیم عقیقى بخشایشى، صدیقه طاهره بانوى بزرگ اسلام، قم، نوید اسلام، ۱۳۷۹، ص ۲۲۵ـ۲۴۷٫۹٫ Religion.10. میرچا الیاده، دین‏پژوهى، ترجمه بهاءالدین خرّمشاهى، ۱۳۷۵، ص ۶۰٫۱۱٫ جان ناس، تاریخ جامع ادیان از آغاز تا امروز، ترجمه على اصغر حکمت، چ سیزدهم، تهران، کتاب گستر (علمى ـ فرهنگى)، ۱۳۸۲، ص ۷۹ـ۸۱٫۱۲٫ همان.۱۳٫ همان.۱۴٫ همان.۱۵٫ مایکل پترسون و دیگران، عقل و اعتقاد دینى، ترجمه احمد نراقى و ابراهیم سلطانى، تهران، طرح نو، ۱۳۷۸، ص ۱۸٫۱۶٫ Milton Yinger, Scientific Study of Religion (NewYork: Macmilan Publishing, 1970), P. 7.17. ژان پل ویلهم، جامعه‏شناسى ادیان، عبدالرحیم گواهى، تهران، تبیان، ۱۳۷۵، ص ۱۶۸٫۱۸٫ Ronald Robrtson, The sociological Interpretation of Religion (oxford: Basil Blackwell, 1970), P. 47; Melford E. Spiro, Religion: Problems of Definition and Explanation, Micheal Banton (ed.) (London: Tavistok, 1966), P. 96-97.19. ر. ک. یادنامه استاد شهید مطهرى، تهران، سازمان انتشارات و آموزش انقلاب اسلامى، ص ۱۱۷٫۲۰٫ سیدمحمّدحسین طباطبائى، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، ۱۳۹۴ ق، ج ۱۵، ص ۸٫۲۱٫ همان، ص ۳٫۲۲٫ جعفر سبحانى، فصل‏نامه نقد و نظر، ش ۳، ص ۱۹٫۲۳٫ عبداللّه جوادى آملى، شریعت در آیینه معرفت، قم، مرکز نشر فرهنگى رجاء، ۱۳۷۲، ج ۵، ص ۹۳٫۲۴٫ Ronald Robertson, op.cit.25. آلن بیرو، پیشین، ص ۳۲۱٫۲۶٫ ژان پل ویلهم، پیشین، ص ۱۷۸۲۷٫ سیدمحمّدحسین طباطبائى، پیشین، ج ۹، ص ۳۶۸٫۲۸٫ B. Turner, N. Abercrombie, & S. Hill, The Dictionary of Sociology, 3 rd. edition (London: Penguin Group, 1994) P. 163.29. Ronald Robertson, op.cit30. تى. بى. باتامور، جامعه‏شناسى، ترجمه سیدحسن منصور و سیدحسن کلجاهى،تهران،جیبى،۱۳۷۵،ص۱۶۰٫۳۱٫ محمّدتقى جعفرى، ترجمه و تفسیر نهج‏البلاغه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، ۱۳۴۹، ج ۱، ص ۱۷۲٫۳۲٫ سیدمحمّدحسین طباطبائى، خلاصه تعالیم اسلام، تهران، کعبه، ۱۳۶۲، ص ۱۶٫۳۳٫ ر. ک. ژان پل ویلهم، پیشین، مقدمه علاّمه جعفرى.۳۴٫ Gloek and Stark, American Piety: The Nature of Religious Commitment (Berkeley, 1968), P. 20-21.35. ناصر مکارم شیرازى، زهرا برترین بانوى جهان، قم، هدف، ۱۳۶۷٫ در تنظیم متن عربى خطبه فدکیه حضرت زهرا علیهاالسلام از این کتاب استفاده شده است.۳۶٫ یکى از متقن‏ترین اسناد این خطبه اصول کافى از محمد بن یعقوب کلینى است و لازم به ذکر است که این ابعاد تقریبا به ترتیب ارائه شده در خطبه حضرت علیهاالسلام آورده شده‏اند و تنظیم و تبویب آن‏ها در جدول آتى آمده است.

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.