تعامل قرآن و سنت در فهم دین

مقدمه
قرآن کریم، مبین اصول و قواعد کلی معارف دین اسلام است و پیامبر(ص)را به عنوان تبیین کننده ی جزئیات معرفی کرده است: – و انزلنا الیک الذکر لتبین للناس ما نزل الیهم(النحل: ۴۴). – وما آتاکم الرسول فخذوه و ما نهیکم عنه فانتهوا(الحشر: ۷). پیامبر اکرم (ص) در مواضع متعددی ضمن معرفی قرآن و عترت به عنوان ثقل اکبر و ثقل اصغر، این مقام و مسئولیت(تبیین)را به امامان معصوم(ع)از اهل بیت خویش سپردند. با معرفی قرآن به عنوان ثقل اکبر و معرفی اهل بیت پیامبر به عنوان ثقل اصغر، جدایی ناپذیری قرآن و سنت در تمام زمینه ها هویدا می شود. نیازمندی همه جانبه ی این دو منبع شناخت دین بیش از هر چیزی به این واقعیت منتج می شود که بهره گیری از هرکدام، بدون ملاحظه و منظور کردن دیگری، انحراف از مسیر حق است. از این رو، پیامبر اکرم(ص)فرمود: «ما ان تمسکتم بها لن تضلوا ابدا و انهما لن یفترقا حتی یردا علی الحوض.»
تعامل قرآن و سنت در فهم دین
سنت در لغت به معنای طریقه و روش است و در عرف فقها گاه در مقابل بعدت به کار می رود(و به اموری اطلاق می شود که ریشه ای در دین داشته باشند)و گاهی در مقابل فریضه به کار می رود و به امور مستحبی اطلاق می شود[غفاری صفت، ص ۱۲]. از دیدگاه محدثان، قول و فعل و تقریر پیامبر (ص)و صحابه و یا امامان معصوم(ع)، برحسب تفاوتی که بین اهل سنت و شیعه می باشد، سنت نامیده می شود. برخی از محققان معتقدند، شرایط صدور قول و فعل معصومین بسیار متنوع بوده است. هم چنین معصوم شأن الهی، سیاسی، انسانی و طبیعی گوناگونی دارد. از این رو، اقوال و افعال این بزرگواران دارای شأن و کاربرد واحد نیست. برخی از افعال و اقوال معصوم از نوع سنت تشریعی نیست، زیرا سنت تشریعی عبارت است از « کلام و کردار صادر از معصوم بما هو هاد»و همه ی اقوال و افعال معصومان جنبه ی هدایتی ندارد. مثلاً بعضی از کلام های معصوم جنبه ی تعلیمی دارد، و گاهی صدور کلام و کردار معصوم به اقتضای امامت و به انگیزه ی وضع قانون حکومتی و مطابق با شرایط زمان صورت گرفته است. هم چنین کلام و کردار معصوم از باب تعبد و فرمان بری از احکام عبادی است که پیش تر از آن نیز مکلفین از آن آگاه بوده اند و هیچ بر معلومات و تکالیف آنان نمی افزاید. و نیز افعال و گفتاری که جزو عادات و شئون عادی و شخصی است، هرگز در زمره ی سنت تشریعی قرار نمی گیرد؛ همان گونه که قول یا فعل عبادی «اختصاص النبی» معصوم نیز سنت به شمار نمی رود. ضمن این که کلام و کردار تشریعی معصوم نیز همه از نوع تأتسیسی نیست، و چه بسیا کلامی برای تبیین حکم ابلاغ شده ی پیشین، یا تأویل کتاب، یا تنفیذ حکم و حکمت واصله، یا تأکید بر احکام عقلی و شرعی موجود، یا نسخ حکم قبلی از ساحت معصوم، صادر شده باشد. هم چنین ادعیه، مناجات ها، و زیارات مأثوره، به طور قطع جزئی از سنت معصوم است، اما اطلاق تشریع به همه ی آن ها دور از مسامحه نیست[رشاد، ش ۳، ص ۱۴]. با توجه به آن چه گفته شد، سنت عبارت است از: [ما صدر عن المعصوم دالاًعلی رایه بما هو هاد».
مبنای حجیت سنت
شأن و جایگاه پیامبر(ص)به دلیل اتصال به منبع وحی و جلوه گر شدن اسما و صفات الهی، به شخصیت، گفتار و کردار ایشان چنان اعتباری بخشیده است که برای حجیت سنت ایشان، سنت وام دار قرآن نیست، بلکه حجیت آن، مانند قرآن ذاتی است. خداوند خود را تالی (نتلوا علیک من نبأ موسی و فرعون بالحق لقوم یوقنون-القصص: ۳)و مبین(یرید الله لیبین لکم و یهدیکم سنن الذین من قبلکم و یتوب علیکم و الله علیم حکیم؛ النساء: ۲۶) و تزکیه کننده ی نفوس(الم تر الی الذین یزکون انفسهم بل الله یزکی من یشاء و لا یظلمون فتیلا؛ النساء: ۴۹) معرفی می کند. آن گاه همین اوصاف سه گانه را یکجا به رسول خدا اسناد می دهد: «هو الذی بعث فی الامیین رسولا منهم یتلو علیهم آیاته و یزکیهم و یعلمهم الکتاب و الحکمه و ان کانوا من قبل لفی ضلال مبین »[جمعه: ۲]. هم چنین، قرآن در برخی آیات تبعیت مطلق از پیامبر (ص) را واجب می داند و بر ضرورت اطاعت مطلق از ایشان تأکید می ورزد: «قل ان کنتم تحبون الله فاتبعونی یحببکم الله»[آل عمران: ۳۱]؛ و یا: « یا ایها اذین آمنوا اطیعو الله و رسوله و لا تولوا عنه و أنتم تسمعون»[الانفال: ۶۰]. منشأ حجیت سنت، همان منشأحجیت قرآن است. قرآن، از آن جهت حجت است که از ناحیه ی حضرت حق- عزوجل – نازل شده است. سنت نیز اگر حجت است، به دلیل انتساب آن به وحی است؛ با این تفاوت که قرآن لفظ و محتوایش از طرف خداوند است، ولی محتوای سنت از طرف خد ا و لفظش از طرف پیامبر(ص)است[نصیری، ص ۲۱۱].
دلایل حجیت سنت
حجیت سنت را می توان به دلایل عقلی و نقلی ثابت و روشن کرد. از آن جا که خداوند برای عموم افراد بشر تکالیف و برنامه هایی را برای رسیدن به سعادت و کمال تعیین کرده است، قطعاً برای هدایت و راهنمایی آنان نیز فردی از افراد بشر را معرفی نموده است تا این افراد برگزیده، افراد دیگر بشر را با وظایف و تکالیفی که خداوند در راه تکامل و هدایت آنان مقرر داشته است، آشنا سازند و حجت خدا بر آنان تمام شود. از سوی دیگر، انجام چنین مسئولیتی از عهده ی افرادی برمی آید که از هر گناه مصون هستند. چون در غیر این صورت به قول آن ها اطمینان نمی شود و پیروی از قول و فعل ایشان جایز نیست. دیگر اینکه اگر پیامبر گناه کند، باید او را نهی کرد و عمل او را منکر شمرد؛ در حالی که رد پیغمبر و آزار او جایز نیست. امام فخر رازی می گوید: گناهکار، فاسق است و قول فاسق را به تصریح قرآن نباید پدیرفت[طوسی، ص ۴۸۵]. بنابراین، فلسفه ی بعثت انبیا، عصمت ایشان را ضروری می سازد و عصمت به معنای انطباق کامل پیامبران در اندیشه، رفتار و گفتار، با حق و خواست الهی است، و پیروی از ایشان بر ما واجب و ضروری است. از دلایل نقلی حجیت سنت پیامبر؛ قرآن، اجماع و سیره ی مسلمانان را می توان نام برد. قرآن در آیات بسیاری به اعتبار سنت پیامبر(ص)اشاره دارد؛ آن جا که یکی از مسئولیت های پیامبر را داوری و پایان دادن به مشاجرات و اختلافات بیان داشته است [بقره: ۲۱۳] و در سوره ی احزاب آیه ی ۳۶، به مردان و زنان مؤمن گوشزد می کند که پس از داوری پیامبر (ص)، حق هیچ گونه اظهار نظر و تغییر رای را ندارند. هم چنین در سوره ی نساء / آیه ی ۸۰، اطاعت از پیامبر را با اطاعت خدا برابر می شمارد. آیه ی دیگری، پیامبر را الگوی حسنه معرفی کرده است. [الاحزاب: ۲۱] و در سوره ی حشر آیه ی ۷، امت به تمسک به تمام آموزه های پیامبر ملزم شده اند. این آیات بر اطاعت بی قید و شرط از پیامبر دلالت دارند.
اجماع
ملاک«حجیت اجماع» بین عالمان اهل سنت و شیعه تفاوت هایی دارد. اهل سنت، اصالتاً و شیعه به خاطر کاشفیت از رأی معصوم، آن را حجت می دانند. اما در این نکته اختلافی نیست که وقتی تمام مسلمانان و اندیشمندان فرق متفاوت اسلامی بر یک امر اتفاق نظر دارند، چنین اجماعی قطعاًحجت است. در گفتار معصومین چنین اجماعی معتبر شناخته شده است. سنت پیامبر (ص)از مصادیقی است که فرق اسلامی بر حجیت آن متفق القول هستند و آن را به عنوان دومین منبع شناخت دین در نظر داند.
سیره ی عملی مسلمانان
سنت از آغاز تاکنون همواره مورد توجه مسلمانان بوده است. صحابه از آغازین روز، با شنیدن این فرمان های پیامبر(ص)که: «صلوا کما رایتمونی اصلی» و «خذوا منی مناسککم»، شیوه ی نماز خواندن و حج گزاردن را از پیامبر آموختند. در هر مشکل و معضلی به ایشان مراجعه می کردند و گفتار ایشان حجت بود. پس از رحلت پیامبر(ص)، صحابه، تابعین و تبع تابعین هم پیرو روایات پیامبر (ص) بودند. هم چنین، تمامی مکاتب فقهی کوشیدند، برای تحکیم عقاید خود از سنت پیامبر (ص) استفاده کنند که این امر خود نشانه ی سیره ی عملی مسلمین در تمسک به سنت پیامبر(ص)و بالطبع، معتبر دانستن آن است.
مرجعیت قرآن در فهم دین
شیوه ی کلی قرآن بیان کلیات، و اصول و قواعد ارزشی و نگرشی است. اما از بیان برخی از روش هایی که در هدایت موثر تأثیرگزار هستند نیز دریغ نکرده است. قرآن با بیان کلیات، اختصار گویی، و بیان محکمات و متشابهات، ظاهر و مؤول و مجملات، جاودانگی و جهانی بودن خود را ثابت کرده است؛ چرا که در هر زمان، با گشوده شدن بطنی از بطون قرآن، نیازهای آن زمان جامعه پاسخ داده می شود.
دیدگاه های متداول درباره ی کتاب و سنت
نوع رابطه ی قرآن و سنت از دیرباز مورد توجه مکاتب و نحله های گوناگون قرار داشته و دارد. نظریه ی اکتفای به قرآن (قرآن بسندگی)، آن هم به ظاهر، و بی توجه به بواطن آیات قرآن، و نفی هرگونه منبع دیگر در کنار کتاب خدا، اولین بار از طرف خلیفه ی دوم مطرح شد. طبق این نظریه، اصالت به قرآن داده می شود و حجیت حدیث نفی و مطرود است. نظریه ی دیگری که در این رابطه مطرح است، «اخباری گری» است که بنیانگذار آن محمد امین استرآبادی، از علمای نامدار امامیه و بنیان گذار گرایش اخباریه است. ایشان بر پایه ی حدیثی از امام صادق(ع) که می فرمایند: برای هر امری که دو تن در آن اختلاف کنند، حتماًاصلی در کتاب خدا وجود دارد، ولی عقول مردم بدان راه نمی برد، بر این عقیده اند که همه ی احکام شرعی در کتاب و سنت بیان شده اند[حویزی، ج۳، ص ۷۵]. سومین نظریه ای که در این رابطه مطرح شده است، به اصالت قرآن و حجیت سنت اعتقاد دارد و در مقابل دو دیدگاه پیشین قرار گرفته است. بر اساس این نظریه، سنت به عنوان منبع شناخت دین، مستقلاً محور نیست، بلکه کانون اصلی فهم دین، قرآن است و هر آن چه در سنت آمده، در قرآن نیز آمده و سنت نیز در طول قرآن به عنوان یک منبع قابل استفاده است. بارزترین فردی که این رأی را می توان به ایشان نسبت داد، علامه طباطبایی است[مهریزی، ص۱۴]. دیدگاه چهارم، به اصالت توأمان قرآن و سنت اعتقاد دارد. براساس این دیدگاه، دست یابی به مفاهیم قرآن میسر است و چنان نیست که فهم قرآن صرفا در اختیار خداوند، پیامبر (ص)، اهل بیت، یا صحابیان و تابعیان باشد. بلکه با استناد به آیات قرآن می توان گفت: قرآن مردم را به تأمل، تعمق، تفکر و تدبر دعوت کرده است و هرکس به اندازه ی توان علمی و روحی اش می تواند، به معارف قرآن دست یابد. ولی آن چه باید پذیرفت این است که قرآن دارای بواطن و ظواهر، ابهامات، اجمالات، جزئیات و کلیاتی است که برای فهمیدن آن باید از سنت مدد جست. در این دیدگاه، سنت به عنوان منبعی مستقل و در عرض قرآن مطرح است و به طرق گوناگون ایفای نقش می کند. به عبارت دیگر، سنت مفسر قرآن است و مفسر می تواند ناسخ، مخصص، مقید، حاکم یا وارد بر مفسر باشد. سنت، علاوه ی بر نقش تبیینی می تواند با آوردن مطالبی نو و با قبض و بسط معارف قرآن، بر آن حکومت کند [نصیری، ص ۳۴]. دیدگاه دیگر مطرح در این زمینه، دیدگاه «تفکیکیون» است. ایشان تفکیک را با توجه به امر گسترش کار تأویل در متون دینی و کلام دیگران، و وجود فلسفه و عرفان، امری ضروری می دانند و معتقدند، مفاهیم و معارف باید به دور از تأویل و مزج با افکار و نحله ها وفکر و ذوق بشری مرزبندی شود[حکیمی، ص ۳۶]. «حکمت متعالیه»، دیدگاه دیگر مطرح در این حوزه است. صدر المتأالین شیرازی کوشیده است، عرفان و فلسفه و دین، یا به دیگر سخن تهذیب نفس و برهان عقلی و وحی را در یک مجموعه ی هماهنگ ترکیب و یگانه سازد. در نظر او، برهان عقلی یا فلسفه، لزوماً به آرای یونانیان محدود نمانده است و با قرآن و احادیث پیامبر(ص)و ائمه(ع)، پیوندی تگاتنگ دارد. این دو نیز به نوبه ی خود با آرای عرفانی قابل اتحادند. به همین دلیل، آثار او را ترکیبی از قضایای منطقی، شهود عرفانی، احادیث نبوی و آیات قرآنی تشکیل می دهند. [دایره المعارف شیعه]. منابع ۱٫ غفاری صفت، علی اکبر؛ تلخیص مقیاس الهدایه؛ انتشارات جامعه الامام الصادق، ۱۳۶۹؛ تهران. ۲٫ رشاد، علی اکبر؛ « سنت پژوهی»؛ مجله ی فقه و حقوق؛ ۱۳۸۳٫ ۳٫ نصیری، علی؛ رابطه ی متقابل کتاب و سنت؛ نسخه ی قبل از انتشار. ۴٫ طوسی، ابی جعفر محمدبن حسن(شیخ طوسی)؛ کشف المراد، ترجمه و شرح شعرانی؛ انتشارات اسلامیه. ۵٫ حویزی، عبدعلی؛ نورالثقلین؛ موسسه اسماعیلیان؛ ۱۴۱۵ ق؛ قم. ۶٫ نصیری، علی، «رابطه ی متقابل کتاب و سنت»؛ مجله ی علوم حدیث؛ سال ۵، ش۱٫ ۷٫ مهریزی، مهدی؛ «رابطه ی قرآن و حدیث»؛ مجله ی علوم حدیث؛ سال ۸؛ ش ۳۰٫ ۸٫ دایره المعارف شیعه. ۹٫ حکیمی، محمدرضا؛ مکتب تفکیک؛ مرکز بررسی های اسلامی؛ ۱۳۷۳؛ قم. برگرفته از: مجله ی آموزش قرآن، شماره ی ۱۹٫

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.