اوصاف کوثر نور در آینه نام‏ها و لقب ‏ها

مساله نام‏گذاریدر همه جوامع بشری افراد با توجه به نوع جهان‏بینی و نظام ارزشی خاصی که دارند، در گزینش نام و لقب از معیارهای مخصوصی پیروی می‏کنند . اما علی‏رغم تفاوت فرهنگ و نظام‏های پذیرفته شده ارزشی حاکم بر جوامع مختلف، در موضوع نام‏گذاری در همه جوامع چند نکته مشترک به چشم می‏خورد:اولا، انتخاب نام‏ها ولقب‏ها بیان‏گر نوع علاقه و اشتیاق افراد می‏باشد .ثانیا، از تامل در نوع اسم‏هایی که افراد به آنها علاقه نشان می‏دهند، به امیدها و آرزوها و دغدغه‏های فکری آنان می‏توان پی برد .ثالثا، اسامی و القاب با اعتقادات و نظام ارزشی افراد رابطه بسیار تنگاتنگی دارد . از این‏رو، با پدید آمدن تحول در عقاید افراد، نوع انتخاب نام‏ها نیز تغییر محسوسی خواهد کرد . بر این اساس، در اولین لحظه تغییر دین انسان‏ها، مساله تعویض نام آنان نیز مطرح می‏شود .به هرحال، امروزه اغلب اندیشمندان روان‏شناسی و جامعه‏شناسی و تعلیم و تربیت‏بر این حقیقت تاکید دارند که نام و لقب‏هایی که برای افراد برگزیده می‏شود، در نوع شخصیت و شکل‏گیری کمالات و خصلت‏های آنان تاثیر دارد .
اسلام و مساله نام‏گذاریپس از بعثت پیامبرگرامی اسلام از جمله تحولات مهم فرهنگی که از همان روزهای نخستین بعثت در سرزمین حجاز به وقوع پیوست، تغییر برخی نام‏ها و لقب‏ها بود . رسول خداصلی الله علیه وآله به محض برخورد با کسانی که اسم زننده و توهین‏آمیزی داشتند، آن را به یک‏نام مناسب تغییر می‏دادند و حتی در آیات قرآن کریم به مساله انتخاب نام خوب و پرهیز از به کاربردن اسم‏های نامناسب و لقب‏های زشت تصریح شده، و به مؤمنان تاکید شده است که در نامیدن یکدیگر، از به کار بردن لقب‏های‏ناشایست‏خودداری نمایند . (۱)اجمالا مجموعه رهنمودهایی در خصوص نام‏گذاری بدین صورت وارد شده است:۱ . انتخاب نام مناسب یکی از حقوق فرزند بر عهده والدین است، به گونه‏ای که آنان اگر در این کار سهل‏انگاری کنند در روز قیامت مورد بازخواست قرارمی‏گیرند . حضرت علی‏علیه السلام در این‏باره می‏فرمایند: از جمله حقوق فرزند این است که پدر و مادر برای او نام نیکو انتخاب کرده و در تربیت او تا آن‏جا که در توان دارند بکوشند و به ایشان قرآن بیاموزند . (۲)۲ . اگر به هر دلیلی برای کسی نام مناسبی انتخاب نشده بود، باید هر چه سریع‏تر آن را تغییر داد . رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله در برخورد با اشخاص و یا حتی اماکنی که نام خوبی نداشتند آن را تغییر می‏دادند . نقل شده است که آن حضرت با کسانی که نام‏های چون عبدالشمس (بنده خورشید)، عبدالعزی (بنده بت عزی)، عبدالکعبه (بنده کعبه)، یا جندب (ملخ)، و . . . داشتند نام آنان را به عبدالوهاب، عبدالله، عبدالرحمان و . . . تغییر دادند .۳ . در بینش اسلامی علاوه بر آثار روحی و روانی اسم نیکو، برکات زیادی در وضع زندگی مادی و معنوی انسان دارد . در این‏باره امام موسی بن جعفرعلیه السلام می‏فرماید: خانه‏ای که در آن اسم محمد یا احمد یا علی یا حسن یا حسین یا فاطمه . . . وجود داشته باشد، فقر و تنگدستی وارد نمی شود . (۳) باز نقل شده روزی شخصی به امام صادق‏علیه السلام عرض کرد: ما نام شما و پدرانتان را برای خودمان برمی‏گزینیم، آیا این کار برای ما سودی هم دارد؟ حضرت فرمودند: آری به خدا سوگند این کار برای شما مفید است، مگر حقیقیت دین غیراز دوستی [با خوبان] و دشمنی [با بدان] چیز دیگری است . (۴)
نام و لقب‏های حضرت فاطمه‏ علیها السلامبنابر آنچه بیان شد، مساله نام‏گذاری تنها برای تمییز و تشخیص افراد از یکدیگر به کار نمی‏رود بلکه تعیین نام و لقب، علاوه بر نشان دادن نوع اعتقادات، از علاقه‏ها و آرزوها و امیدهای آنان نیز حکایت دارد . بویژه القاب، نوع خصوصیات اخلاقی و کمالات و فضلیت‏های انسانی و ابعاد مختلف شخصیت آنان را تبیین می‏نمایند .هر یک از نام‏های حضرت زهراعلیها السلام به بعد خاصی از شخصیت و کمالات و فضلیت‏های اخلاقی و الهی آن بانوی بزرگ دلالت دارد . بنابراین، یکی از راه‏های آشنایی با شخصیت‏حضرت زهراعلیها السلام تعمق در مفهوم این نام‏هاست . در اینجا، به صورت بسیار مختصر توضیحاتی مربوط به برخی از لقب‏های حضرت را، که در روایت وارد شده است، ارائه می‏گردد . امید که موجب آشنایی بیش‏تر با شخصیت‏بی‏نظیر این الگوی بزرگ انسان الهی باشد .
۱ . فاطمهواژه فاطمه را در معانی چون بازدارنده و جداکننده و جداشده از بدی‏ها به کار می‏برند .نقل می‏کنند روزی رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله از دختر بزرگوارشان سؤال کردند دخترم آیا می‏دانی که از چه جهت تو را [فاطمه] نام گذارده‏ام؟ حضرت زهراعلیها السلام عرض کردند: به چه خاطر یا رسول الله؟ رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله فرمودند: چون خداوند تو و شیعیان راستین و دوستداران واقعی تو را در روز قیامت از آتش دوزخ جدا خواهد کرد . (۶)از امام صادق‏علیه السلام هم روایت‏شده است که بدان جهت دختر بزرگوار رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله را فاطمه نامیدند که او از شرک و سایر بدی و آلودگی‏ها جدا شده و به همه پاکی‏ها و فضلیت‏ها آراسته گردیده است . (۷)امام باقرعلیه السلام نیز می‏فرمایند: خداوند متعال این بانوی گران‏مایه، فاطمه‏علیها السلام، را به واسطه دانش و معرفت‏بر دیگران ممتاز ساخته است .
۲ . مبارکهیکی از نام‏های حضرت زهراعلیها السلام “مبارکه” است . در مفردات راغب برکت‏به معنای سرچشمه خیر و رحمت الهی به کار رفته است، به گونه‏ای که نه می‏توان از جوشش آن جلوگیری به عمل آورد و نه اندازه آن را دانست . بر این اساس، چیز با برکت را مبارک گویند . از آنجا که هرگونه خیر، خوبی و برکت در نسل پیامبرصلی الله علیه وآله از مجرای وجودی حضرت زهراعلیها السلام جریان پیداکرده است . از جمله آن‏ها، تداوم نسل پرافتخار آن حضرت است، لذا او را مبارکه نامیده‏اند . خداوند تبارک و تعالی فاطمه‏علیها السلام را مصداق بارز کوثر و خیر و برکت فراوان و مظهر عطایای بی‏پایان قرارداد و تا نظام هستی برقرار است، به برکت او، جهانیان از نعمت‏سعادت و هدایت‏برخوردار باشند، و لحظه‏ای زمین از حجت الهی خالی نباشد تا هرکس که دوستدار راه سعادت و نجات است، بتواند از طریق چنگ زدن به ریسمان هدایت و پناه بردن به حجت معصوم از ذریه فاطمه‏علیها السلام به سعادت و خوشبختی جاودان دست‏یابد .
۳ . صدیقهصدیق به کسی می‏گویند که در راست‏گویی کامل باشد و هرگز دروغ بر زبان او جاری نشود، و درستی کارهایش، سخنان او را تصدیق کند .در فرهنگ اسلامی مرتبه و منزلت صدیقین در ردیف پیامبران و شهدا ذکر شده است . حضرت زهراعلیها السلام را “صدیقه” نامیده‏اند، چون صداقت و درستی اساس زندگی او را تشکیل می‏داد . هرگاه لب به سخن می‏گشود، جز راست نمی‏گفت . هر وقت در نزد عایشه سخن از زهراعلیها السلام به میان می‏آمد، او می‏گفت: به غیر از رسول خداصلی الله علیه وآله کسی را راست‏گوتر از فاطمه ندیدم . (۸)رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله روزی به علی‏علیه السلام فرمودند: سه چیز گرانبها به تو هدیه داده شده است که به هیچ کس حتی به خود من هم داده نشده است: یکی از آن سه نعمت همسر گران‏قدری چون دخترم صدیقه است که آن نعمت‏بزرگ به تو ارزانی شده است و به غیر از تو کسی از چنین نعمتی برخوردار نیست . (۹)حتی در یکی از روزهای پایان زندگی رسول خداصلی الله علیه وآله به علی‏علیه السلام از جمله این توصیه را فرمودند که من به فاطمه مطالبی را گفته‏ام تا بعد آن‏ها را به تو بگوید . بنابراین، هر چه فاطمه از قول من به تو گفت، آن‏ها را تصدیق کن، چون او بسیار راستگوست . (۱۰)در قرآن کریم از اشخاصی که گفتار آنان با رفتارشان هم‏خوانی دارد و نیز از کسانی که مطالب حق را باور کرده و آنها را تصدیق نموده‏اند، با صفت صدیق یاد شده است . از جمله ایشان ابراهیم خلیل‏علیه السلام و ادریس‏علیه السلام و حضرت مریم‏علیها السلام است . در مورد مادر بزرگوار حضرت عیسی‏علیه السلام در آیه ۷۵ سوره مائده می‏خوانیم: مسیح فرزند مریم پیامبر است و قبل از او نیز پیامبرانی برای مردم فرستاده شده بود، مادر عیسی زنی بسیار راست‏گو بود .
۴ . طاهرهاز جمله اسم‏های معروف حضرت زهراعلیها السلام “طاهره” است . در لغت این لفظ به معنی پاکیزه، بی‏عیب و معصوم به کار می‏رود . امام باقرعلیه السلام در مورد علت نامگذاری آن حضرت می‏فرمایند: فاطمه دختر رسول خداصلی الله علیه وآله را به این دلیل طاهره نامیده‏اند که او از هرگونه آلودگی ظاهری و باطنی و جسمی و معنوی پاک بود . (۱۱)به علاوه به ده‏ها روایت از مفسران و محدثان شیعه و سنی، در تفسیر آیه ۳۳ سوره احزاب که به آیه تطهیر مشهور است، (۱۲) حضرت زهراعلیها السلام اولا، از اهل بیت پیامبرصلی الله علیه وآله محسوب می‏شوند . ثانیا، مراد از تطهیر دور ساختن ایشان از هرگونه آلودگی و رجس است که همانا به معنی مقام عصمت می‏باشد این آیه به وجود آن کمال در همه اهل بیت‏علیهم السلام دلالت کامل دارد . بنابراین، می‏توان گفت: از آن جهت که دختر بزرگوار رسول اکرم از عصمت‏برخوردار بودند و از هرگونه آلودگی به زشتی‏ها در امان بودند، آن حضرت را طاهره و طیبه نامیده‏اند .
۵ . راضیهراضیه به کسی می‏گویند که در برابر پیش‏آمدهای تلخی که برای او واقع می‏شود، خرسند بوده و در مقابل تقدیرات الهی تسلیم و راضی و خوشنود باشد . این صفت‏یکی از بالاترین مراتب ایمان است . حضرت زهراعلیها السلام از آن‏رو “راضیه” می‏گویند چون در عمر کوتاه خود سختی‏های بسیاری را تحمل کرد و انواع آزار و اذیت‏ها را در راه دفاع از مکتب اسلام و حفظ مقام ولایت‏با روی گشاده پذیرا شد و در مقابل هیچ یک از مصایب و مشکلات و حوادث تلخی که برای او مقدر شده بود، تردیدی به دل راه نداد و همه آن‏ها را به عنوان امتحان و آزمایش الهی با آغوش باز پذیرفت و به برکت این کمال و سعه صدر، به مقام و مرتبه والای ایمان ست‏یافت و سرانجام، در پایان حیات دنیوی با خطاب: یا ایتها النفس المطمئنه ارجعی الی ربک راضیه (۱۳) مورد تکریم حضرت ربوبی قرار گرفت .
۶ . مرضیه”مرضیه” به کسی گفته می‏شود که خدا و رسول او پیوسته از رفتار و کردار و گفتار او راضی باشد . از آنجایی که به تصریح آیه تطهیر و ده‏ها روایت، چون حضرت فاطمه‏علیها السلام از مقام عصمت‏برخوردار بودند، تمام اعمال و رفتار او مورد رضای خداوند متعال و پیامبر اکرم بود و حتی رسول اکرم‏صلی الله علیه وآله بارها به این حقیقت تصریح فرمودند که چون حضرت زهراعلیها السلام همواره در محدوده اراده و مشیت و رضایت‏خدا گام برمی‏دارد، لذا رفتار و کردار او بهترین ملاک برای خوبی و بدی اعمال است . اگر او از چیزی خرسند باشد، خداوند نیز از این کار خرسند است و در صورتی که او نسبت‏به کسی یا کاری ناخرسند باشد، دلیل ناشایستی آن کس و یا ناشایستگی آن کار نزد خداوند است . رسول خداصلی الله علیه وآله همواره در طول عمر مبارکشان این دو سخن را به زبان جاری می‏کردند که آن کس که فاطمه را بیازارد، مانند آن است که مرا آزرده است و کسی که مرا بیازارد، خداوند را ناخرسند ساخته است .همچنین آن حضرت به عنوان یک هشدار در مناسبت‏های مختلف می‏فرمود: ای فاطمه خداوند به سبب خشم تو غضب می‏کند و به رضایت تو خشنود می‏شود . (۱۴) این همه حکایت از برخورداری حضرت زهراعلیها السلام از مقام مرضی خدا بودن دارد . لذا یکی از نام‏های آن حضرت “مرضیه” قرار داده شد .
۷ . محدثه”محدثه” – بفتح دال – کسی است که مخاطب حدیث و الهام غیبی واقع می‏شود . به عبارت دیگر، کسی که فرشتگان با او سخن می‏گویند “محدثه” می‏نامند . حضرت زهراعلیها السلام را محدثه می‏نامند چون براساس روایتی، آن حضرت از نوعی وحی و الهام آسمانی برخوردار بوده است . مگر به کسی غیر از پیامبر هم وحی و الهام می‏شود؟ در پاسخ باید گفت: بر اساس آیات قرآن و روایات متعددی از اولیای الهی و طول تاریخ، به غیر از انبیا افراد دیگری هم طرف خطاب فرشتگان الهی واقع شده‏اند و به ایشان الهام‏های غیبی می‏شده است . به عنوان مثال، حضرت مریم‏علیها السلام با فرشته الهی دیدار کرده و سخن گفت . (۱۵) و هم چنین درباره مادر حضرت موسی‏علیه السلام قرآن کریم می‏فرماید: به مادر موسی وحی فرستادیم . (۱۶)امام صادق‏علیه السلام می‏فرمایند: فاطمه را به آن جهت محدثه گفته‏اند، چون پیوسته فرشته‏ای بر او نازل می‏شد و با او سخن می‏گفت و حتی آن فرشته به حضرت زهراعلیها السلام می‏فرمود: ای فاطمه خداوند تو را را برگزیده و پاکیزه گردانیده و تو را بر همه زنان عالم برتری بخشیده است . (۱۷)بر طبق سخنان اهل‏بیت‏علیهم السلام فرشته‏های الهی وقتی به حضور حضرت فاطمه وارد می‏شدند موضوعاتی چون حوادث آینده تاریخ و احکام الهی با آن حضرت سخن می‏گفتند و حضرت علی‏علیه السلام به تقاضای حضرت زهراعلیها السلام این مطالب را می‏نگاشتند که کتاب معروف مصحف حضرت زهراعلیها السلام ره آورد گفت‏وگو با فرشته‏های الهی است . حضرت صادق‏علیه السلام به ابوبصیر می‏فرماید: مصحف فاطمه‏علیها السلام نزد ماست . مردم اطلاع ندارند که این مصحف چیست . مطالب آن همان اموری است که پروردگار عالم آن‏ها را بر مادرمان زهراعلیها السلام وحی فرموده است . (۱۸)
۸ . زهراریشه واژه زهرا «زهر» است، به معنای صفا و روشنی و درخشندگی . درباره علت زهرا نامیده شدن حضرت فاطمه‏علیها السلام روایات زیادی است که به بیان دو نمونه اکتفا می‏کنیم:حضرت امام باقرعلیه السلام می‏فرمایند: فاطمه‏علیها السلام را به این دلیل زهرا نامیدند، چون وقتی خداوند متعال او را آفرید نورانیت آن بانوی بزرگ آسمان‏ها و زمین را روشن ساخت و فرشتگان در برابر عظمت و نورانیت او سجده کردند و از پروردگار عالم سؤال فرمودند: پروردگارا، این چه نوری است که به آن‏ها وحی شد . فرمود: این نور از من است که آن را دور آسمان زمین قرار دادم . در آینده از این نور امتی پدید خواهد آمد که به انجام دستورات من قیام کنند و بندگان مرا به راه راست و سعادت هدایت نمایند . آنان خلفای من در زمین خواهند بود . (۱۹)در روایتی دیگر از امام صادق‏علیه السلام چنین نقل شده است: روزی از امام صادق‏علیه السلام سؤال شد، چرا حضرت فاطمه‏علیها السلام را زهرا نامیدند؟ آن حضرت در پاسخ فرمودند: چون در مواقعی که فاطمه‏علیها السلام در محراب عبادت برای نماز و نیایش می‏ایستاد، آن چنان نورانیت او بر اهل آسمان می‏درخشید که نور ستارگان بر ساکنان زمین درخشندگی دارند . (۲۰)علاوه بر آنچه گفته شد، برای حضرت صدیقه کبری فاطمه زهراعلیها السلام ده‏ها نام و لقب و کنیه دیگر هم ذکر شده است که هر یک از آن‏ها به بعدی از ابعاد عظمت و فضایل و کمالات آن حضرت دلالت دارند که از جمله آن‏هاست:ام ابیها (مادر و دلسوز پدر) ; ام‏الائمه (مادر امامان) ; بتول (بی‏همتا و ممتاز از دیگران) ; تقیه (بسیار پرهیزگار) ; ریحانه (گل خوشبو) ; زکیه (پاک و پاکدامن) ; سیده‏النساء (سرور بانوان) ; شهیده، عارفه، عالیه، عزیزه، علیمه، فاضله، کریمه، مؤمنه، ممتحنه، منصوره، نوریه، وحیده، مهدیه و . . .
پی‏ نوشت:

۱ . ولاتنانروا بالالقاب بئس الاسم الفسوق۲ . نهج‏البلاغه، حکمت ۳۹۱۳ . بحارالانوار، ج ۱۰۱، ص ۱۲۹۵ . مستدرک الوسائل، ج ۲، ص ۶۱۸۶ . بحار الانوار، ج‏10، ص ۱۷۷ . جلاء العیون، ج ۱، ص ۱۲۵۸ . الاستیعاب ، ج ۲، ص ۷۵۱۹ . فاطمه زهرااز ولادت تا شهادت، ص ۷۴۱۰ . بحارالانوار، ج ۲۲، ص ۴۹۰۱۱ . همان، ج ۴۳، ص ۱۹۱۲ . انما یریدالله لیذهب عنکم الرحبس اهل البیت و یطهرکم تطهیرا۱۳ . سوره فجر، آیه ۲۸و۲۷۱۴ . بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۵۴۱۵ . آل عمران، آیه ۴۳، ۴۲۱۶ . سوره طه، آیه ۳۹۱۷ . بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۸۷۱۸ . فاطمه زهراعلیها السلام از ولادت تا شهادت، ص ۱۱۱۱۹ . بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۱۲۲۰ . همان، ص ۱۳

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.