اربعين حسينى

گرامى داشت چهلمين روز درگذشت بستگان و خويشاوندان سنّتى اسلامى است که بر اساس آن، مسلمانان به ياد عزيزِ از دست رفته شان مجلس يادبود برگزار مى کنند و ياد و خاطره او را در دل ها زنده نگه مى دارند. در اوّلين اربعين عاشوراى حسينى، جابربن عبداللّه انصارى و عطيّه عوفى از نخستين کسانى بودند که به زيارت تربت پاک و مقدّس سيدالشهدا عليه السلام و يارانش در کربلا آمدند و در سوگ مولايشان گريه کردند و به عزادارى پرداختند. از آن به بعد با شکوه ترين مراسم در کشورها و شهرهاى مختلف، در اين روز برگزار مى شود تا شور و حماسه ديگرى در تداوم عاشورا خلق شود.
احياگرى
اهميّت اربعين وقتى بيشتر درک مى شود که نقش سازنده و مفيد آن در ماندگارى و جاودانگى حماسه عاشورا و تبيين اهداف و آرمان والاى امام حسين عليه السلام در نظر گرفته شود. تکريم و گرامى داشت اربعين، تعظيم شعاير دينى و رمز تداوم نهضت حسينى و اعلان وفادارى و پايبندى به مکتب سرخ عاشوراست. اگر امامان معصوم به برگزارى مراسم و محافل عزادارى، نوحه خوانى و مرثيه سرايى تأکيد فراوان داشته اند و اگر براى گرياندن و گريستن، زيارت کردن و نماز خواندن بر تربت حسين عليه السلام آن همه ثواب و فضيلت بيان کرده اند، به سبب همين آثار بالنده معنوى و عاطفى است که در روح مسلمانان به جا مى گذارد.
حرکت معنوى
روز يازدهم محرّم، وقتى کاروان اسيران از کربلا به طرف کوفه به راه مى افتد، زينب (س) به مثابه قافله سالار و پيام رسان انقلاب کربلا، براى حفظ ارزش هاى اسلامى و فرو ريختن اساس بيدادگرى و استبداد، حرکت الهى خويش را آغاز مى کند. حضرت زينب (س) از همان آغاز پيروزيِ نظاميِ دشمن، خطوط کلّى حرکت را در مقابله با ترفندهاى دشمن ترسيم کرد و آن را در دو بُعد تعزيه و تبليغ يا بُعد عاطفى و سياسى، سامان بخشيد.شکوه و عظمت اين حرکت معنوى چنان بود که در کوتاه ترين زمان، در درون دژهاى نفوذناپذير قدرت يزيد رخنه کرد و اقتدار دروغين او را در هم شکست و قيام کربلا را به پيروزى رساند.
رسالت سنگين
در غروب خونين و سهمگين عاشورا، هنگامى که قامت سرور آزادگان حسين عليه السلام به خاک مى افتد، رسالت سنگين انقلاب بر دوش استوار و باصلابت زينب (س) قرار مى گيرد. حال اين زينب (س) است که علاوه بر تحمّل مصيبت هاى سخت، بايد اين رسالت سنگين را که به دوشش نهاده اند، به خوبى به انجام رساند. زينب (س) به خوبى آگاه است که اگر آرام بنشيند، پرچم کربلا به خاک مى افتد و اگر سکوت کند، پيام عاشورا ناتمام مى ماند. پس بايد بايستد و مقاومت کند و انبوهى از غم ها و رنج ها را تحمّل کند تا پيام حسين عليه السلام از حلقوم بريده اش به گوش همگان برسد و خواب رفتگان و فريب خوردگان را بيدار سازد.
پيام رسانى
کاروان غريب اسرا که از کربلا به راه افتادند و مسير طولانى کوفه و شام را منزل به منزل پيمودند، تنها زنان و کودکان بى دفاعى نبودند که با زور و ستم به اسارت گرفته شده بودند؛ بلکه آنان روايتگران با تدبير و انديشه اى بودند که مظلوميت ها و مصيبت هاى خاندان رسالت را براى مردم بازگو مى کردند و صحنه هاى دل خراش و تکان دهنده عاشورا و جنايت ها و قساوت هاى دردآور سپاه يزيد را براى آنان به نمايش مى گذاشتند و فلسفه قيام امام حسين عليه السلام را بازگو مى کردند. پيام خون شهيدان کربلا را به گوش همه مى رساندند تا بنى اميه نتواند با پرده پوشى، کردار ننگين شان را توجيه کنند.
مبارزه در اسارت
وقتى خبر شهادت امام حسين عليه السلام و اسارت اهل بيت آن حضرت به گوش يزيد مى رسد، لبخند پيروزى به لبانش مى نشيند و گمان مى کند که با شهادت فرزند پيامبر گرامى اسلام و اسارت خاندانش، شکوه و اقتدار او افزون تر و دشمنان حکومت او بيش ازپيش بيمناک مى گردند. از اين رو هنگام ورود کاروان اسرا به شام، جشن باشکوهى به شکرانه بزرگ ترين پيروزى نظامى ـ سياسى اش، برگزار مى کند. امّا بر خلاف تصوّر او، اسيران کربلا به خصوص حضرت زينب (س) و امام سجاد عليه السلام گاهى با سوگوارى، گاهى با تبليغ، گاهى با افشاگرى و گاه با منطق و استدلال و سخنان حکمت آميز، چنان هيبت او را شکستند که طولى نکشيد يزيد به درماندگى و ناتوانى خود اعتراف کرد.
اقيانوس صبر
عصر عاشورا وقتى که طوفان نبرد آرام مى گيرد و گرد و غبار ميدان فرو مى نشيند و خون پسر پيامبر صلى الله عليه و آله وسلم بر زمين جارى مى شود و آخرين تکيه گاه او فرو مى ريزد، زينب ـ در حالى که خود سخت ترين و دردناک ترين لحظات زندگى اش را مى گذراند ـ سرپرستى زنان و کودکان بى پناه را بر عهده مى گيرد و آنان را در سايه سار وجود خود پناه داده، و با کلام، نگاه و اشاره آنان را تسلّى مى بخشد و از اقيانوس صبر خود جرعه جرعه در جانشان مى ريزد تا اندکى از درد و غمشان بکاهد و صداى ناله و گريه شان را آرام سازد.
عبادت
کربلا سرزمينى است که در کنار جهاد و شهادت، زمزمه هاى عاشقانه و عارفانه را به خود ديده است و زينب قهرمان اين ميدان است؛ همان گونه که حسين قهرمان ميدان شهادت است. حضرت فاطمه صغرى دختر امام حسين عليه السلام مى فرمايد: «شب عاشورا عمه ام زينب در محراب عبادتش پيوسته مشغول نيايش بود و با خدا رازونياز مى کرد و از او يارى مى طلبيد». حضرت امام سجاد عليه السلام مى فرمايد: «زينب کبرى هرگز در عمرش نافله شبانه را ترک نکردند؛ حتّى شب يازدهم محرّم که غرق گرفتارى و ماتم عزيزان بود».
سرزمين خاطره ها
کاروان اسيران به دروازه شهر نزديک مى شود، امّا زينب غمگينانه خاطره هاى گذشته اش را مرور مى کند و اوراق دفتر دوران خلافت پدرش على عليه السلام ، يک يک در ذهن او ورق مى خورد و پرسش هاى بسيارى براى او به وجود مى آيد:آيا اين همان کوفه اى است که پدرم در آن حکومت مى کرد و من با قدر و منزلت فراوان روزهاى خوش زندگى ام را مى گذراندم؟ آيا اينان همان مردمانى نيستند که وفادارى و بيعت خود را با حسين عليه السلام اعلام داشتند؟ پس اين همه شادى و شور در مرگ حسين چيست؟ زينب (س) به خروش مى آيد و با هيبتِ تمام فرمان سکوت مى دهد و سخنان آتشين و تکان د هنده اش را آغاز مى کند و در همان لحظه، شادى و سرور کوفيان را به گريه و ناله بدل مى نمايد: «اى کوفيان گريه هاتان جاويدان باد!»
صلابت کلام

کاروان اسيران وارد کوفه شده است. زينب (س) در اجتماع مردم کوفه سخن مى راند و وحشت از قيام و انقلاب، امارت نشينان را فرا مى گيرد. دژخيمان سر حسين عليه السلام را بر روى نيزه مى کنند. سخنان زينب قطع مى شود. امّا اين پايان کار نيست و حضرت زينب (س) و امام سجاد عليه السلام در دارالامارة، غرور و هيبت و جلال دروغين ابن زياد را درهم مى شکنند و با استوارى پرده هاى تزوير را مى درند و نقاب هاى نيرنگ را فرو مى ريزند و چهره حقيقت را آشکار مى سازند. پاسخ هاى کوبنده و مستدل و رسواگر زينب (س) و امام سجاد عليه السلام چنان تأثير شگرفى در دل حاضران به جا مى گذارد که ابن زياد با نهايت سراسيمگى و درماندگى دستور قتل آن دو بزرگوار را صادر مى کند. امام سجاد عليه السلام فرياد مى کشد: «ابن زياد! مرا از قتل مى ترساني؟! تو هنوز نفهميده اى که کشته شدن عادتِ ما و شهادت کرامت خاندان ماست؟»
شراره هاى آتش
اگر شکوه کاروان کوچک اسرا در برابر نگاه ها، تحقيرها و شماتت هاى انبوه دشمن، بشکند، دور از انتظار نخواهد بود و اگر زنان و کودکان از ترس قساوت و بى رحمى دژخيمان به زارى و التماس بيفتند، جاى شگفتى نيست. امّا اسراى کربلا عزّت و آزادگى را در مکتب على و حسين عليه السلام آموخته اند و نه تنها تحقيرها و توهين ها و تهديدها و سختى ها اندکى از صلابت و شکوه آنان نکاست، که با اقتدار تمام در برابر يزيد و ابن زياد ايستادند و غرور آنان را با منطق و استدلال در هم شکستند و مُهر ننگ و نفرين ابدى را بر پيشانى شان کوبيدند.
بُعد عاطفى حماسه عاشورا
حضور زنان و کودکان و نوحه گرى ها و سوگوارى جان سوز آنان بر مظلوميت شهيدان کربلا، چنان آتشى به جان مردم مى افکند و چنان زلزله اى بپا مى کرد که دلِ سنگِ دشمنان را هم مى لرزاند و اشک هايشان را جارى مى ساخت و عواطف و دل هاى مردم را به نفع جبهه حق و به سوى آرمان هاى شهداى کربلا هدايت مى کرد. گريه ها و ندبه هاى اسرا و به خصوص زينب (س) در قتلگاه، و سوگوارى هاى آنان در موقعيت هاى گوناگون ـ در کوفه و شام و حتّى در کاخ يزيد ـ از نظر عاطفى چنان تأثير اعجاب انگيزى داشت که همه دشمنان در اين عزادارى و نوحه سرايى با کاروان اسيران همراه مى شدند و اين برنامه ها بود که خانه هاى دشمن را به عزاخانه هاى حسين عليه السلام تبديل کردند.
تأثير سياسى عزادارى
از آثار مهم مجالس عزادارى و سوگوارى و محافل نوحه خوانى و مرثيه سرايى، زنده نگه داشتن حس عدالت خواهى و حق پرستى و توجّه دادن مردم به فرهنگ جهاد و شهادت است. دل باختگان امام حسين عليه السلام براى افشاى چهره دشمنان دين و مقاصد شوم آنان، با برگزارى محافل سوگوارى، تلاش مى کنند ياد و خاطره کربلا و مظلوميت اباعبداللّه الحسين عليه السلام را زنده و جاودانه نگه دارند. امام خمينى رحمه الله مى فرمايد: «مسئله، مسئله گريه نيست، مسئله، مسئله تباکى نيست؛ مسئله، مسئله سياسى است که ائمه عليه السلام با همان ديد الهى که داشتند، مى خواستند که اين ملّت ها را با هم بسيج کنند و يک پارچه کنند».
شعار و شعور
برگزارى مراسم عزادارى اگر از محتوا تهى باشد و تنها به صورت تشريفات يا عادت انجام شود، تأثيرى عميق به جا نمى گذارد. آنچه به اين برنامه ها و مراسم غنا و تأثير مى بخشد، عبور از جنبه ظاهرى و رسيدن به محتوا و حقيقت آن است. بايد روح قيام امام حسين عليه السلام و صحنه هاى عاشورا در آنها تجلّى يابد. اگر امامان معصوم عليه السلام بر عزادارى تأکيد مى ورزند، بر محتوا و عمق بخشى آن نيز اصرار ورزيده اند. سوگوارى و عزادارى بايد الهام بخش فرهنگ جهاد و شهادت باشد و علاوه بر شعار با شعور نيز همراه شود تا تأثير گذارى و تازگى آن براى هميشه محفوظ بماند.
 منبع : نشريه گلبرگ، فروردين 1381، شماره 28