الحمد لله الواحد الأحد الذی لا شریک له الفرد الصمد الذی لا شبیه له الأول القدیم الذی لا غایه له الآخر الباقی الذی لا نهایه له الموجود الثابت الذی لا عدم له الملک الدائم الذی لا زوال له القادر الذی لا یعجزه شیء العلیم الذی لا یخفى علیه شیء الحی لا بحیاه الکائن لا فی مکان السمیع البصیر الذی لا آله له و لا أداه الذی أمر بالعدل و أخذ بالفضل و حکم بالفصل- لا مُعَقِّبَ لِحُکْمِهِ و لا راد لقضائه و لا غالب لإرادته و لا قاهر لمشیته و إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَیْئاً أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ. فَسُبْحانَ الَّذِی بِیَدِهِ مَلَکُوتُ کُلِّ شَیْءٍ و إلیه المرجع و المصیر. و أشهد أن لا إله إلا الله رب العالمین و أشهد أن محمدا عبده و رسوله سید النبیین و خیر خلقه أجمعین و أشهد أن علی بن أبی طالب سید الوصیین و إمام المتقین و قائد الغر المحجلین و أن الأئمه من ولده بعده حجج الله إلى یوم الدین صلوات الله و سلامه علیهم أجمعین. قال الشیخ أبو جعفر محمد بن علی بن الحسین بن موسى بن بابویه القمی الفقیه نزیل الری مصنف هذا الکتاب أعانه الله تعالى على طاعته و وفقه لمرضاته إن الذی دعانی إلى تألیف کتابی هذا أنی وجدت قوما من المخالفین لنا ینسبون عصابتنا إلى القول بالتشبیه و الجبر لما وجدوا فی کتبهم من الأخبار التی جهلوا تفسیرها و لم یعرفوا معانیها و وضعوها فی غیر موضعها و لم یقابلوا بألفاظها ألفاظ القرآن فقبحوا بذلک عند الجهال صوره مذهبنا و لبسوا علیهم طریقتنا و صدوا الناس عن دین الله و حملوهم على جحود حجج الله فتقربت إلى الله تعالى ذکره بتصنیف هذا الکتاب فی التوحید و نفی التشبیه و الجبر مستعینا به و متوکلا علیه و هو حسبی وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ
مقدمه مولف
ستایش مخصوص خداوندى است که هیچ شریکى ندارد، تنهایى است که بىنیاز است و کسى شبیه او نیست، اولى است که همیشه بوده است و پایانى ندارد و پایانى است که همیشگى مى باشد و انتهایى براى او نیست. وجود ثابتى است که نیستى در او جایى ندارد، پادشاه دائمى است که پادشاهیش نابود نمى گردد، توانایى است که چیزى او را ناتوان نمى سازد، دانایى است که هیچ چیز بر او پنهان نمى شود، زندهاى است که زنده بودنش به زندگى نیست، موجود پایدارى است که در مکان قرار نمى گیرد، شنواى بینایى است که براى او ابزار و وسائلى نیست او کسى است که به عدالت دستور مى دهد و با فضل مى گیرد و با قاطعیت حکم مى دهد، که دنباله ندارد و از خواست خود بر نمى گردد و هیچ کس بر اراده او پیروز نمى شود و کسى نمى تواند بر خواست او غلبه کند و هر چه بخواهد تا به وجود آید، مى گوید : باش (و آن) به وجود مى آید. او منزه است که هر چیزى به دست او و بازگشت همه چیز به سوى اوست. شهادت مى دهم که خدایى جز خداى یگانه نیست که پروردگار جهانیان است و شهادت مى دهم که حضرت محمد (صلى الله علیه و آله و سلم)، بنده خدا و فرستاده اوست که سرور پیامبران و بهترین موجودى است که خداوند آفریده است و شهادت مى دهم که حضرت على (علیه السلام)، سرور جانشینان و پیشواى پرهیزکاران و رئیس پیشانى سفیدهاى روز قیامت است و امامانى که فرزند آن حضرت هستند، تا روز قیامت، حجتها ى الهى که درود و سلام خداوند بر آنها باد. شیخ ابو جعفر محمد فرزند على بن حسین بن موسى بن بابویه قمى که در شهر رى ساکن است و نویسنده این کتاب مى باشد (خداوند، او را بر اطاعت خود کمک کرده و در راه خشنودى خود موفق کند) چیزى که باعث شد این کتاب را بنویسم، این بود که گروهى از مخالفین شیعه را دیدم که ما را به تشبیه و جبر نسبت مى دادند زمانى که آنها در کتابهایشان، روایاتى را یافتند که نسبت به تفسیر آنها، عاجز و یا جاهل بوده و معانیشان را نمى فهمیدند و آنها را در جاى خود به کار نمى بردند و با قرآن هماهنگ و مقابله نمى ساختند، به همین دلیل مذهب ما (شیعه) نزد آنها جلوه بدى پیدا کرد و راهها بر آنها پوشیده شد و مردم را از دین اسلام منحرف کرده و حجتها ى الهى (ائمه معصومین) را انکار کردند. پس به خداوند متعال، به واسطه این کتاب درباره توحید و یگانگى او و نفى کردن تشبیه و جبر (و نسبت دادن آن به شیعه) تقرب جستم و به او توکل کردم و او مرا کفایت مى کند و بهترین نگهبان مى باشد.
1. باب ثواب الموحدین و العارفین
درباره ثواب یکتاپرستان و عارفان
1 قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ مُوسَى بْنِ بَابَوَیْهِ الْقُمِّیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عِمْرَانَ الْعِجْلِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْعَلَاءِ الْخَفَّافُ قَالَ حَدَّثَنَا عَطِیَّهُ الْعَوْفِیُّ عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَا قُلْتُ وَ لَا قَالَ الْقَائِلُونَ قَبْلِی مِثْلَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
ترجمه :
1. از ابو سعید خُدرى نقل شده است که رسول خدا (صلى الله علیه و آله و سلم) فرمودند : نه من و نه کسى قبل از من، سخنى مانند (لا اله الا الله) نگفته است. (این نشان مى دهد که تا اعتقاد به توحید و یگانگى خداوند نباشد، چیزى معنا نخواهد داشت.)
2 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِیمُ بْنُ هَاشِمٍ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ إِسْمَاعِیلَ بْنِ مُسْلِمٍ السَّکُونِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ آبَائِهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص خَیْرُ الْعِبَادَهِ قَوْلُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
ترجمه :
2. امام جعفر صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش و ایشان نیز از پدرانشان نقل کردهاند که رسول خدا فرمودهاند : بهترین عبادت، گفتن لا اله الا الله است (زیرا شالوه تمام اعمال مى باشد.)
3 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ هِلَالٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ فَضَّالٍ عَنْ أَبِی حَمْزَهَ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ سَمِعْتُهُ یَقُولُ مَا مِنْ شَیْءٍ أَعْظَمَ ثَوَاباً مِنْ شَهَادَهِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ لِأَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَا یَعْدِلُهُ شَیْءٌ وَ لَا یَشْرَکُهُ فِی الْأَمْرِ أَحَدٌ
ترجمه :
3. ابو حمزه مى گوید : از امام محمد باقر (علیه السلام) شنیدم که مى فرمود : ثواب چیزى بزرگتر از شهادت دادن به لا اله الا الله (وحدانیت خداوند) نیست، زیرا خداوند، مساوى با چیزى نیست و کسى در هیچ کارى، با او شریک نیست.
4 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ الْمُتَوَکِّلِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْأَسَدِیِّ قَالَ حَدَّثَنِی مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِیُّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى ضَمِنَ لِلْمُؤْمِنِ ضَمَاناً قَالَ قُلْتُ وَ مَا هُوَ قَالَ ضَمِنَ لَهُ إِنْ هُوَ أَقَرَّ لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ وَ لِمُحَمَّدٍ ص بِالنُّبُوَّهِ وَ لِعَلِیٍّ ع بِالْإِمَامَهِ وَ أَدَّى مَا افْتُرِضَ عَلَیْهِ أَنْ یُسْکِنَهُ فِی جِوَارِهِ قَالَ قُلْتُ فَهَذِهِ وَ اللَّهِ الْکَرَامَهُ الَّتِی لَا یُشْبِهُهَا کَرَامَهُ الآْدَمِیِّینَ قَالَ ثُمَّ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع اعْمَلُوا قَلِیلًا تَتَنَعَّمُوا کَثِیراً
ترجمه :
4. مفضل بن عمر (از یاران نزدیک و با ایمان امام صادق (علیه السلام) مى گوید :امام جعفر صادق (علیه السلام) فرمودند : خداوند، ضمانت خوبى از مومن مى کند (یعنى ضامن مطمئنى براى مومن است) عرض کردم : آن ضمانت چیست؟ فرمودند : چون او، به وحدانیت خداوند، پیامبرى حضرت محمد (صلى الله علیه و آله و سلم)، امامت امام على (علیه السلام) اقرار کرده و واجبات خود را به جا آورده است، او را در کنار خودش جاى مى دهد.(مفضل بن عمر) مى گوید : به آن حضرت عرض کردم : به خدا قسم! این کرامت و بزرگى است که هیچ کرامت انسانى، شبیه او نیست. سپس آن حضرت فرمودند : کم عمل کنید و زیاد نعمت به دست آورید. (این نشان مى دهد عملى که با اقرار به توحید، نبوت پیامبر اسلام و امامت امیرالمؤمنین باشد، ارزشمند است چه کم و چه زیاد باشد و ملاک قبولى اعمال، این است.)
5 حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ زِیَادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْهَمَدَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ هَاشِمٍ عَنْ أَبِیهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ زِیَادٍ الْکَرْخِیِّ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِیهِ عَنْ جَدِّهِ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص مَنْ مَاتَ وَ لَا یُشْرِکُ بِاللَّهِ شَیْئاً أَحْسَنَ أَوْ أَسَاءَ دَخَلَ الْجَنَّهَ
ترجمه :
5. امام جعفر صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش و جدش (امام زین العابدین (علیه السلام) نقل کردهاند که پیامبر اسلام فرمودند : کسى که از دنیا برود و چیزى را با خدا چه خوب و چه بد شریک نداند، وارد بهشت خواهد شد. (منظور این است که اگر کسى گنهکار باشد ولى به وحدانیت خداوند، اقرار کند، در جهنم مى رود اما براى همیشه در آن جا نمى ماند، زیرا خالد شدن در جهنم، مخصوص مشرکان است.)
6 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَهَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع فِی قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ- هُوَ أَهْلُ التَّقْوى وَ أَهْلُ الْمَغْفِرَهِ قَالَ قَالَ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَنَا أَهْلٌ أَنْ أُتَّقَى وَ لَا یُشْرِکَ بِی عَبْدِی شَیْئاً وَ أَنَا أَهْلٌ إِنْ لَمْ یُشْرِکْ بِی عَبْدِی شَیْئاً أَنْ أُدْخِلَهُ الْجَنَّهَ وَ قَالَ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى أَقْسَمَ بِعِزَّتِهِ وَ جَلَالِهِ أَنْ لَا یُعَذِّبَ أَهْلَ تَوْحِیدِهِ بِالنَّارِ أَبَداً
ترجمه :
6. ابوبصیر مى گوید : از امام صادق (علیه السلام)، درباره سخن خداوند پرسیدم که مى فرماید :خداوند اهل تقوى و بخشش است آن حضرت فرمودند : خداوند مى فرماید : من شایستگى و استحقاق این را دارم که فقط از من بترسند و بنده من، چیزى را شریک من قرار ندهد و من هم شایستگى این را دارم که اگر بنده من، چیزى را شریک من قرار نداد، او را داخل بهشت کنم و سپس فرمودند : خداوند به بزرگى خود قسم یاد کرده است که اهل توحید و معترفان به یگانگى خداوند را اصلا در آتش جهنم عذاب نکند.
7 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ الشَّیْبَانِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْکُوفِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عِمْرَانَ النَّخَعِیُّ عَنْ عَمِّهِ الْحُسَیْنِ بْنِ یَزِیدَ النَّوْفَلِیِّ عَنْ عَلِیِّ بْنِ سَالِمٍ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى حَرَّمَ أَجْسَادَ الْمُوَحِّدِینَ عَلَى النَّارِ
ترجمه :
7. ابوبصیر از امام صادق (علیه السلام) نقل مى کند که آن حضرت فرمودند : خداوند، بدن انسانها ى معترف به یگانگى خداوند را بر آتش جهنم حرام کرده است.
8 حَدَّثَنَا أَبِی رَحِمَهُ اللَّهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَهَ قَالَ حَدَّثَنِی الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاهَ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو الزُّبَیْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِیِّ ص أَنَّهُ قَالَ الْمُوجِبَتَانِ مَنْ مَاتَ یَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ دَخَلَ الْجَنَّهَ وَ مَنْ مَاتَ یُشْرِکُ بِاللَّهِ دَخَلَ النَّارَ
ترجمه :
8. جابربن عبدالله انصارى از پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله و سلم) نقل مى کند که آن حضرت فرمودند : دو چیز، موجب به وجود آمدن دو چیز دیگر مى شود، (یکى این که) اگر کسى بمیرد در حالى که به یگانگى خداوند شهادت داده است، وارد بهشت مى شود. (و دوم این که) کسى بمیرد در حالى که به خداوند شریک قرار داده است، وارد جهنم خواهد شد.
9 حَدَّثَنَا أَبِی رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَهَ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ الصَّبَّاحِ قَالَ حَدَّثَنِی أَنَسٌ عَنِ النَّبِیِّ ص قَالَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ مَنْ أَبَى أَنْ یَقُولَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ
ترجمه :
9. انس بن مالک از پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله و سلم) نقل مى کند که آن حضرت فرمودند : (منظور خداوند که فرموده است) هر ستمگر لجوج و دشمن یعنى کسى که از گفتن لا اله الا الله (و اقرار به وحدانیت خداوند) امتناع مى ورزد.
10 حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُغِیرَهِ الْکُوفِیُّ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی جَدِّیَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ الْکُوفِیُّ عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ سَیْفٍ عَنْ أَخِیهِ عَلِیٍّ عَنْ أَبِیهِ سَیْفِ بْنِ عَمِیرَهَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شِمْرٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ یَزِیدَ الْجُعْفِیِّ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ ع قَالَ جَاءَ جَبْرَئِیلُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ص فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ طُوبَى لِمَنْ قَالَ مِنْ أُمَّتِکَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ وَحْدَهُ
ترجمه :
10. از امام جعفر صادق (علیه السلام) روایت شده است که :(روزى) جبرئیل به نزد پیامبر اسلام (صلى الله علیه و آله و سلم) آمد و عرض کرد : اى محمد! خوش به حال انسانى از امت تو که بگوید : لا اله الا الله وحده وحده وحده (هیچ خدایى جز خداى یگانه نیست و سه بار هم تکرار کند او یکتاست.)
11 حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَى عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ أَبِی جَمِیلَهَ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرٍ ع قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ص أَتَانِی جَبْرَئِیلُ بَیْنَ الصَّفَا وَ الْمَرْوَهِ فَقَالَ یَا مُحَمَّدُ طُوبَى لِمَنْ قَالَ مِنْ أُمَّتِکَ- لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ مُخْلِصا
هیچ نظری وجود ندارد