حضرت معصومه (س) در جمع بانوان محدّثه

آیتى از خداست معصومه / لطف بى انتهاست معصومه (س) جلوه اى از جمال قرآن است / چهره اى حق نماست،معصومه (س) عطر باغ محمدى دارد / زاده مصطفى است،معصومه (س) پرتوى از تلألو زهرا / گوهرى پربهاست،معصومه (س) ماه عفت نقاب آل کسا / دختر مرتضاست،معصومه (س) اخترى در مدار شمس شموس / یعنى اخت الرضاست،معصومه (س) زائران! یک در بهشت اینجاست / تربتش باصفاست،معصومه (س) در توسل به عترت و قرآن / باب حاجات ماست،معصومه (س) (۱)
حضرت فاطمه معصومه (س) در روز اول ذیقعده سال ۱۷۳ (هـ.ق) در مدینه منوره، دیده به جهان گشود چنان که در مستدرک سفینه البحار مى خوانیم:«فاطمه المعصومه المولوده فى غرّه ذى القعده سنه ۱۷۳؛ فاطمه معصومه که در روز اول ذیقعده ۱۷۳ بدنیا آمده است.» (2) پدر بزرگوار آن حضرت، امام کاظم (ع) و مادر گرامى اش نجمه خاتون مى باشد که بعد از تولد توسط حضرت رضا (ع) به طاهره ملقب گردید. (۳) در نتیجه فاطمه معصومه (س) با امام رضا (ع) خواهر و برادر ابوینى هستند. فاطمه معصومه (س) در پى انتقال اجبارى امام هشتم به مرو،بعد از یک سال تحمّل دورى برادر بزرگوارش از مدینه منوره، عازم خراسان گردید که در مسیر سفر در ۲۳ ربیع الاوّل سال ۲۰۱ (هـ.ق) وارد شهر قم شده و مورد استقبال عدّه زیادى از مردم مشتاق و شیفته اهل بیت (ع) قرار گرفت، و بعد از هفده روز اقامت در منزل موسى بن خزرج، در سن ۲۷ سالگى در سال ۲۰۱ (هـ.ق) (به اتفاق مورّخان) (۴) دیده از جهان فرو بست و در «باغ بابلان» محل فعلى مزار آن حضرت، دفن گردید. به بهانه رحلت آن بانوى بزرگوار نگاهى گذرا داریم به بانوان محدّثه تاریخ اسلام، و مقام محدّثه بودن کریمه اهل بیت حضرت معصومه (س).
جایگاه زن در فرهنگ دینى
در فرهنگ قرآنى بر خلاف تصوّر برخى مکتبها و افراد که فقط مردان را الگوى افراد و جامعه مى دانند، آنجا که مى خواهد اسوه ها و نمونه ها را معرّفى کند در کنار اسوه بودن حضرت ابراهیم (ع) و حضرت رسول اکرم (ص) الگوها و نمونه هایى از زنان وارسته و همچنین زنان گمراه را به جامعه و مؤمنان معرّفى مى کند، قرآن علاوه بر فاطمه زهرا (س) و حضرت مریم (س) به عنوان الگو، همسر فرعون را نیز به عنوان زن نمونه معرّفى نموده است، زنى که در بدترین محیط و فاسدترین مکان، یعنى کاخ فرعون زندگى مى کرد، ولى با شکوه ترین ایمان و پایدارى و فداکارى را به نمایش گذاشت، قرآن درباره او مى فرماید: «و خداوند براى مؤمنان به همسر فرعون مثل زده است در آن هنگام که گفت: پروردگارا! خانه اى براى من نزد خودت در بهشت بساز و مرا از فرعون و کار او نجات ده و مرا از گروه ستمگران رهایى بخش!»نکته در خور دقّت در آیه فوق این است که همسر فرعون همچون مریم (س) نه تنها الگو براى زنان است بلکه مثال و نمونه براى کل جامعه است. این نشان مى دهد که اسلام براى زنان آن قدر ارزش قائل است که به او میدان داده تا در عرصه معنویات و پیشرفتهاى معنوى و اخلاق و فداکارى بتواند الگو و مثال براى مردان نیز باشد. اسلام در تاریخ خود زنان نمونه در عرصه هاى مختلف فراوان داشته از جمله صحنه هاى علمى، و بخصوص صحنه هاى علوم دینى و نقل حدیث، آنچه در این بخش پى گیرى مى شود اسامى بانوانى است که در عرصه نقل حدیث و روایات در دوره هاى مختلف الگو و نمونه بوده اند.

زنان محدّثه در عصر رسالت
در عصر رسالت رسول اعظم (ص) بانوان بى شمارى از خرمن علوم الهى خوشه چیدند و بعد از خود آنها را به عنوان یادگار براى نسلهاى بعدى نقل نمودند، از جمله این افراد که مى توان نام برد: ۱ـ اسماء بنت عمیس که روایات مختلفى از جمله روایاتى درباره فاطمه زهرا (س) از او نقل شده است. ۲ـ اسماء بنت یزید الانصاریه. ۳ـ ام اسلم صاحبه الحصاده. ۴ـ امّ انس بن مالک. ۵ ـ امّ حرام بنت ملحان. ۶ـ امّ الحصین. ۷ـ ام حکم بن الزبیر. ۸ ـ ام حمید الانصاریّه. ۹ـ ام حارجه. ۱۰ ـ ام الورداء. ۱۱ـ ام رعله القشیریه. ۱۲ـام سلیط. ۱۳ـ ام سنان الاسلمیّه. ۱۴ـ ام شریک ۱۵ـ ام عطیّه الدوسیّه. ۱۶ـ ام عطیّه الانصاریه. ۱۷ـ ام عطیه الخافضه. ۱۸ـ ام غنم صاحبه الحصاه. ۱۹ـ ام قیس بنت محصن الاسدیّه. ۲۰ـ ام کلثوم بنت عقبه. ۲۱ـ ام بشرالانصاریّه. ۲۲ـ ام هشام الانصاریّه. ۲۳ـ برکه بنت ثعلبه (امّ ایمن). ۲۴ـ خرامه بنت وهب. ۲۵ـ خوله بنت عامر. ۲۶ـ خوله بنت حکیم السلیمه. ۲۷ـ الربیع بنت معوّذ. ۲۸ـ زینب (مرأه ابن مسعود). ۲۹ـ زینب بنت ابى سلمه. ۳۰ـ زینب العطاره الحولاء. ۳۱ـ سبیعه بنت الحارث الاسلمیّه. ۳۲ـ سلمى (مولاه الرسول (ص)). ۳۳ـ سوده بنت زمعه. ۳۴ـ صفیّه بنت شیبه. ۳۵ـ ضباغه بنت الزبیر بن عبدالمطلب. ۳۶ـ فاخته بنت ابى طالب. ۳۷ـ فاطمه بنت اسد (مادر امیرمؤمنان علی (ع). ۳۸ـ فاطمه الزهرا (س). ۳۹ـ لبابه بنت الحارث. ۴۰ـ لیلى الغفّاریّه. ۴۱ـ میمونه بنت الحارث. ۴۲ـ نسیبه بنت کعب. ۴۳ـ نسیبه بنت الحارث الانصاریّه. ۴۴ـ ام سلمه (هند بنت ابى امیّه). ام المؤمنین همسر گرامى پیامبر اکرم (ص) که از جمله روایات مربوط به شهادت امام حسین (ع) و شأن نزول آیه تطهیر و…را نقل نموده است. ۴۵ـ هند بنت اثاثه. ۴۶ـ عائشه دختر ابوبکر نیز از راویان زن مى باشد و…. (۵)
بانوانى که از امیرمؤمنان علی (ع) نقل حدیث نموده اند
در عصر علوى نیز جمعى از زنان از مکتب درس آن حضرت دانش فرا گرفته اند، و اندوخته هاى خویش را در قالب روایات نقل نموده از جمله به این افراد مى توان اشاره کرد: ۱ـ ام الحسن النخعیّه. ۲ـ ام حکیم دختر عمروبن سفیان الخولیه ۳ـ ام خداش. ۴ـ ام عبداللّه بن جعفر. ۵ ـ ام موسى ۶ـ حبابه الوالبیه ۷ـ حلبه کنیز شیبان. ۸ ـ زبراء کنیز امام علی (ع). ۹ـ عمره دختر طبیح. ۱۰ـ فاطمه الزهرا (س). ۱۱ـ نضره الازدیه. ۱۲ـ ام سلمه (هند دختر ابى امیه) ام المؤمنین. ۱۳ـ فضه خادمه، کنیز حضرت زهرا (س). (۶)
بانوانى که از فاطمه زهرا (س) حدیث نقل کرده اند
حضرت زهرا (س) با این که عمر کوتاهى داشت هم خود روایات قابل توجهى نقل نموده است که در کتابهایى همچون فرهنگ سخنان فاطمه زهرا (س)، محمد دشتى، گردآورى شده است و هم بانوانى از علوم او بهره برده اند، روایاتى از او نقل نموده اند، مانند: ۱ـ اسماء بنت عمیس ۲ـ زینب کبرا دختر علی (ع) و زهرا (س) ۳ـ سلمى کنیز رسول خدا (ص) ۴ـ فضه نوبیّه (خادمه) ۵ ـ ام سلمه ام المؤمنین، همسر رسول اکرم (ص) ۶ـ ام کلثوم دختر حضرت علی (ع) ۷ـ زینب دختر ابى رافع (۷)
بانوان محدّثه از امام حسن (ع)
از حضرت امام حسن مجتبی (ع) نیز جمعى از بانوان حدیث نقل کرده اند از جمله: ۱ـ حبابه الوالبیه ۲ـ فاطمه دختر حبابه الوالبیه ۳ـ فاطمه دختر امام علی (ع) ۴ـ زینب دختر علی (ع) (خواهر امام حسن) ۵ـ نضره العدویه (۸)
بانوانى که از امام حسین (ع) حدیث نقل کرده اند
1ـ حباه الوالبیّه ۲ـ فاطمه دختر حبابه الوالبیه ۳ـ زینب خواهر امام حسین (ع) که در وقایع کربلا سخنانى از امام حسین (ع) نقل نموده ۴ـ سکینه دختر امام حسین (ع) ۵ـ فاطمه کبرى دختر امام حسین (ع).
بانوان محدّثه در عصر امام سجاد (ع)
در عصر امام سجاد (ع) بر اثر اختناق فراوان زنان کمترى جرأت نقل حدیث پیدا کرده اند که چند نفر را مى توان نام برد. ۱ـ ام البراء ۲ـ حبابه الوالبیه ۳ـ فاطمه کبرى دختر امام حسین (ع) ۴ـ زینب دختر علی (ع).
بانوانى که از امام باقر (ع) حدیث نقل کرده اند
عمربن عبدالعزیز در دوران امام باقر (ع) اجازه نشر و نقل حدیث را صادر کرد، حضرت باقر (ع) از فرصت استفاده وافر برده و شاگردان فراوانى را تربیت نمود، که در بین آنها از این زنان مى توان نام برد. ۱ـ ام هانى ۲ـ حبابه الوالبیّه ۳ـ خدیجه دختر عمربن امام زین العابدین (ع) ۴ـ خدیجه دختر امام باقر (ع). (۹)
بانوان محدّثه در عصر حضرت صادق (ع)
انقلاب فرهنگى شیعه که در زمان حضرت باقر (ع) شروع شد و در زمان امام بحق ناطق حضرت صادق (ع) به اوج خود رسید، و حضرت شاگردان بى شمارى که عدد آن تا چهار هزار نفر احصا کرده اند تربیت کرد، در بین این شاگردان کسانى بودند که بیش از سى هزار حدیث نقل کرده اند همچون محمد بن مسلم و زراره…در این فرصت بانوان شیعه نیز بهره بردارى کردند و بعد از عصر رسالت بیشترین زنان محدّثه را در این دوران مى توان مشاهده کرد که به این افراد مى توان اشاره کرد: ۱ـ ام اسحاق دختر سلیمان ۲ـ ام الاسود الشیبانیه ۳ـ ام البداء ۴ـ ام بکر ۵ـ ام الحسن (ع) دختر عبداللّه بن امام باقر (ع) ۶ـ ام الخیر ۷ـ ام الخیر دختر امام باقر (ع) ۸ ـ ام سعید احمسیه ۹ـ ام سلمه (ام محمد بن مهاجر) ۱۰ـ ام سلمه دختر حضرت باقر (ع) ۱۱ـ ام عیسى دختر عبداللّه ۱۲ـ ام فروه مادر امام صادق (ع) ۱۳ـ ام الحسن الصیقل ۱۴ـ جویزه (همسر عیسى بن موسى الهاشمی) ۱۵ـ حبابه الوالبیه ۱۶ـ جویزه بنت الحارث ۱۷ـ حماده دختر حسن (خواهر ابى عبیده الحدّاء) ۱۸ـ رباب (همسر داود بن کثیر رقى که خود از روات است) ۱۹ـ عمره دختر فضیل ۲۰ـ سالمه کنیز امام صادق (ع) ۲۱ـ سریه (جدّه ابى طاهر احمد بن عیسى که خود از روات مى باشد) ۲۲ـ سعیده کنیز امام صادق (ع) ۲۳ـ سعیده (خواهر محمد بن ابى عمیر) ۲۴ـ عمّه الحسن بن مسلم ۲۵ـ عمّه محمد بن زیاد ۲۶ـ عمّه محمد بن مارد ۲۷ـ فاطمه دختر امام صادق (ع) ۲۸ـ فاطمه دختر عبداللّه بن ابراهیم ۲۹ـ کلثوم دختر یوسف ۳۰ـ مغیره کنیز امام صادق (ع) ۳۱ـ منه (خواهر محمد ابن عمیر، که از روات معروف وثقه مى باشد و بنابر قول جمعى از علما مرسلات او مثل مسندات است) ۳۲ـ ام الخیر هرنیه البادقیه (۱۰)
بانوان محدّثه در عصر امام کاظم (ع)
اختناق و سخت گیرى در دوران امام موسى کاظم (ع) دوباره به اوج خود رسید، لذا مى بینیم بانوان محدّثه در این دوران آمار کمترى دارد، و در بین پنج نفر سه نفر از دختران آن حضرت هستند به این ترتیب: ۱ـ ام احمد دختر امام موسى کاظم (ع) ۲ـ ام الحسین دختر امام کاظم (ع) ۳ـ حبابه الوالبیه ۴ـ سعیده ۵ ـ فاطمه کبرى دختر امام کاظم (حضرت معصومه (س)) (۱۱)
بانوانى که از امام هشتم روایت کرده اند
تعداد زنانى که از مکتب رضوى دانش آموخته اند و در قالب روایات آن را به یادگار گذاشته اند به هشت نفر مى رسد: ۱ـ حکیمه دختر حضرت امام کاظم (ع) ۲ـ فاطمه بنت امام رضا (ع) ۳ـ کلثوم بنت سلیم ۴ـ السیّده خیزران ۵ ـ سعیده ۶ـ عذر (عذراء) ۷ـ فاطمه بنت الامام الکاظم ۸ ـ السیده نجمه مادر امام هشتم (ع) (۱۲)
بانوان محدّثه در دوران امام جواد (ع)
از محضر مبارک حضرت جواد الائمه (ع) نیز جمعى از بانوان بهره برده اند از جمله به این افراد مى توان اشاره کرد: ۱ـ زهراء امّ احمد بنت الحسین ۲ـ زینب دختر محمد ۳ـحکیمه بنت امام موسى بن جعفر (ع) ۴ـ حکیمه بنت امام رضا (ع) ۵ ـ حکیمه بنت امام جواد (ع) (۱۳)
بانوانى راوى در عصر امام هادی (ع)
در دوران حضرت هادی (ع) اختناق به اوج خود رسید و حضرت در سامرّا کاملاً تحت نظر قرار گرفت لذا کمتر شیعیان از حضور او بهره بردند، به همان نسبت بانوان محدّثه نیز به پایین ترین حدّ خود رسیده است تا آنجا که بیش از سه نفر از بانوان از آن حضرت حدیث نقل نکرده اند: ۱ـ ام کلثوم الکرخیه ۲ـ ام محمّد کنیز امام رضا (ع) ۳ـ فاطمه دختر محمد بن هیثم (۱۴)
دوران حضرت عسکری (ع)
در عصر حضرت عسکری (ع) به شدّت سختگیرى و مراقبت از آن حضرت و تماسهاى او ادامه یافت، مخصوصاً با توجّه به اینکه متوجّه شده بودند که مهدی (ع) از نسل اوست، سختگیرى ها شدید شده بود، به این جهت تنها زنى که از آن حضرت روایت نقل کرده است حکیمه خاتون دختر امام جواد (ع) و خواهر حضرت عسکری (ع) و عمّه امام زمان (عج) است. همان بانویى که جریان تولّد حضرت مهدی (ع) را به صورت گزارش لحظه به لحظه از زبان حضرت عسکری (ع) و مشاهدات خود نقل نموده است. از آنچه بیان شد بدست آمد که حضرت معصومه (س) یکى از بانوانى است که از محضر پدر بزرگوارش بهره هاى فراوان برده و همین طور از برادر بزرگوارش حضرت رضا (ع) استفاده برده، و به صورت هاى مختلف از علوم بدست آورده براى هدایت جامعه بهره بردارى نموده است. گاه در نبود پدر به پرسش شیعیان جواب مى داد، و آنچنان آنها را قانع مى نمود که مدال بلند «فداها ابوها؛پدرش فدایش باد»را از پدرش دریافت نمود. (۱۵) و گاه به صورت نقل حدیث آن علوم را از خود به یادگار گذاشته است، چرا که او به خوبى از پیامبر اسلام آموخته بود که فرمود: «من تعلّم حدیثنى اثنین ینفع بهما نفسه او یعلّمها غیره فینتفع بهما کان خیراً له من عباده ستین سنهً؛ (۱۶) کسى که دو روایت بیاموزد و خود از آن بهره برد و یا به دیگرى بیاموزد، تا او سود برد، برایش از عبادت شصت سال بهتر خواهد بود.» لذا هم خود احادیث فراوان را از پدر و برادر بزرگوارش فرا گرفت و هم با همه اختناق و سختگیریها روایاتى را براى مردم نقل نموده است. از حضرت معصومه (س) آن بانوى علم و کرامت مجموعاً پنج حدیث در منابع حدیثى به یادگار مانده است، جالب این است که چهار حدیث آن بر محور امامت و ولایت دور مى زند، آرى حضرت معصومه (س) زمان را به خوبى شناخته، در دورانى که پدرش با بدترین شکنجه ها در کنج زندان جان مى سپارد، و او را بر تخته پاره بر دوش چهار حمّال قرار مى دهند و فریاد مى کشند «هذا امام الرّفضه؛ این امام شیعیان است» و همین طور برادر بزرگوارش براى مراقبت و مواظبت بیشتر به بهانه ولایت عهدى به خراسان فرا خوانده مى شود. در چنین دورانى حضرت با احادیث ریشه دار و محکم پایه هاى امامت شیعه را تقویت و بازسازى مى کند یک جا به بیان حدیث منزلت مى پردازد که سنّى و شیعه آن را نقل نموده اند، و بزرگترین سندى است بر امامت امیرمؤمنان علی (ع) آنجا که فرمود: «انسیتم قول رسول اللّه…انت منّى بمنزله هارون من موسی؛ (۱۷) آیا سخن رسول خدا (ص) که فرمود: جایگاه تو (اى علی) نسبت به من مانند (جایگاه) هارون (در برابر) موسى است فراموش کردید.» یعنى همچنان که هارون وصى و جانشین موسى بود، حضرت امیرمؤمنان (ع) نیز وصیّ پیامبر است، و بعد از او حسن و حسین (ع) تا مى رسد به موسى بن جعفر (ع) پس گفتن «امام الرفضه» توهین است، بلکه باید گفت امام کاظم (ع) وصیّ و جانشین پیغمبر است، و حضرت رضا (ع) نیز چنین است، لذا دادن ولایت عهدى از طرف مأمون بى معنى است بلکه امام هشتم خود صاحب امامت و ولایت و جانشینى پیامبر است. همان سخنى را که خود حضرت رضا (ع) به مأمون فرمود: اگر خلافت و امامت حق تو است حق واگذارى آن را ندارى، و اگر حق دیگران است (که در حقیقت چنین است و حق ماست) تو چرا خود را خلیفه خوانده و ولى عهد انتخاب مى کنی. حضرت معصومه با این حدیث فهماند که امامت امامان شیعه به عنوان وصایت و جانشینى نبی (ص) است نه به عنوان ولایت عهدى از طرف امثال مأمون. در جاى دیگر به بیان حدیث متواتر و قطعى غدیر که امامت همه امامان شیعه در آن مطرح شده است پرداخت. چرا که پیامبر اکرم (ص) در ضمن خطبه غدیریّه فرمود: «سپس بعد از من على ولى شما و امام به فرمان خداست. سپس امامت در نسل من از فرزندان علی (ع) تا روزى که خدا و رسولش را ملاقات مى کنید مى باشد.» (18) آنجا که حضرت معصومه (س) از زبان خانم فاطمه زهرا (س) نقل نموده است که فرمود: «انسیتم قول رسول اللّه یوم غدیر خمّ من کنت مولاه فعلیٌ مولاه؛ (۱۹) آیا سخن رسول خدا در روز غدیر را فراموش کردید که فرمود: هر که من مولاى اویم على مولاى اوست.» در بخشى از حدیث طولانى دیگر فرمود:که پیامبر در شب معراج روى پرده اى این جمله را دید: «خدایى جز خداى یگانه نیست، محمد رسول خداست، على ولیّ و صاحب اختیار مردم است.» و در ادامه این حدیث آمده که «محمّد رسول اللّه علیّ وصیٌّ المصطفی؛ محمد رسول خدا است و على وصیّ مصطفى است.» و در قسمت دیگرى از این حدیث مى خوانیم: «که رسول خدا (ص) پرسید این کاخ از کیست؟» جبرئیل گفت: یا محمّد لابن عمّک و وصیّک على بن ابى طالب؛ اى محمّد! این خانه پسرعمو و جانشین تو على بن ابى طالب است.» (20) این که حضرت معصومه (س) از بین آن همه مسائلى که در شب معراج به وقوع پیوسته احادیثى را انتخاب نموده که مربوط به اثبات امامت علی (ع) به عنوان پایه گذار امامت شیعه است. نشان از آگاهى عمیق و ژرف آن بانو نسبت به اوضاع زمانه است. و براى تقویت ریشه هاى امامت و ولایت در درون دلهاى مسلمانان بخصوص شیعیان آثار گرانقدر محبّت اهل بیت را بیان نموده، آنجا که با سندش از طریق مادرش فاطمه زهرا (س) نقل نموده که فرمود: «من مات على حبّ آل محمّدٍ مات شهیداً؛ (۲۱) همانا هرکس با محبّت آل محمّد (ص) بمیرد شهید مرده است.» این حدیث فقط از زبان حضرت معصومه (س) در منابع شیعه نیامده است بلکه اهل سنت نیز این حدیث را با تفصیل بیشتر نقل نموده اند از جمله فخر رازى، زمخشرى، و قرطبى، از پیامبر اسلام (ص) نقل نموده که آن حضرت فرمود: «هر کس با محبّت آل محمّد بمیرد، شهید از دنیا رفته است، آگاه باشید! هر کس با محبّت آل محمد از دنیا رود، بخشوده شده از دنیا رفته است، آگاه باشید! هر کس با محبت آل محمد (ص) از دنیا رود، با توبه از دنیا رفته است، آگاه باشید! هر کس با محبت آل محمد (ص) از دنیا برود، فرشته مرگ او را بشارت به بهشت مى دهد و سپس نکیر و منکر به او بشارت دهند. آگاه باشید! هر کس با محبّت آل محمّد (ص) از دنیا رود، در قبر او دو در به سوى بهشت گشوده مى شود، آگاه باشید! هر کس با محبّت آل محمّد از دنیا رود، خداوند قبر او را زیارتگاه فرشتگان قرار مى دهد، آگاه باشید! هر کس با محبّت آل محمّد (ص) از دنیا رود، بر سنّت و جماعت از دنیا رفته، و آگاه باشید! هر کس با عداوت آل محمّد (ص) از دنیا برود روز قیامت در حالى وارد عرصه محشر مى شود که در پیشانى او نوشته شده «مأیوس از رحمت خداوند» آگاه باشید! هر کس با بغض آل محمّد (ص) از دنیا برود، کافر از دنیا رفته است، آگاه باشید! کسى که با بغض آل محمّد (ص) بمیرد بوى بهشت به مشام او نمى رسد.» (22) در بخش دیگرى از حدیث شب معراج پیش گفته مى خوانیم که «در روز قیامت همه مردم پا برهنه و عریان محشور مى شوند، جز شیعیان علی (ع) و همه مردم با نام مادرشان صدا مى شوند جز شیعیان على (ع) که با نام پدرانشان خوانده مى شوند.» پیامبر اسلام (ص) درباره راز این مسئله از جبرئیل پرسید، او پاسخ داد: «لانّهم احبّوا علیّاً فطاب مولدهم؛ چون علی (ع) را دوست داشتند ولادتشان پاک (و حلال) گردید.» (23) و در حدیث چهارم طهارت و عصمت امام حسین (ع) را بیان نموده؛ (۲۴)و در حدیث پنجم مرکزیت یافتن قم را براى شیعیان پیشگویى نموده است. (۲۵)

اختران شهر قم
در بخش پایانى خالى از لطف نیست که به اسامى بانوانى اشاره کنیم که در حرم حضرت معصومه (س) و در کنار آن بانو، و یا در شهر قم مدفون مى باشند. زیرا بسیارى از مردم و زائران قم از این مسئله بى اطلاع و یا کم اطلاعند.
الف: مخدّرات مدفون در حرم
در داخل حرم مطهر حضرت معصومه (س) و در زیر گنبد آن بانو، پنج تن از مخدّرات دیگر آرمیده اند که اسامى آنها به این شرح است: ۱ـ میمونه دختر موسى مبرقع، نوه امام جواد (ع) ۲ـ زینب دختر امام جواد (ع) ۳ـ امّ محمّد ۴ـ ام اسحاق جاریه محمد فرزند موسى مبرقع ۵ ـ ام حبیب جاریه ابوعلى نوه امام رضا (ع) ۶ـ ام قاسم، دختر على کوکبی. لذا در قرن سوّم دو قبر به جاى گنبد فعلى بوده، یکى بر فراز قبر حضرت معصومه، و دیگرى بر فراز قبر پنج تن از مخدّرات پیش گفته. (۲۶)
ب: بانوانى که بیرون از حرم مدفون هستند
به غیر از بانوان پیش گفته مخدّراتى نیز در گوشه و کنار قم دفن مى باشند که اسامى برخى از آنها به این شرح است: ۱ـ زینب دختر موسى مبرقع، فرزند موسى بن جعفر (ع) ۲ـ فاطمه دختر با واسطه امام جواد (ع) ۳ـ بریهه از دختران با واسطه موسى بن مبرقع فرزند موسى بن جعفر (ع) ۴ـ ام سلمه از دختران با واسطه امام جواد (ع) ۵ ـ ام کلثوم، از دختران با واسطه امام جواد (ع) این پنج نفر در چهل اختران واقع در خیابان آذر (طالقانی) مدفون مى باشند. ۶ ـ صفورا در خاکفرج ۷ـ قبر امّ محمد دختر موسى بن جعفر (ع) ۸ ـ میمونه دختر موسى بن جعفر (ع) و… در پایان براى حسن ختام مقاله:
از مدینه، به قصد خطه طوس / رهروى خسته پاست، معصومه (س) تا زیارت کند برادر خویش / فکر و ذکرش دعاست، معصومه (س) روز و شب، عاشقى بیان گرد / خواهرى با وفاست، معصومه (س) یا مگر اوست، زینب دگرى / کز برادر جداست، معصومه (س) تا بدانى که نیمه ره جان داد / بنگر اکنون کجاست، معصومه (س) از وطن دور و از برادر دور / حسرتش غم فزاست، معصومه (س) گرچه نشکسته سینه و پهلویش / در دلش داغهاست، معصومه (س) داغ زهرا (س) و داغ اجدادش / وارث کربلاست، معصومه (س) هر حسینیه بیت اوست (حسان) / چونکه صاحب عزاست، معصومه (س) (۲۷)
——————————————–
پى نوشت ها :
۱. شعر از حسان چایچیان. ۲. شیخ على نمازى، مستدرک سفینه البحار، ج ۸، ص ۲۵۷، ماده «فطم». 3. مناقب ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۳۶۷؛ عماد زاده، زندگانى حضرت موسى بن جعفر، ج ۲، ص ۳۷۵. ۴. حسن بن محمد بن حسن قمى، تاریخ قم، ص ۲۱۳ و سید محسن امین، اعیان الشیعه، ج ۸، ص ۲۹۰ و شیخ ذبیح اللّه محلّاتى، ریاحین الشریعه، ج ۵، ص ۳۲. ۵. ر.ک زنان دانشمند و راوى حدیث، احمد صادقى اردستانى، دفتر تبلیغات، ص ۲۸ ـ ۲۳۸ و رـ ک بارگاه فاطمه معصومه، تجلیگاه فاطمه زهرا (س)، سید جعفر میرعظیمى، دفتر تبلیغات اسلامى، اول، ۱۳۸۳، ص ۳۵ ـ ۳۷ و اعلام النساء المؤمنات، ص ۶۶۰. ۶. بارگاه فاطمه معصومه…، همان، ص ۳۶ ـ ۳۸؛ زنان دانشمند، همان، ص ۲۴۲ ـ ۲۵۴. ۷. میرعظیمى، همان، ص ۳۸؛ زنان دانشمند، ص ۲۵۵ ـ ۲۶۸. ۸. همان، ص ۲۶۹ ـ ۲۷۳. ۹. میرعظیمى، همان، ص ۳۸ ـ ۳۹؛ زنان دانشمند، ص ۲۷۶ ـ ۲۸۹. ۱۰. زنان دانشمند، همان، ص ۲۸۸ ـ ۳۴۲ و سید جعفر میر عظیمى همان، ص ۴۰ ـ ۴۱ اعلام النساء المؤمنات، ص ۶۳۰. ۱۱. زنان دانشمند، ص ۳۴۳ ـ ۳۵۵ و اعلام النساء المؤمنات، ص ۵۷۰ ـ ۵۷۹. ۱۲. بارگاه فاطمه…، ص ۴۲؛ زنان دانشمندان، ص ۳۵۷ ـ ۳۶۴. ۱۳. همان، به ترتیب، ص ۴۳، ص ۳۶۵ ـ ۳۶۸. ۱۴. میر عظیمى، همان، ص ۴۳، زنان دانشمند، ص ۳۶۷ـ ۳۷۰. ۱۵. اعلام النساء، ص ۶۹۲؛ تاریخ اهل بیت، ص ۸۲، کریمه اهل بیت، على اکبر مهدى پور، ص ۱۷۱. ۱۶. متقى هندى، کنزالعمال، مؤسسه الرساله، ج ۱۰، حدیث ۲۸۸۴۹. ۱۷. الغدیر، ج ۱، ص ۱۹۷، انس المطالب، فى مناقب على بن ابى طالب،ص ۴۹؛ بحارالانوار ج ۳۶، ص ۳۵۳، عوالم، ج ۲۱، ص ۳۵۴، ح ۳. ۱۸. بحارالانوار، محمد باقر مجلسى، ج ۳۷، ص ۲۰۷ ـ ۲۰۸؛عوالم، شیخ عبداللّه بحرانى، ج ۱۵، ص ۳۷۵. ۱۹. همانها، الغدیر، ج ۱، ص ۱۹۷ ؛ اعلام النساء المؤمنات، ص ۵۷۸. ۲۰. بحارالانوار، ج ۶۸، ص ۷۷؛ عوالم، ج ۲۱، ص ۳۲۵؛ ینابیع الموده، ص ۲۵۷. ۲۱. آثار الحجه، ج ۱، ص ۸ ـ ۹؛ عوالم، ج ۲۱، ص ۳۵۴. ۲۲. الکشاف، زمخشرى، بیروت، ج ۴، ص ۲۲۰ ـ ۲۲۱؛ تفسیر فخر رازى، ج ۲۷، ص ۱۶۵ ـ ۱۶۶؛ تفسیر قرطبى، ج ۸، ص ۵۸۴۳. ۲۳. بحار، ج ۶۸، ص ۷۷. ۲۴. بحارالانوار، ج ۴۳، ص ۲۴۳، امالى شیخ طوسى، ص ۸۲، اعلام النساء المؤمنات، ص ۵۷۹. ۲۵. فروغى از کوثر، ص ۴۹. ۲۶. تاریخ قم، ص ۲۱۴، بحارالانوار، ج ۶۰، ص ۲۲۰؛ بارگاه حضرت معصومه، ص ۶۶. ۲۷. شعر از حسان چایچیان.
منبع : نشریه پاسدار اسلام، اردیبهشت ۱۳۸۵، شماره ۳۰۵