خودشکوفایی دینی (عوامل درونی تربیت دینی)

الف – سیر در آفاق و انفس.ب – تفکر و تدبر – تعقل و استدلال. (۱)ج – عبرت‏آموزى.د – نتایج دریافتى از تجارب زندگى. (۲)و منظور از سیر آفاق و انفس، نحوه‏ى برداشتى است که آدمى با حسن نظر و به قصد فهم و درک، تا آن جاها که دنیاى اوست و مى‏تواند تا آن حدود نگاه و درک خود را وسعت دهد و افق‏هاى دنیاى او محسوب مى‏شوند، نظر کند و چیزها ببیند و یا در میان آدمیان و درون آن‏ها بنگرد؛ البته از مسیر همین چشم، اما با دقت باطنى و از صورتشان و حالاتشان، به روح و فکر و عواطفشان پى ببرد. نفوس را بدین وسیله بشناسد و از مجموع این دو سیر، وجدان او بیدار گردد و به کار افتد. قدرت داورى صحیح پیدا کند و مفید زندگى و راهنمایى آدمى در طول حیات شود.غرض از تفکر، اندیشیدن درباره‏ى همه‏ى چیزهایى است که انسان با آن‏ها تماس دارد و مى‏خواهد و عوامل بقا و رشدشان را دریابد و راه‏یابى براى حسن برخورد با آن‏ها و بهره‏گیرى معقول و شایسته از آن‏ها نماید و همین راه‏یابى را «تدبیر» نامند.اما مقصود از تعقل، مقایسه بین دو امر است که هم جهت هستند؛ هر دو مفیدند یا هر دو صالح یا هر دو خیر. (۳) عقل، گونه‏اى از آن را که برتر است معرفى تواند کرد تا آدمى بر پایه‏ى بلندتر، قدم نهد و زودتر و بهتر خود را به کمال و نعمت تمام، رساند.استدلال هم، نوعى دلیل‏یابى، براى وصول به مقصد است و یا براى کشف مجهول. مى‏دانیم که عقل، در تعبیرى «عقل فلسفى» است و در تعبیرى دیگر «عقل مذهبى» است و به تعبیرى نزدیک به اصطلاح مذهبى «عقل روان‏شناسى» است. عقل فلسفى همان است که در بیان فارابى و ابن‏سینا و متقدمین از قبیل فلاسفه‏ى یونان مى‏یابیم و عقل مذهبى آن است که راهبر به سوى خداى یکتا و بندگى او و وادارنده به اعمال صالح و موجب ثواب اخروى است و میل به سوى مبدأ هستى است و در روان‏شناسى، این سه را به اضافه‏ى جمال دوستى، در بحث «عواطف» مطرح مى‏نمایند.عواملى را که در ابتداى این سخن، مورد گفت‏وگو قرار گرفتند همگى اولین اثرشان بیدار کردن شعور و وجدان است و سپس به کار داشتن آن و دیگر ملاک و مأخذ و میزان دادن بدان و در خاتمه، مصداق‏هاى فراوانى در اختیارش قرار دادن؛ تا در تشخیص، تواناتر باشد و از اشتباه و سهو، محفوظتر و ضمنا به هنگام فرماندهى خود براى «حسن انتخاب – حسن روش کار – حسن جهت سیر – حسن کاربرد نیروها – حسن تدبیر براى انجام امور» نمونه‏هاى کافى و دانسته‏هاى مناسب وى را نیکو یاورى کنند.با توجه به مطالب فوق، تربیت دینى، پایه‏ى کار را، بر داشتن وجدان سالم، عقل در کار و بیدار، میل به «حق و خیر و روا و کمال و سیادت اصولى انسانى» قرار مى‏دهد (۴) و در واقع «تربیت وجدانى و نفسانى» را مقدم مى‏شمارد (۵) و سپس بر اساس آن وجدان و عقل و عاطفه، اندام را به کار و فعالیت مناسب وامى‏دارد و از عمل صحیح مداوم، «اخلاق درست» را موجب مى‏شود.پس در ابتدا، نقش تربیت، نظم دادن نگاه و رفتار آدمى است به مدل‏هاى درست «ادب و انسانیت» و انضباطى در پیروى آنان داشتن و پا به پاى این پیروى عملى و تبعیت نفسانى و نظرى، تفکر و تدبر و تعقل و بالاخره اخلاق و اعتقاد، حاصل مى‏شوند و کار تربیت از جهت خارجى آن، تمام مى‏گردد و جهت داخلى آن مى‏ماند که مربوط به کوشش و پى‏گیرى خود آدمى است و غالبا جنبه‏ى عمق دادن آن اخلاق و اعتقاد است و به وسیله‏ى افزودن علم و فهم دینى، آن دو را استحکام و قوام بیشتر مى‏بخشد.آن‏چه در این تربیت دینى، خیلى چشم‏گیر است؛ آن که در همه آن عوامل درونى (سیر در آفاق و انفس – تفکر و تدبر و…)، خود تربیت شونده حرکت مى‏کند و مى‏رود و مى‏جهد و مى‏یابد و دستورالعمل براى خود، مى‏سازد و قصد مى‏کند و انجام مى‏دهد و بالاخره «مى‏شود». این خود اوست که موجبات انجام پرورش را فراهم مى‏سازد و این خود اوست که تحول و کمال مى‏یابد و در واقع «تربیت دینى» بر پایه‏ى «خودسازى» بنیاد شده است.
پی نوشت :

(۱) از امام صادق علیه‏السلام نقل است که «فکر گناه هم مکنید.» مى‏پرسند: فکر گناه هم گناه است؟ مى‏فرماید: «فکر گناه مثل دودى است که از آتش برمى‏خیزد؛ فضاى اطاق را مى‏گیرد؛ گرچه اطاق را نمى‏سوزاند اما تیره و آلوده مى‏سازد؛ فکر گناه هم، فضاى ذهن و روح آدمى را تار مى‏سازد و قدرت تشخیص را از بین مى‏برد و دیگر دقت و صحت داورى، میسر نیست و اشتباه و خلاف، بسیار صورت مى‏گیرد.».(2) سخ، ۷۵ – ۷۳. (دکتر قائمى امیرى).(۳) امام صادق علیه‏السلام فرمود: بهایم نیز تمیز مى‏دهند؛ میان آن که ایشان را بزند و آن که علف دهد ولیکن عاقل است که تمیز دهد میان دو خیر و میان دو شر؛ تا از دو خیر، آن را که بهتر است و از دو شر، آن را که کم زیان‏تر است، برگزیند. (نثر فصیح فارسى معاصر، ج ۲۳۳: ۱)(۴) درست است که مردم عالم در معرفى مصداق‏هاى «تمایلات عالى» تفاوت نظرى با یک‏دیگر دارند و هر کس حق را به گونه‏اى مى‏بیند و خیر را گونه‏اى مى‏شناسد؛ «جمیل» را این و آن با هم به یک صورت نمى‏دانند و روا و کمال را همه یک جور تعریف نمى‏کنند ولى تردید نیست که همه، آن را «مطلوب» مى‏شمارند؛ اما چون شناخت باطنى که از آن دارند، بس کلى و اجمالى است، شبیه آن را یا وجود جزیى از مختصات آن را در هر جا ببینند، آن را نیز مطلوب مى‏انگارند. به هر حال، این تفاوت نظر، اثبات مى‏کند که در اصل، شناختى از آن دارند؛ اما یا فراموش کرده‏اند؛ یا به گونه‏اى دیده‏اند که آن‏چه در این عالم مى‏بینند عین آن نیست بلکه شبیه آن است، یا هر یک از این‏ها وجهى از آن مطلوب ازلى است و او جامع و کل است. بالاخره همین «شناخت قبلى و میل به یافتن مجدد و مصداق‏ها را پیدا کردن و به هر کدام عشق ورزیدن و باز به بهتر از آن متمایل و متوجه شدن و از طلب سیر نیامدن و از پا ننشستن و عمر را همه در راه تحقیق به پایان بردن» حرکتى نفسانى و فکرى و اعتقادى و بالاخره در نماى خارجى‏اش، حرکتى اخلاقى و عملى را، موجب مى‏شود که منطق آن درست است؛ زیرا جویاى «حقیقت مطلق – زیبایى مطلق – خیر مطلق – هستى مطلق» است ولى مرز و حد ندارد و عالى‏ترین حرکت دائمى است و مناسب انسانى و همین حرکت را «سیر مذهب» نامیم و همین، سیر فطرى انبیاء بود «انى ذاهب الى ربى سیهدین». رسالت، براى توضیح همین سیر و معرفى مصداق‏هاى صحیح چنین تمایلات آمده است. باز به ابتداى سخن برگردیم و گوییم: آن کلى بودن «علم فطرى» باعث مى‏شود که همه بجویند و بسیار مصداق براى آن معرفى کنند و هر کس در هر حدى از استعداد و جوشش و جویایى که هست، مناسب خود چیزى مى‏یابد و جهتى از آن حق و خیر را ملاحظه مى‏کند و هر کس در نوع زندگى خود صورتى از آن‏ها مى‏بیند و هر کس «حق و خیر» را اختصاصى خود مى‏پندارد و بدان اختصاص، دل، شاد مى‏شود و غیرتى براى آن «حق و خیر» چنان قایل مى‏شود که گوید:«تنها او مراست و مرا آن پسندد که تنها او را داشته باشم» و با این تعبیرات، همه، صورت خویش، در آینه ببینند و بدان نشاط ورزند؛ همه بکوشند و بجوشند و هیچ کس دیگرى را مزاحم و مانع خویش در راه نداند و به معنى اصلى «سبقت در راه حق و خیر و جمال و کمال» صورت گیرد، بدون تنه زدن به دیگرى و رشک بردن از پیشى و رنجیدن از پسى.میل حقیقت‏جویى همان کنجکاوى است و این حقیقت‏جویى دو گونه است:۱ – براى جلب فایده: که آن مخصوص کودکان و بدویان است.۲ – بى‏غرضانه: که مخصوص بزرگتران فهمیده است (رک: روان‏شناسى پرورشى ۲۲۸). پس در تربیت دینى کودکان، باید موضوعات «رزق دادن – لذت خوراک را در کام نهادن – قوت جسم بخشیدن – پدر و مادر را یار طفل قرار دادن و براى آنان جانفشان ساختن و نظیر این‏ها را» مثال عنایت حق تعالى بر آدمى باید عرضه کرد.در مثال خیر هم، باید گفت که:«اگر خواهى بازوى تو گیرند، بازوى دیگرى بگیر.»اما مظاهر حقیقت‏جویى بى‏غرضانه (که جاى بحث آن در فصل «تربیت دینى جوانان و بزرگتران» است و چون زمینه‏ى آن باید در دوره‏ى نوجوانى نهاده شود، ذکر مى‏گردد) عبارت است از:الف – علم – که جست‏وجوگر علل نزدیک است.ب – فلسفه – که جست‏وجوى علل دور است تا معماى زندگى و جهان را حل کند (رک: روان‏شناسى پرورشى ۲۲۹).و ملاحظه مى‏کنیم که این میل غریزى حق‏جویى، طالب همان‏هاست که به وسیع‏ترین شکل آن در دین مطرح است و مذهب، جوابگو و ارائه دهنده‏ى آن‏هاست. البته براى مبتدیان، از «واقعیت‏ها» سخن مى‏گوید که صورت خارجى و مصداق قابل ملاحظه و قابل استفاده‏ى حقیقت‏هاست؛ تا بهره گیرند و فایده برند.(مثلا: قاعده‏ى درست خوردن و درست خفتن و درست لذت حلال بردن و از نعمت‏هاى حلال به درستى سود جستن و برآوردن حاجات دنیوى خود از خدا خواستن و بهشت فردا طلبیدن و سایه‏ى طوبى و کنار حور آرزو کردن). که عبادت اینان «عباده التجار» است و ربح تجارتى خواهند که خدا وعده کرده است و مسلما بى‏نصیب نمانند.اما اینان یا کودک هستند، یا پیران و بزرگترانى که از کودکى تجاوز نکرده‏اند و براى منتهیان از «حقیقت‏ها» سخن مى‏گوید که باطن و منشأ این واقعیت‏ها مى‏باشند تا از آن، «وسعت نفس و صفاى دل و تعالى نظر» یابند.(مثلا: قاعده‏ى درست اندیشیدن و درست تدبیر کردن و درست زندگى کردن و حقوق را رعایت کردن و از این پاکى و سلامت، انبساطى داشتن و براى فردا، رضاى حق جستن و کنار ابرار و صلحا و شهدا و انبیا طلبیدن؛) که عبادت اینان «عباده الاحرار» است و امید به لقاى حق دارند «یرجوا لقاء ربهم» که خداى وعده فرموده است و بى‏وصول نخواهند بود.(۵) توجهى عمیق به مضمون آیه‏ى ۹۴ سوره‏ى یونس (… فما اختلفوا حتى جاءهم العلم…) نشان مى‏دهد که باید قبل از علم، «آمادگى روحى، سلامت نفس، حال قبول و وسعت نظر» از خدا خواست و باید آن‏ها را در خود ایجاد کرد تا ظرفیتى حاصل شود که «علم رسیده از حق» را وانزند و کار به کفران و خلاف نینجامد.و از توجه به آیات ۹۰ و ۱۰۱ و ۱۰۲ سوره‏ى نویس (لا تتبعان… – یجعل الرجس… – قل انظروا…) چنین برداشت مى‏شود که: راه توجه دادن مردم به ایمان، آن است که:اولا – به نظر دقت در آثار خلقت و تحولا جهان و روابط حیاتى عالم و آدم و نظیر این‏ها بنگرند.ثانیا – در آن‏چه دیده و دقت کرده‏اند، تعقل نمایند.ثالثا – از آن تعقل‏ها، چیزها بفهمند و بدانند.رابعا – چون دانستند، باور کنند و ایمان آورند؛ یعنى: به دل قبول و باور نمایند
منبع:گامی در مسیر تربیت اسلامی از کودکی تا بلوغ / دکتر رجبعلی مظلومی