۱ – ابو حنیفه نعمان بن ثابت معروف به ابو حنیفه شیعی متوفای ۳۶۳ ه قاضی القضاه المعز خلیفه فاطمی. کتاب معروف او در فقه دعائم الاسلام نام دارد.از مؤلفات دیگر او «المجالس و المؤامرات» و «افتتاح الدعوه و ابتداء الدوله» است.۲ – ابو حاتم رازی متوفای ۳۳۲ ه صاحب کتاب اعلام النبوه.۳ – ابو یعقوب سجستانی متوفای نیمه دوم قرن چهارم هجری.وی متفکری عمیق بود و حدود بیست تصنیف دارد.از آثار او کشف المحجوب است.۴ – حمید الدین کرمانی (متوفای حدود سال ۴۰۸ ه) مؤلف آثاری فراوان با مطالبی عمیق و قابل ملاحظه.وی چون یکی از داعیان «الحکیم» خلیفه فاطمی بود، چندین کتاب نیز در مجادله با دروزیان نوشت.۵ – مؤید شیرازی متوفای ۴۷۰ ه.وی نیز آثاری متعدد در مراتب تعلیمات باطنی به زبانهای عربی و فارسی تألیف کرده است.کتاب مجالس و دیوان از جمله آثار او است.۶ – ناصر خسرو شاعر فارسی زبان معروف متوفای ۴۸۱ ه.از شخصیت های برجسته اسماعیلیه است .کتاب جامع الحکمتین، و کتاب «وجه دین» و «خوان اخوان» او معروف است.در شاخه مستعلی پس از دوره فاطمیان، چند نویسنده کثیر التألیف نمایان گشت.در دوره ای که دوره یمنی جدید نامیده می شود، چند داعی یمنی بزرگ ظهور کرد که کار اساسی آنان تحریر مجموعه هایی از الهیات و امام شناسی اسماعیلی بوده است.در این جا به ذکر نام برخی از آنان بسنده می کنیم:۱ – ابراهیم بن الحسن الحامدی داعی دوم متوفای ۵۵۷ ه.۲ – حاتم بن ابراهیم داعی سوم متوفای ۶۱۲ ه که جوابهای ارزشمند او به حمله های غزالی در بیست تصنیف مهم از آثار او منعکس است.۳ – علی بن محمد بن الولید داعی پنجم متوفای ۶۱۲ ه که علاوه بر آثار دیگر، کتاب دامغ الباطل را در جواب اثر بزرگ ضد اسماعیلی غزالی با عنوان المستظهری نوشته است.۴ – حسین بن علی داعی هشتم متوفای ۶۵۷ ه.از او خلاصه ای در الهیات و معاد شناسی چاپ شده است.۵ – ادریس عماد الدین یمنی داعی نوزدهم متوفای ۸۷۲ ه.از وی به عنوان مورخ و فیلسوف اسماعیلی آثار مهمی برجای مانده است.در اینجا به دوره هندی می رسیم و از این دوره، اثر عظیم حسن بن نوح هندی بهروشی متوفای ۹۳۹ ق را یادآور می شویم که هفت مجلد بزرگ را شامل می شود.در جریان این دوره شاخه مستعلی به دو شاخه فرعی داودی و سلیمانی تقسیم می شود.در اینجا نیز دهها عنوان کتاب شناخته شده اند، اما با کمال تأسف برای محققان عنوانهایی بیش نیستند .
آثار اسماعیلی الموتیآثاری که در زمینه مذهب اسماعیلی الموت (اسماعیلیه نزاری در ایران) بر جای مانده، به طور عمده از مؤلفان شیعی دوازده امامی است که از آن جمله دو رساله از خواجه نصیر الدین طوسی می باشد که مهمترین آنها روضه التسلیم نام دارد.مذهب اسماعیلی پس از سقوط الموت در کسوت تصوف به حیات خود ادامه داد و از آن پس در ادبیات صوفیان نوعی ابهام وجود داشته است.به نظر می رسد قهستانی (متوفای حدود ۷۲۰ ق) نخستین کسی بود که از اصطلاحات صوفیانه برای بیان مضامین اسماعیلی استفاده کرد.از سید سهراب ولی بدخشانی (که در حدود سال ۸۵۶ ق به نوشتن مشغول بود) و ابو اسحاق قهستانی (نیمه دوم قرن پانزده میلادی) اثری مهم در فلسفه اسماعیلی به یادگار مانده است.خیر خواه هروی (متوفای پس از سال ۶۶۰ ق) نویسنده ای پرکار بود که اساسی ترین اثر او کلام پیر است و بسط هفت فصل ابو اسحاق قهستانی به شمار می رود، و همراه روضه التسلیم نصیر الدین طوسی کامل ترین طرح فلسفه اسماعیلی سنت الموتی موجود است.از پیر شهاب الدین شاه حسینی، فرزند ارشد آقاخان دوم (متولد سال ۱۸۵۰ میلادی) چند رساله به یادگار مانده که دست کم خلاصه های بسیار خوبی از عرفان اسماعیلی است. (۱)
———————————————————–
پی نوشت:۱ – تاریخ فلسفه اسلامی، هانری کوربن، ج ۱، ص ۱۰۹، ۱۰۷، ج ۲، ص ۱۲۵ ۱۲۲، نیز ر.ک: آشنایی با علوم اسلامی، کلام، عرفان، ص ۲۲، المنجد فی الاعلام، بنیادهای کیش اسماعیلیان .
هیچ نظری وجود ندارد