حضرت علىبن موسىالرضا(ع) هشتمین امام شیعیان جهان قبله صاحبدلان و حقباوران، آئینه تمام نماى والاترین کمالات و کرامات است. مرتبه الهى و فضایل بىشمار آن حضرت از دیرباز تاکنون موجب شده است تا وجود مقدس ایشان همواره شمع محفل اصحاب اندیشه و ادب و هنر باشد و در پرتو این مهر آسمانی، چه بسیار قلمها و قدمها که از سر عشق و ارادت برداشته شده است تا روایتگر این حس شورانگیز و پایان ناپذیر باشد. از هنگام سفر تاریخى آن حضرت از مدینه طیبه به سرزمین خراسان در سال ۲۰۰ هجرى و شهادت آن حضرت در سناباد که پس از این واقعه “مشهد” نام گرفت، تا امروز صفحات صحیفه این مرز و بوم سرشار از عرض ارادت به پیشگاه آن پیشواى راستین است.یکى از جلوههاى زیبا و شگفت ابراز عشق و ارادت ایرانیان، خلق آثار ماندگار در قلمرو سحرانگیز ادب و هنر به مدد بیان فرازهایى از زندگى پربار حضرت ثامنالائمه(ع) است. آنچه در پى مىآید مرورى است بر سیماى تابناک هشتمین کوکب فروزنده آسمان امامت و ولایت در عرصه هنر نمایش این دیار به روایت آثار و نسخى که از دسترس تطاول روزگار مصون مانده است.
سیماى امام رضا(ع) در هنر تعزیه
هنر والاى تعزیه یکى از جلوههاى شگفت و ارزنده فرهنگ ایران است که با الهام از آئین اسلام و مکتب تشیع شکل گرفته است. تعزیه به واقع هنرى دیرپاست، هنرى که ریشه در تاریخ دارد و به مرور زمان شکل گرفته و به تکامل رسیده است. از این رو برخى از مستشرقین تعزیه را هنر خاص یا تراژدى ایرانى مىدانند. تعزیه در لغت به معناى سوگوارى و عزادارى و به پاداشتن یادبود عزیزان از دست رفته است. لیکن این واژه در فرهنگ ایرانى بیشتر به اصطلاحى براى یک سبک نمایش مذهبى شناخته شده است. بىتردید نخستین تعزیهها با الهام از واقعه جانگداز کربلا خلق شده است و به مرور زمان به تدریج موضوعات دیگرى به این مجموعه افزوده گردیده.
تعزیههاى مربوط به حضرت امام رضا(ع) را مىتوان شامل ۳ گروه به شمار آورد:- تعزیه شهادت امام رضا(ع)- تعزیه زوار امام رضا(ع)- تعزیه نزدیکان امام رضا(ع) مانند مجالس تعزیه حضرت موسى بنجعفر(ع)، حضرت شاهچراغ(ع)، حضرت شاهزاده ابراهیم(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س) و …
اجراى این مجالس معمولا با عنایت به مناسبتها صورت مىپذیرفته است، یعنى گاه در ایام شهادت و گاه در دیگر ایام و به سبب اداى “نذر” تعزیه متناسب با درخواست مخاطب اجرا مىشده است. در واقع غالبا برگزارى مجالس تعزیه مربوط به امام رضا(ع) توسط یک “بانی” انجام مىپذیرفته است. بانى معمولا یا به جهت بهرهمندى از ثواب عمل خیر و یا به لحاظ برآورده شدن نذر خویش هزینه برگزارى مجلس را متقبل مىشده و در اینجا نیز ذکر این نکته ضرورى به نظر مىرسد که شبیهخوانان کمتر به سوداى رسیدن به مال و شهرتى به این کار مىپرداختهاند و ایمان مذهبى و عشق به ساحت مقدس اهلبیت(ع) در آنان موجب مىشد تا بدون چشمداشت مادى و فزونطلبى قدم در این راه نهاده و به نوبه خود مبلغ فرهنگ دینى و اشاعه پیام مظلومیت خاندان پاک وحی(ع) باشند. البته تعزیه را مىتوان هنرى متعهد، پایبند به اخلاق، ارزشها و آرمانهاى بزرگ الهى و دعوت به ستمستیزى محسوب نمود. در تمامى تعزیههایى که مربوط به امام رضا(ع) است چند عنصر مشترک وجود دارد که عبارتند از تاکید بر رافت و مردمى بودن امام رضا(ع)، بزرگوارى و کرامات آن حضرت و اندوه غربت و جفاکارى دستگاه خلافت عباسیان.
در مورد نسخههاى به جا مانده از تعزیههایى که درباره امام رضا(ع) به رشته تحریر درآمده، نمىتوان به قطعیت سخن گفت زیرا متاسفانه برخى از این نسخ در طول زمان به تاراج رفته، بدین گونه که یا بر اثر بىتوجهى و ارزش قائل نشدن وراث شبیه خوانان از بین رفته و یا توسط بیگانگان از کشور خارج شده است. بىگمان تعداد واقعى تعزیه نامهها چندین برابر آن چیزى است که در حال حاضر موجود است، چنانکه در فهرست تعزیهنامههاى انریکو چرولى ( Cerulliرم – ۱۹۶۱) صورتى از ۱۰۵۵ تعزیهنامههاى موجود در کتابخانه واتیکان مىدهد.(نمایش در ایران – ص ۱۲۸)
در تعزیه امام رضا(ع) مخاطب از آغاز، شاهد نمایشى است که به لحظه لحظه وقوع آن اشراف کامل دارد. نمایش جدال بین حق و باطل و خیر و شر است.یک سو امام رضا(ع) که آئینه همه خوبىهاست و سوى دیگر مامون خلیفه غاصب و ریاکارى است که با حیله و نیرنگ، امام را به خراسان دعوت نموده و سرانجام به شهادت مىرساند.در طى نمایش شان و جایگاه امام محترم شمرده شده و با تکریم و تعظیم از آن حضرت یاد مىشود و خلیفه در نقش اشقیا ظاهر شده و ضمن برشمردن فضایل امام(ع)، تمام تلاش خود را به کار مىبندد تا در رل منفی، اوج رذالت و فرومایگى دشمنان خاندان وحی(ع) را آشکار نماید. امام از ابتداى نمایش با حالتى مغموم از غربت مىگوید و آگاهانه به سوى سرانجام که همانا شهادت باشد رهسپار مىشود.مجلس تعزیه امام رضا(ع) از آغاز تا انتها روایتگر فرازهاى متعددى است که موجب مىشود نمایش اسیر یکنواختى نباشد و مخاطب هر لحظه خود را در فضاى تازهاى بیابد و احساس معنوى دلانگیزى را تجربه نماید.متن تعزیه را نمىتوان شعر به شمار آورد. در واقع تعزیه روایت منظومى است که این نوع از نظم چندان نظم ادیبانهاى هم محسوب نمىشود. زیرا دایره واژگانى اثر چندان گسترده نیست و از صنایع ادبى در آن کمتر استفاده شده است.
قالب مثنوى و قصیده در سرایش این مجلس مورد استفاده قرار گرفته و بنا به ضرورت در هر بخش از تعزیه، وزن جداگانهاى دیده مىشود. کلماتى که در متن به کار رفته، کلمات پرکاربرد مردم کوچه و بازار است، که چون صورت آهنگین به خود گرفته و در کنار یکدیگر نشسته یادآور شعرهاى سبک عراقى است، خصوصا شعرهاى تعلیمى که داراى ارزشهاى خاصى در ادب پارسى است و روزگار نه چندان دورى وسیلهاى جهت آموزش و به یادسپارى مفاهیم.از این رو تعزیه را نیز مىتوان به نوعى ادبیات تعلیمى به شمار آورد که به مرور زمان قابلیت دراماتیک پیدا کرد. البته نباید از این نکته غافل شد که ایرانیان همواره براى بیان مسائل دینى کوشیدهاند تا به زیباترین و هنرمندانهترین شکل ممکن اداى وظیفه کنند و این واقعیتى است که در دیگر جلوههاى هنر دینى این دیار اعم از معماری، نگارگری، خوشنویسى و … کاملا مشهود است.مجلس تعزیه امام رضا(ع) با توصیف لحظات شهادت امام پایان مىپذیرد و نتیجهگیرى را به مخاطب وا مىگذارد.شایان ذکر است این تعزیه در تیر ماه سال ۱۳۷۰ به سرپرستى استاد هاشم فیاض در فستیوال آوینیون برگزار و مورد استقبال فراوان قرار گرفت.
ساختار شناسى تعزیه امام رضا(ع)
تمامى مجالس تعزیه از لحاظ ساختارى از ارزش همسانى برخوردار نیستند. در بین تعزیهها برخى داراى ساختارى قابل رجوعتر بوده و از قوام و مرجعیت بیشترى بهرهمند هستند.تعزیه امام رضا(ع) در شمار تعزیههایى است که از ساخت محکمترى برخوردار است و در شمار تعزیههاى الگو محسوب مىشود زیرا داراى ارزش نمایشى و کلامى قابل ملاحظه ترى مىباشد. تعزیه امام رضا(ع) داراى ساختارى حلقه حلقه، تو در تو، پارالل (موازی) است. آنچه در این مجال بدان پرداخته مىشود نسخه تعزیه مجلس امام رضا علیهالسلام (دفتر تعزیه ۲) است که داراى ساختارى نمایشى و جذابتر و از نظر کلامى عامیانه و غیر ادبىتر است. (گفتنى است که نسخه دیگرى نیز از این مجلس در کتاب تعزیه و تعزیهخوانى به روایت صادق همایونى وجود دارد که این نسخه فاقد داستانهاى اپیزودیک و عدم ساختار محکم نمایشى است، لیکن در عوض از ارزش کلامى بیشترى برخوردار مىباشد.این تعزیه داراى ساختمانى تو در تو و متوازى است و داراى داستانهایى اپیزودیک، متنوع و از نظر نمایشى بسیار خوش ساخت و پرتحرک است.
شخصیتهاى تعزیه امام رضا(ع) طیف وسیعى از موجودات را از خاک تا خدا در برگرفته است. از جانوران (آهو) گرفته تا آدمهاى معمولى (باغبان، صیاد، سلمانی) تا شخصیتهاى واقعى تاریخى (مامون، اباصلت، امام رضا(ع)) و موجودات ماورایى (جبرئیل و عزرائیل.)زمان و مکان این نمایش، تاریخى و ماوراى تاریخ است. به زبان دیگر مادى و غیرمادی، تاریخى و اسطورهای، این جهانى و آن جهانی، زمانمند و ازلى و ابدى است.درست است که مسیر هجرت امام رضا(ع) از شهر “مدینه” تا به “توس” است و از شهرى به نام “دماوند” نیز مىگذرند – البته جالب است چرا دماوند؟ شاید شبیهنویس، دماوندى بوده – اما مسیر دیگرى را نیز امام طى مىکنند، آنجا که به طرفهالعین از توس تا دماوند طىالارض مىکنند و خود را به جنازه مرد مسلمان دماوندى مىرسانند و این هجرت از دنیا به ماوراى دنیا و اخرى است.تعزیه امام رضا(ع) از نوع تعزیه معجزه است که یکى از چهار گروه انواع تعزیه است.ساختار سلسله مراتبى تعزیه امام رضا(ع) شامل طبیعت، برزخ و ماوراء است.
محتواى تعزیه امام رضا(ع)
تعزیه امام رضا(ع) یکى از ارزشمندترین جلوههاى ابراز ارادت قلبى ایرانیان به خاندان پاک وحى است که در قالب هنر نمایشى نمودى چشمگیر و تحسین برانگیز یافته است.در واقع این تعزیه شیوهاى براى انتقال اطلاعات دینى و نیز رواج معنویت مذهبى در جامعه است که به واسطه ظرافتهاى کلامى و نمایشى همواره مورد رویکرد طبقات مختلف مردم جامعه قرار گرفته است و شگفتا که این نمایش پس از اجراهاى متعدد براى بیننده همچنان جذاب و دلنشین است و این امر بىتردید به خاطر عشق و ارادت صادقانه مردم به حضرت امام رضا(ع) است که هیچگاه کاستى نپذیرفته و نخواهد پذیرفت و همین نکته را مىتوان سرمایه بزرگ هنر تعزیه به شمار آورد.
ذکر امام رضا(ع) در تعزیههاى دیگر
در بین تعزیههایى که به مناسبتهاى خاصى در ایامى از سال برگزار مىشود، گاه در خلال اجراى تعزیه، تعزیهخوان به سبب عرض ارادت به پیشگاه خورشید خراسان امام رضا(ع)، از آن حضرت یاد نموده و این امر شاید به سبب نزدیکى مزار آن حضرت و سهولت امکان زیارت ایشان در مقایسه با مرقد منور سایر پیشوایان دینى باشد. در واقع ایرانیان به سبب آنکه مرقد امام هشتم در این سرزمین واقع شده است، نسبت به آن حضرت احساس تقرب غیرقابل وصفى دارند و این حس شکوهمند به شکلهاى گوناگونى فعلیت یافته و نمودار مىشود.گونه دیگرى از تعزیهها نیز که در آن ذکر امام رضا(ع) به شکل مستقیمترى به چشم مىآید، تعزیههایى است که درباره خانواده نزدیک حضرت ثامنالائمه(ع) است. در این گروه از تعزیهها اگر چه امام رضا(ع) شخصیت نخست تعزیه نمى باشند، اما ذکر نام و یاد ایشان بر مجلس تعزیه حال و هوایى آسمانى و جلوهاى افزونتر مىبخشد. این تعزیهها غالبا مربوط به مجلس شهادت حضرت امام موسىبن جعفر(ع) پدر گرامى امام رضا(ع)، حضرت فاطمه معصومه(س)، حضرت شاهچراغ(ع) برادر گرامى آن حضرت، حضرت شاهزاده ابراهیم(ع) پسر عم گرامى حضرت امام محمد تقی(ع) و … مىباشد.
هیچ نظری وجود ندارد