جهانى شدن هر چند پدیده اى جدید محسوب مى شود، ولى به یک معنا فرآیندى تاریخى است. بسیارى از ادیان دغدغه جهانگیر شدن داشتند، چنان که در آیاتى از قرآن به رسالت جهانى رسول اکرم (ص) تصریح شده است . جهانى شدن به فشردگى، درهم تنیدگى و وابستگى جهان تعریف شده است. در فرآیند جهانى شدن فشردگى زمان و مکان به حدى فزاینده است که به واسطه آن مردم دنیا کم وبیش و به صورت نسبتاً آگاهانه در جامعه جهانى واحد ادغام مى شوند . فرآیند تدریجى جهانى شدن، مرزهاى میان کشورها را کم رنگ مى کند و انسان ها دیگر صرفاً شهروند جامعه و کشور خویش نیستند، بلکه شهروندى جهانى هستند . جهانى شدن فرآیندى اقتصادى، سیاسى و فرهنگى است. ممکن است آن را ارادى و آگاهانه بدانیم (جهانى سازی) یا غیرارادى و ناخودآگاه (جهانى شدن) یا ترکیبى از هر دو. هر چند این مسأله در ابعاد اقتصادى و تکنولوژیک مقدم و زیربنایى است، لیکن توجه و تأکید بر جهانى شدن فرهنگى بدین جهت است که آثار مستقیمى بر رفتار و هویت مردم و نهادهاى اجتماعى دارد. از مشخصه هاى مهم جهانى شدن، افزایش بى سابقه ارتباطات است و در این فرآیند، تأثیرگذارى و تأثیرپذیرى در روابط و کنش هاى اجتماعى، جنبه جهانى پیدا مى کند و در مرحله نهایى ممکن است روابط و کنش هاى اجتماعى به شکل جدیدى بازسازى شود. یکى از نهادهاى مهم جوامع، خانواده است که بى تردید متأثر از توسعه و جهانى شدن، دچار تحولات جدى گردیده است. خانواده سه کارکرد اساسى دارد: ۱- ارضاى نیازهاى عاطفى و روانى مرد و زن. ۲- تداوم نسل انسانی. ۳- پرورش و اجتماعى کردن فرزندان. زن و شوهر به بهترین نحو نیازهاى عاطفى و جنسى یکدیگر را برآورده مى سازند؛ به طورى که این نهاد، عامل مهمى در حفظ سلامت اخلاقى افراد و جوامع بوده است. حمایت روانى زن و مرد از یکدیگر که ناشى از برقرارى پیوندى ایمنى بخش و آرامش دهند است ، بیش از هر رابطه انسانى دیگر بوده است . ازدواج قراردادى است به صورت طبیعى و با کمترین هزینه ها که تداوم نسل انسانى را تسهیل مى نماید. پرورش اجتماعى فرزندان، که در پرتو عواطف مثبت والدین به بهترین نحو صورت مى گیرد، از مهمترین کارکردهاى خانواده است. روابط مناسب بین اعضاى خانواده، شرط و زمینه اساسى ایفاى این سه کارکرد است. بى تردید، اگر این روابط کاهش یابد یا به صورتى خشنودکننده نباشد، کارکردهاى خانواده تضعیف خواهد شد. الف – پیامدهاى جهانى شدن براى خانواده جهانى شدن نه تنها کارکردهاى خانواده بلکه اصل و تمامیت آن را به چالش کشیده است. افزایش طلاق در جوامع غربى که حدود یک سوم ازدواج ها را در برمى گیرد و گسترش هم زیستى مشترک که در بسیارى از جوامع غربى تا سه برابر افزایش یافته ، چالش هایى براى اصل و تمامیت خانواده در جوامع بشرى است. صحبت از شکل هاى گوناگون خانواده، مانند خانواده تک والدى، ازدواج هاى قراردادى غیرسنتى و هم زیستى همجنس گرایان، اعم از زن یا مرد . چشم پوشى از اضمحلال تدریجى نهاد خانواده و تلاش استیصال گونه اى براى حفظ خانواده است. مثلاً خانواده تک والدى به این صورت که معمولاً زنان، داوطلبانه، فرزند خود را به تنهایى سرپرستى مى کنند و در عین حال ارتباط خود را با مردان دیگر حفظ مى کنند، به نوعى گسست خانواده سنتى را به دنبال دارد و فرآیند تولیدمثل را کاهش مى دهد . علاوه بر این، کیفیت روابط در خانواده ها نیز متأثر از فرآیند جهانى شدن، روند نزولى را با سرعت کم و بیش مى پیماید. جهانى شدن، به سبب امورى مانند تحول اساسى در ارتباطات، فردگرایى، مصرف گرایى و تضعیف فرهنگ هاى بومى، روابط بین اعضاى خانواده را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. اکنون به بررسى اجمالى این تأثیرات مى پردازیم. پیشرفت هاى شگرف در زمینه فن آورى اطلاعات، روابط انسان ها را بیش از پیش تحت تأثیر ابزارهاى رسانه اى و ارتباطى نظیر اینترنت و شبکه هاى رادیویى و تلویزیونى قرار داده است. مثلاً در ایران مردم به طور متوسط ۵ ساعت تلویزیون نگاه مى کنند. گاه کودکان و نوجوانان ما به تعبیرى همه برنامه هاى تلویزیون را درو مى کنند. اگر انسجام و وحدت اعضاى خانواده را مهمترین مؤلفه کارآمدى خانواده محسوب کنیم، مهمترین آسیب استفاده افراطى از تلویزیون، خدشه دار شدن این امر در اثر کاهش روابط و از بین رفتن فرصت گفتمان مناسب است . واقعیت این است که اکنون در جامعه ما، تلویزیون، مهمترین عضو خانواده شده است، عضوى که بیشترین توجه را به خود جلب مى کند، در روابط از همه فعال تر است و در عین حال رابطه غالب یک طرفه دارد که در این رابطه از هیچ یک از اعضاى خانواده تأثیرپذیرى ندارد. اینترنت در جهت آخر با تلویزیون متفاوت است. ارتباطات در اینترنت مى تواند دوطرفه باشد، ولى در واقع، دنیایى مجازى از طریق ارتباطات مجازى براى افراد بخصوص نوجوانان پدید مى آورد. امروزه اعضاى خانواده گاه ساعت ها زمان صرف ارتباطات مجازى مى کنند و اعتنایى به سایر اعضا ندارند. به همین جهت، تعامل هاى سنتى به سستى گراییده است . تعامل هاى سنتى، عینى و واقعى، محسوس و بدنى (نوعى ارتباط غیرکلامى مانند تماس چشمى، تماس بدنى و غیراین ها) است. در عین حال افراد در این تعامل ها، امکان «دسترسى محدود» و «قدرت انتخاب» محدود دارند. همین فضاى تعامل عینى و امکان دسترسى محدود باعث مى شود، دوستى ها، همسایگى ها، پیوندها و ارزش هاى اخلاقى معنادار باشند. در مقابل در ارتباطات مجازى، تماس محسوس و بدنى نیست و امکان دسترسى گسترده و قدرت انتخاب متکثر، متنوع و متفاوت با تجربه هاى روزانه زندگى است. ارتباطات مجازى، فضایى مجازى پدید آورده که نه تنها ارتباطات واقعى را کاهش داده، بلکه به نسبیت گرایى در ارزش هاى اخلاقى و دینى، کاهش واقعیت گرایى و گسترش نگرش و ارزش هاى مجازى و از بین رفتن یا مبهم شدن جهت زندگى منجر شده است . هر چند پیامدهاى فوق به کلیه روابط اجتماعى بین افراد مربوط مى شود و اعضاى خانواده نیز از دیگران مستثنا نیستند، اما همان گونه که گفته شد، انسجام خانواده در گرو تعامل هاى عینى، واقعى و بدنى عمیق و گسترده و در عین حال منحصر به افرادى خاص است و تعامل هاى مجازى بیشترین آسیب را به چنین روابطى وارد مى کند. فردگرایى نیز به نوعى روابط خانوادگى را تحث تأثیر قرار داده است. افزایش طلاق و خانواده تک والدى، آسیب فردگرایى به تمامیت خانواده است. رشد فردیت، تعامل هاى سنتى در جوامع و بخصوص خانواده را سست و بى رنگ کرده است. آزادى محصول فردگرایى است. هر چند آزادى به یک معنا مطلوب و آرمان بشریت است، ولى مفهومى از آزادى که نفى هر گونه هنجار و ارزش انسانى است، نظام بشریت را به فرد یا شیء مى کشاند. اگر آزادى فردى را بى قید و بند کنیم، پیوندهاى اجتماعى را نیز باید بر اساس منافع کامل فردى بنا کنیم. در این صورت هم بستگى هاى انسانى و ارزشى، پیوندهاى درون خانوادگى بین زن و مرد، والدین و فرزندان و خواهران و برادران به سستى و اضمحلال منجر خواهد شد . آزادى جنسى و بى بندوبارى در این روابط نیز بیشترین آسیب را به روابط عاطفى در خانواده وارد مى کند و بسترى براى گسست خانواده هاست، چنان که روابط جنسى زن با زن و مرد با مرد نیز عواقب ناگوارى براى نهاد خانواده خواهد داشت. بعد اقتصادى جهانى شدن، نیز پیامدهایى براى خانواده داشته است؛ ورود زنان به بازار کار منابع اقتصادى خانواده را متعدد کرده است. این امر هر چند فوایدى براى زنان داشته است، اما مسؤلیت هاى خانوادگى آن ها را کم اهمیت کرده است. گاه زنان در ایفاى هم زمان نقش شغلى و مسؤلیت خانوادگى دچار تعارض هایى مى شوند. بى تردید یکى از عوامل افزایش طلاق، استقلال اقتصادى زنان بوده است. چنان که پژوهش ها درخواست طلاق از سوى زنان شاغل را بسیار بیشتر از درخواست طلاق از سوى زنان غیرشاغل نشان مى دهد . اثر مهم استقلال اقتصادى زنان بر روابط خانواده تنازع قدرت بین زن و مرد در خانواده است که به طور معمولً به تقسیم معقول قدرت منجر نمى شود. پیش از این، قدرت تصمیم گیرى در خانواده به طور سنتى در اختیار مردان بود. آثار جهانى شدن در خانواده، اگر به شیوه توزیع قدرت عادلانه در خانواده منجر نشود، گسترش اختلافات، تضعیف روابط و گسست خانواده اجتناب ناپذیر خواهد بود. جهانى شدن، فرهنگ خانواده را به مصرف گرایى سوق داده است. جامعه جدید جهانى مصرف کنندگانى تولید مى کند که خواسته هاى آنان از نظم پیشین پیروى نمى کند. آنان مصرف کنندگان آرمانى هستند که مصرف آن ها مبتنى بر لذت گرایى است و علاقه اى به پس انداز و آینده نگرى ندارند . الگوها و تصاویرى که مصرف گرایى، عرضه مى کند، با ارزش هاى خانوادگى و شأن و منزلت انسانى سازگار نیست. مصرف گرایان در رسانه ها برنامه هایى ارایه مى کنند که بى هیچ ملاحظه اى، منزلت انسانى را به خاطر اهداف مالى و شهرت، زیر پامى گذارند. پرستش ستاره هاى سینمایى مورد ترویج این برنامه ها، عزت نفس و حرمت اجتماعى نوجوانان و جوانان را خدشه دار کرده است . به نظر مى رسد عواملى مانند مصرف گرایى، فردگرایى، گسترش ارتباطات مجازى و تضعیف فرهنگ هاى بومى به کودک سالارى در خانواده ها منجر شده و جایگاه مهم پدر و مادر را که مهمترین نقش را در تربیت اجتماعى و اخلاقى کودکان دارند، تضعیف کرده است. گسست نسل ها نیز محصول چنین فرآیندى است. ب – اصول و راه کارهاى تقویت نهاد خانواده در فرآیند جهانى شدن براى حفظ نهاد خانواده، از طریق تقویت روابط اعضاى خانواده و ترویج ارزش هاى خانوادگى و استمرار مطلوب کارکردهاى مهم خانواده، اصول و راه کارهاى زیر پیشنهاد مى شود. ۱- تأکید بر استمرار و حفظ خانواده طبیعی: در طول تاریخ تا عصر حاضر، خانواده ها با عقد قراردادى بین زن و مرد تشکیل مى شوند. در این خانواده ها، زن پس از ازدواج یا تا دوره اى معین، قرارداد ازدواج فقط با یک مرد داشت. ادیان الهى از جمله اسلام، مسیحیت و یهود تنها این نوع خانواده را به رسمیت مى شناسند. ازدواج موقت و چندزنى نیز صورتى ازهمین خانواده طبیعى است که به علت شرایط ویژه زنان و برخى ضرورت هاى فردى و اجتماعى در اسلام و برخى ادیان دیگر قانونى شمرده شده است. قرآن حصول پیوند عاطفى عمیق میان زن و مرد و آرامش آنان را حاصل چنین قراردادى اعلام مى کند . بدین ترتیب هرگونه پیوند و قراردادى که در این چارچوب نباشد را نباید خانواده محسوب کرد. بنابراین خانواده هاى تک والدى یا همجنس گرا یا هم زیستى آزادانه زن و مرد را نباید اساسیً خانواده بدانیم. براى ترویج این اصل باید پیروان ادیان الهى، به ترویج خانواده طبیعى با بیان کارکردهاى مؤثر اجتماعى و آثار مفید روان شناختى آن بپردازند. در مقابل نیز پیامدهاى ناگوار گونه هاى نامناسب خانواده را تشریح نمایند. ۲- همه نهادها و گروه هاى بشرى داراى مراتبى هستند. خانواده نیز از این امر مستثنا نبوده است. براى تحکیم ساختار خانواده، لازم است جایگاه سنتى والدین را در خانواده استمرار بخشیم. والدین در تربیت و اجتماعى کردن فرزندان، نقش بسیار مهمى دارند و بى شک، بیشترین سرمایه گذارى مادى و عاطفى در خانواده، از سوى والدین صورت مى گیرد. بى تردید ایفاى این مسؤلیت ها تنها در صورت برخوردارى آنان از جایگاه بالاتر در خانواده میسر است. تقسیم قدرت بین زن و مرد نیز باید به شیوه هاى معقول و مناسب صورت گیرد. از آن جا که معمولاً مسؤلیت اداره اقتصادى با مرد است، برخوردارى او از جایگاه بالاترى در تصمیم گیرى ها در استحکام خانواده تأثیر بسیارى دارد. زن نیز در محدوده هایى، تصمیم گیرى را به عهده مى گیرد و مرد هماهنگ با او عمل مى کند. آموزه هاى اسلامى به خوبى این نحوه تقسیم کار و تصمیم گیرى هاى خانوادگى بین زن و مرد را نشان مى دهد . ۳- تحکیم باورهاى دینى در خانواده تأثیر مهمى در تقویت خانواده و ایفاى کارکردهاى آن دارد. یکى از مشکلات مهم فرآیند جهانى شدن، بروز بحران هویت در افراد و خانواده هاست. گم کردن جهت و معناى زندگى، افراد را دچار آشفتگى کرده و در مشکلات زندگى فردى و خانوادگى آنان را به استیصال مى کشد. مهمترین باورهاى دینى، خداپرستى و توحید، اعتقاد به زندگى پس از مرگ و باور به رسالت انبیا و جانشینان آن ها است. باور و پاى بندى به این امور، زندگى را از فضاى مادى و دنیوى بیرون آورده و جهت اخروى و معنوى مى دهد. ترویج چنین معنویتى در اعضاى خانواده به ویژه والدین مى تواند خانواده ها را از بسیارى بحران ها نجات دهد. پیوند والدین با مسایل معنوى، در هویت یابى و رفتار فرزندان نیز نقش دارد. لازم است آثار معنویت در زندگى را براى والدین و فرزندان تبیین نمود. براى ترویج خداگرایى، آشنا کردن فرزندان با عبادت گاه ها و شعائر دینى بسیار مؤثر است. حضور و مشاهده بناهاى با عظمت و با شکوه دینى مانند مساجد و عبادت گاه هاى کهن که سال ها محل و مأواى خداپرستان بوده است، مى تواند در معنویت افراد بخصوص جوانان بسیار مؤثر باشد. همچنین صحبت از زندگى پس از مرگ و مراحل مختلف آن، با استفاده از متون اصیل دینى در هویت یابى و جهت دهى زندگى افراد نقش مهمى دارد. براى ترویج رسالت انبیا در باور افراد نیز زندگى، سیره و اخلاق، رفتار و نحوه مواجهه آن ها با مسایل مهم زندگى مى تواند الگوى مناسبى براى اعضاى خانواده ها بخصوص جوانان فراهم کند. چنان چه، متون مشتمل بر زندگى نامه، الگوها و اسطوره هاى اخلاقى به شکلى جذاب و آموزنده به این نسل ارایه شود، آنان بخشى از هویت خویش را در الگوها و اسطوره ها مى یابند . ۴- استمرار و تحکیم روابط خویشاوندى، در حفظ و تقویت خانواده در فرآیند جهانى شدن بسیار مؤثر است. اکنون در بیشتر جوامع خانواده هسته اى، بیشتر خانواده ها را تشکیل مى دهد. کم شدن رابطه بین خانواده هسته اى با سایر خویشاوندان بخصوص خانواده هاى اصلى زن و شوهر، موجب شد که آن ها در مشکلات مختلف زندگى خانوادگى، از حمایت هاى ویژه عاطفى و مادى خویشاوندان محروم باشند. این در حالى است که خویشاوندان با توجه به ارتباط خونى و عاطفى نزدیک و عمیق با خانواده هسته اى، مى توانند بهترین حمایت ها را در اختیار آنان بگذارند، به همین جهت با توجه به مبانى اسلام، مى توان براى خانواده مراتبى در نظر گرفت. خانواده مرتبه اول همان زن و شوهر و فرزندان آن ها هستند. خانواده مرتبه دوم فرد، همسر و فرزندان او همراه با والدین او یا والدین همسرش مى باشند. خانواده مرتبه سوم فرد نیز، خواهر و برادران او یا همسرش را نیز در برمى گیرد. با ترویج چنین تلقى از خانواده، نه تنها روابط اعضاى خانواده بهبود مى یابد و با مشکلات زندگى بهتر مواجه مى شوند، بلکه روابط خویشاوندى را مى توان با دید کارآمدترى نگریست . ۵- رعایت مرزهاى رفتارى و عاطفى درون خانواده و بیرون آن، اصلى است که برخى درمان گران خانواده براى سلامت و کارایى خانواده، لازم شمرده اند . زن و شوهر، در درون خانه باید از فضاى فیزیکى و روانى مجزا از سایرین بهره مند باشند و در ساعت هاى معینى از شبانه روز جدا از سایرین امکان تعامل عاطفى و روانى داشته باشند . براى فرزندان بخصوص دختران در دوره کودکى دوم تا جوانى باید فضاى اختصاصى در نظر گرفته شود و سایرین بدون اجازه آن ها وارد این فضا نشوند. متون اسلامى محدوده این فضاها را تعیین نموده است. بسیارى از انحرافات جنسى مانند همجنس بازى، تجاوز به کودکان و زناى با محارم که آثار روان شناختى ناخوشایندى دارد، در اثر عدم رعایت چنین مرزهایى است. همچنین باید بین اعضاى خانواده و سایرین، مرزهایى باشد. هرگونه روابط جنسى و عاطفى ارضا کننده باید به همسر قانونى اختصاص یابد. حدود و شرایط نگاه کردن به سایرین و پوشش شرعى که در متون اسلامى مورد تأکید قرار گرفته است، در واقع اشاره به همین مرزها و حدود است. مهمترین کارکرد این مرزها تحکیم روابط عاطفى بین اعضاى خانواده، بخصوص زن و شوهر است . ۶- کنترل استفاده از رسانه ها در خانواده، تنها راه حفظ انسجام خانواده و جلوگیرى از فروپاشى آن به سبب ارتباطات مجازى است. از آن جا که شیوه کنترل از بالا (filtering)، معمولاً به آسانى خنثى مى شود، بهترین راه تربیت خانواده، ترویج فرهنگ استفاده مناسب و معقول از رسانه هاست. هر چند هر روزه اخبارى درباره آثار نامطلوب تلویزیون، رایانه و اینترنت به سلامت روانى و جسمانى افراد منتشر مى شود، راه کار مناسبى براى ترویج استفاده مناسب از رسانه ها ارایه نشده است. در هر حال، استفاده از رسانه ها در بعد کمى و کیفى باید تعدیل و مهار شود. برنامه ریزى زمانى معینى براى استفاده اعضاى خانواده از رسانه باید با توافق اعضاى آن تدوین شود. از لحاظ کیفى نیز لازم است بر اساس ارزش هاى دینى، اخلاقى و بومى ملاک ها و مرزهایى براى استفاده از برنامه ها تعیین شود متناسب با مراحل تحول، برنامه هایى در اختیار فرد قرار گیرد. در سنین نوجوانى و جوانى که معمولاً افراد به درک عقلانى و انتزاعى مى رسند، تبیین و توجیه ملاک هاى مطلوب و نامطلوب بودن برنامه ها، براى آن ها ضرورى است. در مجموع براى استمرار ارزش هاى دینى و اخلاقى در بین انسان ها، راهى به جز تحکیم خانواده نداریم. خانواده در معرض حملات و یورش هاى بسیارى قرار دارد. با این وجود باید مشکلات را اداره کرد، خانواده باید خود اختیار خویش را در دست گیرد و این امر ممکن است بى تردید خانواده مصرف کننده و منفعل مسیر نابودى را طى مى کند. باید بین خانواده و توسعه، تعامل برقرار کرد و ارزش هاى دینى، اخلاقى و انسانى حاکم بر خانواده ها را حفظ و تقویت نمود. ——————————————– پى نوشت ها : ۱. آیاتى مانند« و ما ارسلناک الا رحمه للعالمین»، انبیاء/۱۰۷ و «انى رسول الله الیکم جمیعا»، اعراف/۱۵۸. ۲. گل محمدى، جهانى شدن، فرهنگ، هویت، تهران نشرنى،۱۳۸۴. ۳. ایمانى، محسن، جهانى شدن و شکاف نسل ها، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانوادهو جهانى شدن، تهران، انتشارات انجمن اولیاء و مربیان جمهورى اسلامى ایران، مهرماه ۱۳۸۴. ۴. آیات ۲۱ سوره روم و ۱۸۹ سوره اعراف بر این موضوع دلالت دارد. ۵. آرگیل، مایکل، روان شناسى شادی. ۶. Co habitation 7. شیخى، محمد تقى، جامعه شناسى زنان و خانواده ، ص ۱۰۵، تهران، نشر، سال هاى انتشار،۱۳۸۰. ۸. کارلسون، خانواده درمانى، ص۲۳. ۹. فروزنده، پایدار، بررسى اثرات جهانى سازى بر نهاد خانواده، همایش تقویت نظام خانواده، قم، اسفند ۱۳۸۴. ۱۰. پور حسین، رضا، سخنرانى در همایش تقویت نظام خانواده، قم، اسفند ۱۳۸۴. ۱۱. على اصغر، احمدى، جهانى شدن و تحول الگوهاى تعاملى، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانواده و جهانى شدن، تهران انتشارات انجمن اولیاء و مربیان. ۱۲. سعیدرضا، عاملى، جهانى شدن و ارزش هاى اخلاقى خانواده، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانواده و جهانى شدن، مهرماه ۱۳۸۴. ۱۳. شکوه، نوابى نژاد، جهانى شدن و تغییر ارزش ها در خانواده، همان. ۱۴. بستان، حسین ، اسلام و جامعه شناسى خانواده، ص ۲۴۰. ۱۵. سازگار، پروین، جهانى شدن و ساختار خانواده، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانواده. ۱۶. دیون،لوک، چشم انداز، جهانى شدن در خانواده هاى کانادایى، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانواده. ۱۷. سوره روم آیه ۲۱. ۱۸. سالارى فر،محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روان شناسی. ۱۹. متون دینى ما، انبیاء علیهم السلام را الگوى مناسبى براى مردم معرفى مى کند براى نمونه قرآن در آیه ۴ سوره ممتحنه، حضرت ابراهیم (ع) و آیه ۲۱ سوره احزاب پیامبر اسلام (ص) را به عنوان الگوى مناسبى براى مردم و آیات ۱۱ و ۱۲ سوره تحریم آسیه همسر فرعون و حضرت مریم (ع) را به عنوان الگویى مناسب براى زنان اعلام مى کند. ۲۰. شرفى،محمدرضا، معنویت در خانواده امروز، چکیده مقالات کنگره بین المللى خانواده و جهانى شدن. ۲۱. سالارى فر، محمدرضا ، خانواده در نگرش اسلام و روان شناسى، بحث تعریف خانواده از نظر اسلام. ۲۲. مینوچین، س، خانواده و خانواده درمانى، ترجمه باقر ثنایی. ۲۳. سوره نور، آیه ۵۸. ۲۴. سالارى فر، محمد رضا، خانواده در نگرش اسلام و روان شناسى، بحث مرزها در خانواده.
منبع : نشریه حوراء، فروردین و اردیبهشت ۱۳۸۵، شماره ۱۹،
هیچ نظری وجود ندارد