«انقلاب نبوى» آغازى بر زندگى اجتماعى بر پایه بنیانهاى الهى بود و «سلسله امامت» پاسدار آن نظام جاودانى است. از این روى نقش امامت، پاسدارى مداوم از ارکان دین محمّدى (صلّى الله علیه وآله وسلم) است. و وظیفه امّت در نبود پیامبر، تمسّک به این زنجیره هدایت مىباشد. سلمان فارسى مىگفت: رسول اکرم (صلّى الله علیه وآله وسلم) در خطبهاى فرمود:«معاشر الناس انّى راحل عنکم عن قریب و منطلق الى المغیب، أوصیکم فى عترتى خیرا، ایّاکم و البدع، فانّ کلّ بدعه ضلاله و کلّ ضلاله و أهلها فى النّار؛ای مردم! من به زودى از میان شما مىروم و به سرای دیگر راهى مىشوم. شما را سفارش مىکنم که با عترتم به نیکى رفتار کنید و از بدعت بپرهیزید؛ زیرا هر بدعتى، گمراهى است و هر گمراهى و اهل آن، در آتش دوزخ خواهند بود.»سپس فرمود:«معاشر النّاس من افتقد الشّمس فلیتمسّک بالقمر و من افتقد القمر فلیتمسّک بالفرقدین و من افتقد الفرقدین فلیتمسّک بالنّجوم الزّاهره بعدی. اقول قولى و استغفر اللّه لى و لکم؛ای مردم! کسى که خورشید را از دست داد، به ماه متمسک شود و آن که ماه را گم کرد، به فَرْقَدَیْن (دو ستاره پر نور) باید تمسّک جوید و آن که فرقدین را از دست داد، باید به ستارگان نورانى تمسّک بجوید. حرفم را زدم و براى خود و شما طلب غفران مىکنم.»وقتی سلمان در این باره از پیامبر (صلّى الله علیه وآله وسلم) سؤال کرد، حضرت چنین توضیح داد:«خورشید، من هستم و قمر، على است. وقتى مرا از دست دادید، به علی تمسّک جویید. اما فرقدان، حسن و حسین اند. وقتى ماه را از دست دادید، به آن دو تمسّک جویید. اما ستارگان درخشان، ائمّه نه گانه از صلب حسیناند که نهمین آنها مهدى شان است.»1امامان، دین را از خطر استحاله و دینداران را از خطر گمراهى و قرائتهاى بیمارگونه نجات مىدهند.امام حسن عسکرى (علیه السلام) نیز خود را به عنوان «نجمى از نجوم زاهره» هدایتگر امّت در مسیر دین محمّدی مىدید و در کوران حوادث و نا آرامىهای سیاسى عصر عباسى، غوغاى مذاهب ساختگى و عصر بدعت و نوآورىهاى آلوده، با شیوههاى کارآمد «پرچم دین» را همواره در اهتزاز نگاه داشت. امام عسکرى (علیه السلام) نقش هدایتگرانه پیامبر و اهل بیت و عترت را چنین یادآور شد:«اِنّ للّه تعالى بجوده و رأفته قد مَنّ على عباده بنبیّه محمّد (صلّى الله علیه وآله وسلم) بشیرا و نذیرا و وفّقکم لقبول دینه و اکرمکم بهدایته…؛ خداى متعال با بخشش و مهربانی خود، به وجود مقدّس پیامبرش بر بندگان منّت نهاد و او را براى «بشارت و بیم دادن» برانگیخت و شما را براى پذیرش آیین خود توفیق داد و با هدایتش گرامى داشت. در دل گذشتگان شما، که خدا رحمتشان کند ـ و آیندگانتان ـ که خدا حامىشان باشد و عمرشان را در اطاعت خدا طولانى کند، بذر محبّت و علاقه «عترت هدایتگر» را کاشته است. هر یک از آنان که در مسیر صحیح و راه راست گام برداشتند، در جایگاه رستگاران وارد شدند و پاداش کارهای قبلى خویش را یافتند و آنچه را پیش فرستاده بودند، به دست آوردند.»2
هدایت و اصلاحگرى
تلاشهای امام حسن عسکرى (علیه السلام) در زمینه هدایت را مىتوان به دو بخش «هدایت خودىها» و «اصلاح غیر خودىها» تقسیم کرد و ضمن آن، گوشههایى از فعالیت امام را به تماشا نشست.
الف ـ هدایت در حوزه خودىهااصلىترین بخش از تلاشهاى امام حسن عسکرى (علیه السلام) مربوط به حوزه درون شیعى بود و امام مىکوشید با ایفاى نقش هدایتگرانه استحکام جامعه اسلامى را از لحاظ بنیانهاى دینی حفظ کند. نمونههایى از این تلاشها را مىخوانیم:
1. ترویج فرهنگ تولّى و تبرّى«تولّی و تبرّى» و «حبّ و بغض» ابزار اساسى روحى و عاطفی براى مؤمنان است که به وسیله آن، دلهایشان همواره مالامال از حبّ و دوستى صالحان و نیکىهاست و سرشار از کینه و دشمنى فاسقان و آلودگىها. بنابر این، از این دو اصل باید به عنوان بازوهاى اجرایى امر به معروف و نهی از منکر و نیز ضامن بقاى دین یاد کرد. امام عسکری (علیه السلام) همواره شیعیان را به این دو اصل توجّه مىداد. از جمله، وقتى «عاصم بن کوفى» نزد حضرت آمد و گفت: با وجود ارادت به خاندان نبوّت، از یارى شما(به دلیل نابینایی) ناتوانم و به غیر ولایت شما و بیزارى از دشمنانتان در خلوت، سرمایهاى ندارم. حضرت به او فرمود: پدرم از جدّم رسول خدا نقل فرمود:«مَن ضَعفَ على نُصرتِنا اهل البیت و لعن فى خلواته اعداءنا بلغ اللّه صوتَه الى جمیع الملائکه فاذا بلغ صوته الى الملائکه اِستَغفروا لَه و أثنوا علیه: الّلهمّ صلّ على روح عبدک هذا الذى بَذل فى نُصرَهِ أولیائه جُهْدَه و لو قَدَر علی اکثر من ذلک لَفَعَل…؛ هر کس از یارى ما اهل بیت ناتوان باشد و در خلوت، دشمنان ما را لعن کند، صدایش به همه ملائکه مىرسد. وقتى صدایش به فرشتگان رسید، برایش طلب آمرزش مىکنند و او را چنین مىستایند: «خدایا! بر روح این بندهات درود فرست که در یارى اولیایش تلاشش را کرد و اگر توان بیش از آن داشت، انجام مىداد.» در این حال، از سوى خداوند ندا مىشود که: «اى فرشتگان! دعاىتان را در حقّ این بنده پذیرفتم و به روح او درود فرستادم و در ردیف ارواح ابرار و از بهترین بندگان برگزیدهام قرار دادم.»3علاّمه مجلسى نیز از «احمد بن مطهّر» روایت کرده است که: یکى از یاران ما از اهالى جبل (قهستان) نامهاى به حضرت نوشت و پرسید: کسانى را که در مورد امامت موسى بن جعفر توقّف کرده، دوست دارى یا از آنها بیزاری مىجویی؟ امام در نامهاش تبرّى از منحرفان را گوشزد و به او توصیه کرد: «آیا براى عمویت رحمت مىخواهی! خدا به او رحم نکند. از او بیزارى بجوى، من در پیشگاه خدا از آنها بیزارى مىجویم. با آنها سر دوستى نداشته باش. از بیمارانشان عیادت نکن، در تشییع جنازههاى مردگانشان حاضر مشو و هرگز بر جنازههای امواتشان نماز نخوان؛ خواه امامى را از ناحیه خداوند انکار کرده، یا پیشوایى را که امامتش از سوى خدا نیست، بر امامان افزوده و یا قائل به تثلیث باشند. کسى که امامت آخرین ما را انکار کند، گویى امامت نخستین ما را انکار کرده است. و کسى که بر تعداد ما بیفزاید، مانند کسى است که از تعداد ما کاسته باشد و امامت ما را انکار نماید.»4شخص سؤال کننده نمىدانست عمویش در زمره آنهاست و امام، او را آگاه کرد تا نسبت به آنان شیوه «تبرّى» را پیش بگیرد. همچنین «وقتى ابراهیم بن عقبه» از حال آنان سؤال کرد، امام فرمود:«در نمازت آنان را لعن کن.»5
2. بیدار سازى و تقبیح گناهانبیدارسازی مؤمنان از منکر و اهل آن، از شیوههاى رایج در سیره امام عسکرى (علیه السلام) است. لذا درباره حُرمت شراب، از طریق پدرانش تا رسول اکرم نقل مىکند:«میگسار همچون بت پرست است.»6 و این چنین قباحت آن را براى مؤمنان روشن مىسازد.یکی از جلوههاى بیدارسازى مؤمنان و تقبیح گناهان را باید در نفرینهاى امام جست و جو کرد. امام با این شیوه، شدّت خشم خود از انحرافات را به شیواترین و صریحترین صورت ممکن ابراز مىکرد. از جمله درباره نخّاس دهقان ـ که از وکلاى حضرت بود؛ وى بعدا گمراه شد، اموال بیت المال را به آتش کشید و به امام دروغ بست ـ امام از او بیزارى جست و شب تا صبح او را نفرین کرد. و به دعاى حضرت نابود شد.۷
3. قرآن؛ نقطه آغازاز جمله مشکلات امر به معروف و نهى از منکر در عرصه عمل، یافتن نقطه مشترک براى ورود مناسب و ارتباط کار آمد است. امام عسکرى (علیه السلام) از قرآن کریم براى تقویت ارتباط و پذیرش «هدایت» استفاده مىکرد. از این روى در استنادها و استدلالهایش همواره توجّهى به قرآن داشت و همین امر، موجب خضوع قلبى مخاطبان مىشد. امام حسن عسکرى (علیه السلام) در نامهاى به اسحاق بن اسماعیل نیشابورى مىنویسد:«بعضی از شما در دوران امام قبلى تا زمانى که به درود حیات گفت و در این مدّت از دوران امامت من، کارهایى کردید که از نظر من پسندیده و قرین استوارى نبود.ای اسحاق! به یقین بدان؛ هر کسى از این دنیا کور بیرون برود، در آخرت نیز کور خواهد بود و سخت گمراه. اى اسحاق! مقصودم کورى چشم نیست، بلکه نابینایى دلهای درون سینه هاست. و این، معناى گفته خدا در کتاب استوارش است که از قول ستمگران مىفرماید: «ربّ لم حشرتنى اعمى و قد کنتُ بصیرا»؛ «پروردگارا! با این که در دنیا بینا بودم، چرا کور محشورم کردی؟» خداوند نیز مىفرماید:«کذلک أتتک آیاتنا فنسیتها و کذلک الیوم تنسى»8؛ «این چنین آیات ما به تو رسید و فراموششان کردى، امروز هم تو فراموش شدهای.»سپس امام عسکرى (علیه السلام) مطالبى را به صحابىاش و دیگر شیعیان گوشزد مىکند.۹
4. اعلام موضعدر عصرى که نا آرامىهاى سیاسى به اوج مىرسد، ارکان قدرت براى بقاى خود، به هر ابزارى از جمله «تنوّع مذهبى» دامن مىزند و هر روزه نهضت و جنبشى مذهبى با رنگ و بوى الحادى، به وجود مىآید. منطقىترین راه هدایت امّت، اعلام موضع در برابر منکرات مذهبى، سیاسی و اجتماعى است. لذا امام عسکرى (علیه السلام) با همین روش، گروههاى زیادى از شیعیان را از افتادن در ورطه جهل و فساد احزاب و گروهها نجات داد. در اهمیّت مبارزه با این جریانات منحرف، همین بس که بدانیم آن امام مىفرمود:«هیچ یک از پدرانم مانند من گرفتار شکّ و تزلزل شیعیان در امر امامت نشدهاند.»10آن حضرت در برابر قیام «صاحب الزّنج» که خسارت فراوانى به جا گذاشت و طى چهارده سال و چهار ماه و شش روز، هزاران قربانى گرفت و سرانجام در سال ۲۷۰ ق. توسّط موفّق عبّاسى کشته شد، امام در قالب پاسخ به نامه، اعلام موضع کرد و فرمود: «صاحب الزّنج از ما اهل بیت نیست.»11به برخى از اعلام مواضع آن حضرت درباره انحرافات اعتقادى اشاره مىکنیم.الف) صوفیّه: امام به «ابوهاشم جعفرى» فرمود:«ای ابوهاشم! زمانى مىرسد که چهره مردم خندان و دلهایشان تاریک است. از دیدگاه آنان سنّت، بدعت و بدعت، سنّت است. مؤمن را به دیده حقارت مىنگرند و فاسق را ارج مىنهند، … به خدا سوگند! آنها از عقیده خود بر گشته و از راه حق منحرف شدهاند. در علاقه به مخالفان ما زیاده روى کرده و شیعیان و دوست داران ما را به گمراهى مىکشانند…»12ب) واقفیّه: امام در بیزارى از این گروه نامه هایى نوشته است؛ از جمله آنچه که قبلاً به نقل از علاّمه مجلسى، از «احمد بن مطهّر» بیان کردیم.ج) ثَنَویّه: شیخ حرّ عاملى مىنویسد: یکی از یاران «ابوسهل بلخى» نامهاى به امام نوشت و خواست در حقّ پدرش (که ثنوى و دوگانه پرست بود) و مادرش (که مؤمن بود) دعا کند. امام مرقوم فرمود:«رحم اللّه والدتک…؛ خداوند، مادرت را بیامرزد…»13همین طور «محمد بن ربیع شأنى» با یکى از ثنوىها در اهواز مناظره کرد و تمایلى به آنها یافت. وى در سامرّا در خانه احمد بن خصیب نشسته بود که امام او را به طور عبورى دید و با انگشت سبّابه اشاره فرمود: «احد، احد؛ خدا، یکى است.» وى با شنیدن این سخن، نقش بر زمین شد و از هوش رفت…۱۴د) مفوّضه : این گروه معتقد بودند خداوند حضرت محمّد را آفرید و آفرینش دنیا را به او سپرد و هر چه را در دنیاست، او آفریده است. به هر حال، این عدّه از دیدگاه شیعه بدتر از یهود و نصارا و کلیه بدعتگذاران دانسته شدهاند.۱۵
5.احیای سنّتهاامام عسکرى (علیه السلام) مىکوشید به هر بهانهاى غبار از چهره سنّتهاى فراموش شده بزداید. حتّى وقتی عدّهاى براى تبریک ولادت صاحب الزّمان (علیه السلام) نزدش آمدند، ضمن سخنانى فرمود:«… برخى از شما مىخواهند درباره اختلاف شما و دشمنان خدا و ما که اهل قبله و مسلماناند، بپرسند… خداى عزّوجلّ به رسولش فرمود:تو و على و فرزندان او که حجّتهاى من مىباشند و پیروانشان را به ده ویژگى اختصاص دادم:۱. پنجاه و یک رکعت نماز.۲. انگشترى به دست راست کردن.۳. تعقیب بعد از نماز.۴. اذان و اقامه را دو تا دو تا گفتن.۵. گفتن حیّ على خیر العمل.۶. بلند گفتن بسم اللّه الرّحمن الرّحیم.۷. قنوت در نماز.۸. خواندن نماز عصر هنگام آفتاب روشن و صاف (میانه روز).۹. خواندن نماز صبح هنگام دمیدن سپیده که هوا هنوز تاریک است.۱۰. موى سر و صورت را خضاب کردن.آن مرد (عمر) که حقّ ما را غصب کرد، با دار و دستهاش در نماز با ما مخالفت کرد و عوض پنجاه و یک رکعت، «نماز تراویح» را در شبهاى ماه رمضان قرار دادند و به جاى تعقیب بعد از نماز، دست بر سینه گذاشتن را تشریع نمودند. و عوض انگشترى به دست راست کردن، آن را به دست چپ کردند. در اذان و اقامه عوض دوبار گفتن فقرات اقامه، فقط اقامه فُرادا را انتخاب کرده و به جاى حیّ على خیر العمل، «الصّلاه خیرٌ من النّوم» گفتند. عوض بلند گفتن بسم اللّه آن را آهسته گفتند، و قنوت نماز را حذف کردند، نماز عصر را بر خلاف زمانى که هوا آفتابى و صاف است، هنگام زردى آفتاب خواندند و نماز صبح را به جاى سپیده صبح و تاریکى هوا، هنگام ناپدید شدن ستارگان خواندند.و موهاى سر و صورت را هم به جاى خضاب کردن رها ساختند.»16
6. هدایت چهره به چهرهامام عسکرى (علیه السلام) با اینکه اکثرا در زندان بود، ولی بین شیعیان حاضر مىشد و رو در رو نیز با آنان صحبت مىکرد و با پاسخگویى علمى، فقهى، اعتقادی و… منحرفان را اصلاح و افراد سالم را در مسیر خود، ثابت قدم مىکرد. و در این راه نیز گاه به طریق اعجاز از زندان، خود را به یاران مىرساند. حضرت هرگاه مصلحت مىدید، به شیعیان دستور مىداد بعد از نماز عشا در منزل یکی از شیعیان گرد هم آیند تا با آنان دیدار کند.سیّد مرتضى مىگوید: ابوالتحف مصرى روایتى را مرفوعا از ابو یعقوب اسحاق بن ابان برایم نقل کرد و گفت:ابومحمد (علیه السلام) شخصى را نزد شیعیان خود مىفرستاد و در پیامى به آنان دستور مىداد: «در شب معیّن به خانهاى معیّن بروید که مرا در آنجا خواهید یافت.» این، در حالى بود که نگهبانان شب و روز از زندان حضرت مراقبت مىکردند و هر پنج روز آنها را عوض و به نگهبانان جدید توصیه مىکردند مراقب او باشند و محلّ مأموریت را ترک نکنند. یاران امام به محلّ تعیین شده مىرفتند و حضرت را مىدیدند که زودتر از همه آنجاست. آنان مسائل و نیازهای خود را عرضه مىکردند و امام نیازهایشان را بر طرف مىکرد. در حالى که دشمنان، امام را در زندان مىدیدند.۱۷
7.نامه نگارى عمومى و خصوصىامام حسن عسکرى (علیه السلام) به دلیل اوضاع امنیتی شدیدى که گرفتارش بود، از روش «نامهنگارى» به طور گسترده استفاده مىکرد و از این طریق، نواقص ارتباطات با مردم را جبران مىکرد و این، در حالى بود که آن حضرت شبکه وسیع نمایندگان براى هدایت امت، شاگردان زبده وفادار و… را نیز در اختیار داشت.یاران و شیعیان نیز با پى بردن به این تاکتیک امام، سؤالات و مسائل خود را مىنوشتند و آن حضرت به عنوان رهبرى پرتوان و پاسخگو، در همه عرصهها یاران و شیعیان را یارى مىرساند. «سهل بن زیاد» مىگوید:در سال ۲۵۵ ق. به امام نوشتم: یاران و دوستان ما در مسئله «توحید» اختلاف دارند؛ برخى، خدا را جسم و عدّهاى صورت مىدانند…امام چنین نوشت:«درباره توحید سؤال کردهاى، در حالى که از آن دور مانده و بی خبرید. خداوند، یکى است و شریک ندارد، نزاده و از کسى به وجود نیامده و هیچ کس همتاى او نیست.آفریدگارى است که خود آفریده کسى نیست. خدای تبارک و تعالى هر جسم و یا چیز دیگرى را که بخواهد، مىآفریند و آنچه را بخواهد، چهرهپردازى مىکند؛ در حالى که خود، چهرهپردازى نشده است. ثنا و نامهایش والا و مقدّس باد که او را همتایى باشد. اوست نه غیر او. هیچ مانندش نیست و او شنونده و بیناست.»18از این باب، مىتوان به انبوه نامههاى حضرت به نمایندگان و یارانش نیز استناد کرد.
8. اقدام عملىامام عسکرى (علیه السلام) گاهى در نامههایش یاران را از منکرات، نهى و به معروفها امر مىکرد. در نامهاى به «ابن بابویه» مىفرماید: «اى بزرگمرد مورد اعتماد و فقیه من، ابوالحسن على بن حسین قمی! خداوند، تو را براى انجام امور مورد رضاى خویش موفّق بدارد و به لطف خود از نسل تو فرزندانى صالح و شایسته به وجود آورد. تو را به تقوای الهى و به پاداشتن نماز و اداى زکات سفارش مىکنم؛ زیرا آنان که زکات نمىدهند، نمازشان پذیرفته نیست. تو را به گذشت از لغزش دیگران، فرو خوردن خشم، صله رحم، دلجویى از برادران دینى، تلاش در رفع حوائج آنان به هنگام سختى و گشایش، شکیبایى در برابر نادانى، تفقّه در دین، پایدارى در امور، هم پیمانى با قرآن، خوشخویى، امر به معروف و نهى از منکر توصیه مىکنم. خداى عزّوجلّ فرمود: «در بسیارى از راز گویىهاى ایشان خیرى نیست مگر کسى که به صدقه یا کار پسندیده یا سازشى میان مردم فرمان دهد.»تو را به پرهیز و اجتناب از تمام کارهاى زشت سفارش مىکنم .بر تو باد به نماز شب که پیامبر سه بار به على فرمود: «بر تو باد به نماز شب. هر کس نماز شب را سبک بشمارد، از ما نیست.» به سفارش من عمل نما و به شیعیانم امر کن تا نماز شب به جا آورند.»19
9. شناساندن ابزارهاى هدایتامام عسکرى (علیه السلام) براى اینکه شیعیان راههاى وصول به معروفها و نیکى را یاد بگیرند، به بازشناساندن آنها مىپرداخت. از جمله به ارزش عقل و پند در هدایت شدن چنین اشاره مىفرمود:«للقلوب خواطر من الهوى و العقول تزجر و نزاد فى التّجارب علم مستأنف و الاعتبار یفید الرّشاد …؛ دلها را خاطره هایى از هوا و هوس است، ولى عقلها مانع مىشوند و در کوران تجربهها، دانش تازهاى به دست مىآید. پند و عبرت گرفتن، مایه هدایت است.»20آن حضرت درباره بیم و امید هم به عنوان ابزار باز دارندگى از گناه، مىفرمود:«ما ادرى ما خوف امرئى و رجاؤه مالم یمنعاه من رکوب شهوهٍ اِنْ عرضت له و لم یصبر على مصیبه ان نزلت به؛ بیم و امیدى که صاحبش را از ارتکاب عمل زشتى که براى او فراهم شده، باز ندارد و بر مصیبتى که بر او وارد شده است، شکیبایى ندهد، چه سودى دارد؟»21و درباره سبک شمردن گناه مىفرماید: «من الذّنوب التى لاتغفر لیتنى لا اُوخذ الاّ بهذا؛ از گناهانى که بخشیده نمىشود، این است که (گنهکار بگوید:) کاش به غیر همین گناه عقوبت نمىشدم.»22در کنار موارد مذکور، اساسا آن حضرت اقشار مختلف مردم را به یاران و پیروانش مىشناساند و توضیح مىداد که برای هدایت چه گروهى باید هزینه و وقت اختصاص دهند و در واقع «مخاطبشناسى» در روند هدایتگرى را، به آنان گوشزد مىکرد. «قاسم هروى» مىگوید:دستخطّی از ابومحمّد (علیه السلام) به یکى از بنى اسباط صادر شد. او مىگوید: به آن حضرت نامه نوشتم تا او را در جریان اختلاف میان دوستانش قرار دهم و رهنمود بگیرم. امام نوشت:«وانّما خاطب اللّه عزّوجلّ العاقل…؛ همانا خداى عزّوجلّ اهل خرد را مورد خطاب قرار داده است و هیچ کس بیش از خاتم و سرور پیامبران دلیل و برهان بر پیامبرى خود اقامه نکرد. با این همه، گفتند: او جادوگر، کاهن و دروغگوست. خداوند هر کس را که پذیراى هدایت بود، ارشاد کرد؛ چرا که بسیارى از مردم دلیل و برهان را مىپذیرند. بدین ترتیب، هرگاه خدا دوست نداشته باشد حقّى را پدیدار سازد، هرگز پدید نخواهد آمد. او پیامبران را بر انگیخت تا مردم را بیم و امید دهند و در حالت ضعف و قدرت، آشکارا مردم را به حق دعوت کنند و همواره با آنان سخن گویند تا خدا امر خویش را حاکم و فرمان خود را اجرا سازد.مردم طبقات گوناگونى دارند؛ آنان که اهل بصیرتاند، راه نجات را شناخته، به حق تمسک جسته و به شاخه و فرعى استوار و پابرجا ارتباط یافتهاند و هیچ شکّ و تردیدى به خود راه نداده و به غیر پناه نبردهاند.طبقه دیگر، کسانىاند که حق را از اهل آن نگرفتهاند؛ مانند کسانىاند که در دریا سفر مىکنند، با تلاطم دریا آشفته مىشوند و با آرامش آن آرام مىگیرند.دسته دیگر، اسیر شیطان شده و سخن پیروان حق را رد نموده و با حسادت خویش حق را مغلوبِ باطل مىکنند. بنابراین، کسانی را که به این سو آن سو مىزنند، به خود واگذار. چرا که اگر چوپان بخواهد گوسفندانش را گرد آورد، با کمترین زحمتى قادر به آن خواهد بود…»23
ب) اصلاحگرى در حوزه غیر خودىها
1. عملگرایى در هدایتگرىزیباترین نمونه از تحوّل انسانهاى خطاکار را مىتوان در این داستانها یافت:وقتی امام در زندان بود، عبّاسیان نزد صالح بن وصیف آمدند و از وی خواستند بر امام سخت بگیرد. گفت: چگونه چنین کارى بکنم؟! دو نفر از بدترین انسانها را گماردهام که او را آزار دهند ولى حالا هر دو اهل عبادت و روزه شدهاند!به دستور صالح، آن دو را حاضر کردند و صالح از دلیل مهربانىشان با امام سؤال کرد، گفتند: درباره مردى که روزها به روزه و تمام شب به عبادت مىپردازد و هر لحظه به او مىنگریم، لرزه به انداممان مىافتد، چه مىگویی؟!عباسیان با شنیدن این سخن، نا امید و پراکنده شدند.۲۴وقتی هم که حضرت در زندان على بن نارمش بود، وى که از دشمنان کینهتوز بود، چنان متحوّل شده که از شدّت احترام، به چهره امام نگاه نمىکرد و در حالى از نزد امام رفت که بیناترین فرد به عظمت و فضائل آن حضرت بود.۲۵
2. هدایت متخصّصاناگر امر به معروف و نهى از منکر تودههاى عادى، شرایط و سازوکارهای مهمّى دارد، بىگمان «اصلاح نخبگان»، حسّاسیتها و برنامههاى دقیقترى مىخواهد.امام حسن عسکری (علیه السلام) براى هر گروه، ابزار مناسب با همان گروه را به کار مىبرد؛ گاه موعظه، هشدار، نامهنگارى، … و گاهى هم با آموزش افراد متخصّص و فرستادن آنها به مراکز علمى و نجات منحرفان نخبه.ابن شهرآشوب مىنویسد: اسحاق کِنْدى، از فلاسفه اسلام و عرب به شمار مىرفت و ساکن عراق بود. کتابى به نام «تناقضهاى قرآن!» نوشت؛ او مدتها گوشهنشینى اختیار، و وقتش را صرف نگارش آن کتاب کرده بود. روزى یکى از شاگردان او به محضر امام عسکری (علیه السلام) شرفیاب شد. وقتى چشم امام به او افتاد، فرمود: آیا میان شما مرد رشیدى نیست که گفتههای استادتان کندى را پاسخ گوید؟ او گفت: ما همه شاگردیم و نمىتوانیم اعتراض کنیم! امام عسکرى (علیه السلام) مطالبى به وى آموخت.شاگرد، نزد استاد رفت و همین طور عمل کرد. استاد هم بعد از پذیرش حقّ، او را قسم داد که بگوید این مطلب را از کجا شنیده است و سرانجام، شاگرد پاسخ داد که امام عسکرى (علیه السلام) چنین شیوه و گفتارى را یاد داده است. کِنْدى هم گفت:الآن درست گفتی! این چنین سخنى غیر از آن خاندان صادر نمىشود.سپس آتش خواست و آنچه را نوشته بود، سوزاند.۲۶
نقش معجزه در هدایت و اصلاحگرىامام حسن عسکرى (علیه السلام) همانند دیگر ائمّه، در هنگام لزوم، از ابزار «معجزه و کرامت» براى هدایت استفاده مىکرد و این ظرفیت والا را در خدمت اصلاح اندیشهها و افکار امّت اسلامی قرار مىداد. اما ویژگى امام عسکرى استفاده گسترده از این ظرفیت است. قطب راوندى ۴۰ مورد و سیّد بحرانی ۱۳۴ مورد، شیخ حرّ عاملى ۱۳۶ مورد، علاّمه مجلسى ۸۱ مورد از معجزات وى را نقل کردهاند.۲۷علت این امر نیز مىتواند اختناق و فشارهاى سیاسی و امنیتى باشد که دامنگیر شیعیان و حضرت بوده، البته امام براى تداوم نقش هدایتگرى خود، از ابزار معجزه و کرامت که آن شرایط اختناق را خنثى مىکرد، استفاده مىنمود. براى آگاهى از معجزات امام عسکرى (علیه السلام) منابع گوناگونى در دسترس است که با مطالعه آنها مىتوان نور «هدایت و اصلاح» را در قلبهاى مستعد تاباند.———————————————پىنوشتها:۱. کفایه الاثر، ص ۲۹۳؛ بحار الانوار، ج ۳۶، ص ۲۸۹؛ اثبات الهداه، ج ۱، ص ۵۷۶، ح ۴۸۷.۲. معادن الحکمه، ج ۲، ص ۲۶۴، به نقل از حیاه الامام العسکرى، ص ۲۵۵.۳. بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۳۱۶ و ۳۱۷.۴. همان، ص ۲۷۴؛ کشف الغمّه، ج ۳، ص ۲۱۹.۵. همان، ص ۲۶۷.۶. تذکره الخواص، ص ۳۲۴.۷. حیاه الامام العسکرى، ص ۳۱۰.۸. طه / ۱۲۶.۹. تحف العقول، ص ۴۸۴؛ رجال کشّى، ص ۴۸۱.۱۰. تحف العقول، ص ۴۸۷.۱۱. مناقب آل ابیطالب(ع)، ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۴۲۸.۱۲. حدیقه الشیعه، ص ۵۹۲.۱۳. اثباه الهداه، ج ۳، ص ۴۲۷.۱۴. کافى، ج ۱، ص ۵۱۱.۱۵. شرح باب حادى عشر، ص ۹۹.۱۶. عیون المعجزات، ص ۱۳۷.۱۷. همان؛ مدینه المعاجز، ص ۵۷۱.۱۸. توحید صدوق، ص ۱.۱، ح ۱۴.۱۹. کشف الغمّه، ج ۲ ص ۴۱۶؛ بحار الانوار، ج ۵۰، ص ۲۹۶؛ معادن الحکمه، ج ۲ ص ۲۶۴، به نقل از حیاه الامام عسکرى، ص ۲۵۴.۲۰. نزهه الناظر، ص ۷۲، به نقل از حیاه الامام العسکرى، ص ۱۵۳۲۱. همان، ص ۷۳.۲۲. تحف العقول، ص ۵۱۷.۲۳. کشف الغمّه، ج ۲ ص ۴۱۶؛ بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۲۹۶.۲۴. بحارالانوار، ج ۵۰، ص ۳۰۸؛ ارشاد، مفید، ص ۳۴۴.۲۵. کافى، ج ۱، ص ۵۰۸.۲۶. مناقب آلابیطالب(ع)، ابن شهرآشوب، ج ۴، ص ۴۲۴.
هیچ نظری وجود ندارد