مسمار العقیده

(مناظره ی ابن معمار و قاضی نظام الدین اصفهانی)
مقدمهگرایش الجایتو مشهور به خدابنده یا خربنده به تشیع زمینه ی مناسبی را برای مناظره ی کلامی بین علمای شیعه و اهل سنت به وجود آورد. وی در سال ۷۰۷ ه‍.ق. دستور داد که سکه به نام دوازده امام (ع) ضرب کنند. اهالی برخی از شهرها از این فرمان سرپیچی کردند. رئیس شافعیان اصفهان در آن زمان قاضی نظام الدین ابواسحاق محمد بن اسحق اصفهانی ملقب به متزهّد یا مزهّد بود. او شیعیان را به مناظره دعوت کرد؛ از این رو، تاج الدین عبدالله بن معمار بغدادی، متکلم بزرگ شیعی، برای مناظره با قاضی نظام الدین از بغداد به اصفهان آمد. وی در مناظره با قاضی کتاب مسبار العقیده را نگاشت. پس از کوچ ابن معمار از اصفهان، شیعیان این شهر از قوام الدین هبه الله بن محمد بن اصیل الدین عبدالله معروف به ابن قطان خواستند رساله ی ابن معمار را ترجمه کند. او نیز با اضافاتی آن را با نام مسمار العقیده به فارسی ترجمه کرد که تاکنون باقی مانده است.این مقاله بر آن است شرح حالی از دانشمندان یاد شده در این رساله، که تاکنون بدانها پرداخته نشده است،‌ ارائه دهد؛ سپس بر عنوان های آن مروری داشته باشد.
ابن معمار بغدادیتاج الدین عبدالله بن معمار بغدادی مشهور به ابن معمار بغدادی از شخصیت های مهم کلامی شیعه در سده ی هشتم هجری بود. میرزا افندی در ریاض العلماء نام او را عبدالله بن اسماعیل بن محاسن معمار اسدی آورده است. گویا با توجه به اشتهار وی به ابن معمار،‌ نام پدر و جدش را حذف کرده اند. شخصیت و خدمات علمی و فرهنگی ابن معمار تاکنون از دیدگاه محققان به دور مانده است؛ به طوری که در دایره المعارف تشیع، دایره المعارف بزرگ اسلامی و دانشنامه ی جهان اسلام مدخلی به این نام وجود ندارد.ابن معمار بغدادی شیعی را نباید با ابوعبدالله محمد بن ابی المکارم ابوبکر بن عبدالواحد بغدادی معروف به ابن معمار بغدادی حنبلی (متوفی ۶۴۲ ه‍.ق) اشتباه گرفت. وی صاحب کتاب های الفتوه و المروه و مختصر نهایه الامل فی علم الجدل است. (۱)از آثار ابن معمار برمی آید که وی در سال ۷۰۷ ه‍.ق در اصفهان بوده و کتابش، مسبار العقیده، را در محاجه ی کلامی با قاضی نظام الدین اصفهانی شافعی به عنوان متکلم شیعی در این شهر نگاشته است. همچنین او در رمضان ۷۱۷ ه‍.ق در اسکندریه با ابن تیمیه دیدار و مناظره کرد. ابن معمار در سال ۷۳۵ ه‍.ق نیز در بغداد بود و کتاب الکشکول علی ماجری لآل الرسول را به درخواست فخرالمحققین، فرزند علامه حلی، در دفع فتنه ای نگاشت که اهل سنت علیه شیعه برپا کرده بود. وی سرانجام در سال ۷۴۲ ه‍.ق در حله رخت از سرای فانی به دار باقی کشید. (۲)
آثار ابن معماراز ابن معمار چند اثر باقی مانده که اغلب کلامی و به منظور محاجه و مناظره تألیف و تدوین شده است. این آثار عبارتند از:مسبار (*) العقیده: وی این اثر را پس از ورود به اصفهان در سال ۷۰۷ ه‍.ق تألیف کرد. مسبار العقیده دربرگیرنده ی پرسش هایی است که او برای قاضی نظام الدین اصفهانی، رئیس شافعیان اصفهان، فرستاده است. افندی درباره ی این رساله می گوید:«الشیخ عبدالله بن معمار، فاضل عالم متکلم کبیر من الامامیه، و لم اعلم خصوص عصره، ولکن عندی من مؤلفاته رساله مسبار العقیده فی اصول الدین، حسنه النهج و الفوائد، و النسخه عتیقه جداً. و لعل هذا هو ابن المعمار المشهور، و قد الف تلک الرساله للشیخ نظام الدین اسحق علی طرز انیق رشیق، و النسخه التی عندنا منها قد سقطت من آخرها اجزاء. فلاحظ» (3)امروزه نسخه ای از این اثر در دست نیست، ولی ترجمه ای از آن با عنوان مسمار العقیده وجود دارد که در سالنامه ی میراث اسلامی ایران انتشار یافته است. (۴)مناظره با ابن تیمیه (۶۶۱-۷۲۸ ه‍.ق): این مناظره در رمضان ۷۱۷ ه‍.ق، که ابن معمار به اسکندریه رفت، صورت گرفت. آغاز آن: قال الفقیر عبدالله بن المعمار دخلت الاسکندریه المیمونه التی من کل دنس مصونه.و چنین پایان می یابد: فانی بجهلی من علومکم ادری و لایرشدونی ان ضللت فانما ضلالی عندی من هدایتکم احری. (۵)در فهرست آن آمده است: «رساله ی عبدالله بن معمار شیعی به عربی، که مشتمل بر پرسش ها و پاسخ های دینی است، به هنگامی که در اول رمضان ۷۱۷ به اسکندریه رفته و در این وقت ابن تیمیه زندانی بوده است.»شایان ذکر است که ابن تیمیه در سال ۷۰۹ ه‍.ق در اسکندریه و در برج وسیعی زندانی بود. وی در سال ۷۱۳ ه‍.ق به دمشق بازگشت و در آنجا ساکن شد. پس احتمالاً در تاریخ رساله اشتباهی رخ داده است. (۶)الکشکول فی ماجری علی آل الرسول: این اثر تاکنون اشتباهاً به علامه حلی (۶۴۸-۷۲۶ ه‍.ق) و سید حیدر آملی (۷۱۹ – پیش از ۷۸۲ ه‍.ق) نسبت داده شده است، ولی با توجه به آنچه مؤلف در مقدمه ی کتاب آورده وی آن را به دستور فخرالمحققین (متوفی ۷۷۱ ه‍.ق)، فرزند علامه حلی، برای رفع فتنه ای نوشته است که در سال ۷۳۵ ه‍.ق میان شیعه و سنی در بغداد اتفاق افتاد. پس علامه حلی در این سال زنده نبوده است. سید حیدر آملی نیز در این تاریخ ۱۶ سال بیشتر نداشته و اصولاً در عراق نبوده است. (۷)همچنین افندی به چهار دلیل انتساب الکشکول را به وی رد کرده است. او در دلیل چهارم می نویسد: «و اما رابعاً، فلانه یظن انه من مؤلفات ابن المعمار الاسدی، فانه قد وجد بخط عتیق فی قزوین علی آخر بعض النسخ العتیقه من هذا الکتاب بعد ذکر اسم الکتاب و بیان تاریخ کتابته کلاماً بهذه العباره: تمّ الکتاب المسمی بالکشکول فی ماجری لآل الرسول دروزه الفقیر الی الله تعالی عبدالله بن اسماعیل بن محاسن المعمار الاسدی – عفی الله عنه – انتهی و هذا یدل علی انه من مؤلفات هذا الشیخ. و قد رایتُ انا النسخه العتیقه بقزوین و کان تاریخ کتابتها سنه ثمان و ثلاثین و ثمان مائه فی بلده قطیف من بلاد الاحساء و قد کانت بخط ابراهیم بن عیسی بن ابراهیم بن سلطان بن شبیب.» (8)به نظر می رسد که عبدالله بن اسماعیل بن محاسن معمار اسدی همان ابن معمار باشد و به علت اشتهارش به ابن معمار نام پدر و جدّش در کتاب ها نیامده است.سیاق کتاب الکشکول با دیگر تألیفات ابن معمار از جمله مسمار العقیده و مناظره با ابن تیمیه یکسان است.نسخه ی کهنی از کتاب الکشکول به همراه مناظره با ابن تیمیه در کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد نگهداری می شود که در ۹ شعبان ۷۶۲ ه‍.ق نوشته شده و در ظَهر برگ اول آن به خط کهن نوشته شده: «کتاب الکشکول لعبدالله بن المعمار»نسخه های خطی الکشکول عبارتند از:۱. نسخه ی کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد به شماره ی ۵۶۸، به خط نسخ، تحریر عبدالله بن حسن بن محمد نجار در ۹ شعبان ۷۶۲ ه‍.ق، ۱۲۲ برگ، به همراه سه رساله ی دیگر:الف) المقدمه فی ذکر مناقب امیرالمؤمنین از خواجه نصیر طوسی در یک صفحه.ب) رساله ی عبدالله بن معمار شیعی که شامل مفاوضات اوست با ابن تیمیه در رمضان ۷۱۷ ه‍.ق در اسکندریه.ج) مقاله ای ادبی به صورت مقامه نویسی. (۹) این نسخه ابتدا در کتابخانه ی سید محمدعلی داعی الاسلام تهران (۱۰) و سپس در کتابخانه ی عبدالمجید مولوی مشهد قرار داشت. (۱۱) میکروفیلمی از آن نیز در دانشگاه تهران نگهداری می شود. (۱۲)۲. کتابخانه ی مرعشی، نسخه ی شماره ی ۱۲۷۳، تحریر ۱۰۶۲ ه‍.ق، رساله ی اول مجموعه، ۱۶۳ برگ؛ نسخه ی شماره ی ۷۱۵۹،تحریر ۱۱۷۱ ه‍.ق، رساله ی اول مجموعه، ۱۶۱ برگ و نسخه ی شماره ی ۵۶۷۶، تحریر ۱۲۸۰ ه‍.ق، ۱۱۶ برگ. (۱۳)۳. کتابخانه ی ملک تهران، نسخه ی شماره ی ۹۷۱، تحریر ۱۳۰۴ ه‍.ق. (۱۴)قصیده ی ابن معمار: قصیده ای عربی به نام نزهه النفوس از ابن معمار بغدادی در دست است. این قصیده در برگ های (۳۰۴ ب- ۳۱۴ ر) مجموعه ی شماره ی ۱۶۲۳ کتابخانه ی کوپریلی استانبول وجود دارد. این مجموعه دارای ۳۱۹ برگ ۲۸ سطری به اندازه ی ۲۵×5/9 سانتی متر است و در سده ی هشتم هجری نوشته شده است. نزهه النفوس رساله ی بیست و ششم از مجموعه ی مزبور است و بیش از ۷۸۰ بیت است. مطلع آن چنین است:
بنور تجلی وجه قدسک دهشتو فیک مع الاخفاء بل فیک تحیرت
و با این بیت پایان می یابد:
و لم یکن الا عالم الامر وحدهو لم یخف ما فی ذاک من بعض خلقه (۱۵)
اینکه این قصیده سروده ی ابن معمار شیعی است یا ابن معمار حنبلی به بررسی نیاز دارد.
ابن قطان اصفهانیقوام الدین ابوالفضل هبه الله بن محمد بن اصیل الدین اصفهانی مشهور به ابن قطان مترجم مسبار العقیده بود. هر چند از وی و خاندانش آگاهی زیادی در دست نیست، تنها می دانیم آنها در جریان شیعه ی اصفهان در سده ی هشتم هجری تأثیرگذار بودند.ابن فوطی (متوفی ۷۲۳ ه‍.ق) هم عصر ابن قطان بود و در تبریز وی را دیدار کرد و از او اجازه ی روایت گرفت. وی درباره ی حالاتش چنین می نگارد: «قوام الدین ابوالفضل هبه الله بن محمد بن اصیل الدین عبدالله بن عبدالاعلی الاصفهانی یعرف بابن القطّان، المحدث، من اولاد المشایخ و المحدثین، رایتُه بتبریز سنه ست و سبع مائه و اجتمعتُ بخدمته بالسطانیه و هو حافظ، عارف باسماء المحدثین و متون الاخبار و قد صنّف کتباً، منها: کتاب زجاجه الانوار فی دراری الاخبار و عرضه علی المخدوم رشیدالدین سنه ست و سبعمائه، روی عن جدّه اصیل الدین و کتب لی الاجازه بجمیع مرویاته و مسموعاته و مصنفاته.» (16)همچنین ابن قطان خود در پایان کتاب مسمار العقیده می نویسد: «و چون آباء و اجداد این ضعیف لهیف الفقیر الی الله الجلیل هبه الله بن محمد الاصیل اصحاب احادیث سید المرسلین و قاید الغرّ المحجّلین بوده است و همواره مناقب و مآثر امیرالمؤمنین و امام المتقین ساخته و کتاب ها پرداخته و به شرح شمه ای از کمالات و فضائل ائمه معصوم هر یک خود را مشرف گردانیده.»از درگذشت وی اطلاعی در دست نیست؛ تنها می دانیم که او در سال ۷۰۶ ه‍.ق در تبریز و در سال ۷۰۷ ه‍.ق در اصفهان بوده است.
آثار ابن قطانابن قطان آثار متعددی داشته است. ابن فوطی در این باره می نویسد: «و قد صنف کتاباً»؛ ولی تاکنون دو اثر از وی می شناسیم:۱. زجاجه الأنوار فی دراری الأخبار: نام این کتاب را ابن فوطی آورده و یادآوری کرده که مؤلف بعد از تألیف، آن را به خواجه رشیدالدین همدانی در سال ۷۰۶ ه‍.ق عرضه نموده است. از سرنوشت و نسخه های خطی این کتاب اثری در دست نیست.۲. مسمار العقیده: این کتاب میزان احاطه ی نویسنده را بر اخبار و احادیث به خوبی نمایان می سازد. نسخه ای از آن در دست است که بدان خواهیم پرداخت.
قاضی نظام الدین اصفهانیقاضی نظام الدین اصفهانی یکی از ستارگان ادب ایران در نیمه ی دوم سده ی هفتم و اوایل سده ی هشتم هجری بود. وی در فقه، ادب و شعر پارسی و تازی تبحر کامل داشت. (۱۷)بیشتر منابع نام او را قاضی نظام الدین اصفهانی آورده اند؛ اما درباره ی نام کوچک، کنیه و لقبش اختلاف نظر وجود دارد. ابن فوطی، که گویا اولین مأخذی است که نام وی را ذکر کرده است، به هنگام ذکر نام پسر او می نویسد: «علاء الدین اسحاق القاضی بن قاضی القضاه نظام الدین محمد بن قاضی القضاه اسحاق اصفهانی» (18) در مقدمه ی کتاب مسمار العقیده نام قاضی، اسحاق و لقبش مزهّد آمده است.آوی نیز در کتاب ترجمه محاسن اصفهان، که در سال ۷۲۹ ه‍.ق ترجمه کرده است، نام وی را «شیخ الاسلام خواجه نظام الدین اسحاق متویه» بیان می کند. (۱۹) قاضی نورالله شوشتری او را «قاضی نظام الدین محمد بن قاضی القضاه اسحق بن المظهر الاصفهانی» نام می برد. (۲۰)از آنچه گفته شد چنین برمی آید که قاضی نظام الدین محمد فرزند قاضی القضاه اصفهانی بوده و فرزندی به نام علاءالدین اسحاق داشته است. همچنین وی از خاندان متویه اصفهان بوده که در برخی مآخذ مزهّد یا متزهد آمده است.دوره ی زندگی قاضی نظام الدین با تاخت و تازهای مغولان و استقرار آنان بر اریکه ی سلطنت مصادف بود. وی در چندین مناظره با حنفیان و شیعیان شرکت داشت که در تاریخ ثبت شده است.قاضی نظام الدین از مراغه دیدار کرد و در قصیده ای خواجه نصیرالدین طوسی و رصدخانه ی مراغه را ستود. مطلع آن چنین است:
صفا شربُ عینی فی صوافی مراغهفظلتُ کما شاء المنی أتفرجُ
بها الرصد العالی النصیری مقصدیإلی الفلک الأعلی به أتدرجُ
فلله بانیه و طرقٌ أبانهاإلی کشف أسرار الغوامض تنهج (۲۱)
وی با عالمان شیعه مانند سید تاج الدین آوی و علامه حلی مناظراتی داشت که نشانگر موقعیت والای او در میان عالمان شافعی است. هر چند به قوت استدلال قاضی، سلطان مغول در سلطانیه از مذهب حنفی رویگردان شد و به مذهب شافعی گرایید، وی در برابر استدلال علامه حلی مجاب شد و سلطان مذهب شیعه را اختیار کرد و سکه به نام دوازده امام زد. (۲۲)قاضی نظام الدین پس از گرایش سلطان محمد الجایتو به شیعه، ناچار به موطن خود اصفهان بازگشت و در آن شهر، که در آن زمان بیشتر مردم شافعی مذهب بودند، ریاست مذهبی شافعیان را برعهده گرفت. وی در سال ۷۰۷ ه‍.ق ریاست کامل داشت. او در مقام دفاع از باورهای مذهبی خود خطاب به شیعیان چنین می گوید:«اینک این گوی و این میدان در روشن کردن حق و دفع بهتان و تفضیل ابوبکر، عمر و عثمان و اگر خود حریفست سلطان.» (23)با اعلام مناظره ی عمومی از سوی قاضی نظام الدین، تاج الدین عبدالله بن معمار بغدادی، متکلم شیعی، وارد اصفهان شد و در مناظره ی با وی کتاب مسبار العقیده را نگاشت؛ ولی قاضی قانع نشد و باز به مقاومت خود در برابر اعلان عمومی سلطان محمد الجایتو ادامه داد. وی از قبول سکه های ضرب شده به نام دوازده امام سرباز زد. سرانجام سلطان در سال ۷۱۰ ه‍.ق بیست هزار لشکر به آن دیار فرستاد و پس از زحمت زیاد او را دستگیر و به اردو آورد. این اقدام موجب شد سرسختی اصفهانیان فروکش کند. (۲۴) با توجه به آنچه گفته شد می توان به گرایش مذهبی قاضی نظام الدین پی برد. با وجود این، قاضی نورالله شوشتری در مجالس المؤمنین با استناد به اشعار وی، که در مدح اهل بیت (ع) سروده است، او را شیعه دانسته است:
لم ارض سوی هدی نبی و ولیلا اتبع الباطل و الحق جلی
فی الشر ترانی ابن حرب بطلالکننی من شیعه مولای علی (۲۵)
شیخ آقابزرگ تهرانی نیز به پیروی از قاضی نورالله وی را شیعه قلمداد کرده است. (۲۶) در لغت نامه ی دهخدا هم دو نفر با عنوان «نظام الدین اصفهانی» آمده که اولی را به نقل از قاضی نورالله شیعی مذهب و دومی را با توجه به منابع دیگر سنی مذهب بیان کرده، در حالی که هر دو یک نفر هستند.شاید قاضی نظام الدین پس از دستگیری در سال ۷۱۰ ه‍.ق و آشنایی با مذهب شیعه به این مذهب گرویده و اشعاری را، که دلالت بر تشیع وی دارد، سروده است. ملاحسن کاشی، مدیحه سرای شیعی که معاصر نظام الدین بود، نیز در کتابش، تاریخ محمدی، (۲۷) از قاضی یاد می کند؛ این امر می تواند دلیلی بر گرایش او به شیعه باشد.در منابعی که به شرح حال قاضی نظام الدین پرداخته اند، به تاریخ درگذشت وی اشاره ای نکرده اند؛ اما به تازگی ایرج افشار در گزارشی که از نسخه ی خطی مجموعه ی شماره ی ۵۵ شهر دوشنبه تاجیکستان انتشار یافته است، قطعه ای در مرگ قاضی نظام الدین از شاعری ناشناخته یافته است:
خورشید چرخ دانش جمشید ملک شرعیعنی نظام ملت و دین اعدل القضاه
ناگه به سال هفتصد هجری و شانزدهاز جور دهر در مه شعبان شب براه
کرد از ستم سرای جهان رحلت و فکندبر صد دار ملک جنان مسند نجاه(۲۸)
بنابراین، او در ۱۵ شعبان ۷۱۶ ه‍.ق درگذشته است.
آثار قاضی نظام الدینقاضی نظام الدین در فنون ادب، به خصوص شعر پارسی و عربی، بسیار توانا بود؛ از این رو، شرح حالش در تذکره ها آمده است. وی خود درباره ی مهارتش گوید:
لا یبلغ طالب العلی مرقاتیإنی و بدایتی مدی الغایاتی
عاقبت من العمر لعمری تحبالم یأت بها الدور و لا أن یأتی
آثار او عبارتند از:۱. نخبه الشارب و عجاله الراکب: رباعیات نظام الدین اصفهانی در معارضه با رباعیات خیام۲. دیوان المنشآت: دیوان اشعار عربی با دیباچه ای به نثر۳. نامه به وزیر نجم الدین جلاباذی۴. الرساله القوسیه: نسخه ای از این رساله در کتابخانه ی حمیدیه و نسخه ای دیگر در سفینه ی تبریز موجود است. القوسیه چنین آغاز می شود: «تنکب رماح الخط و البیض خلها و اما الحنایا عاطها.» (29)5. شرف ایوان البیان فی شرف بیت صاحب الدیوان: قصایدی که نظام الدین در مدح صاحب دیوان شمس الدین محمد جوینی و برادرش، علاءالدین عطاملک جوینی، و پدر ایشان، بهاءالدین محمد، سروده است.۶. اشعار و منشآت متفرقه که در بیشتر جُنگ های مشهور مندرج است؛ از جمله چهار جُنگ مشهوری که در ایران به صورت عکس چاپ شده است. (۳۰)۷. مناظره ی سرو و آب: منظومه ای به عربی و فارسی در مدح خواجه شمس الدین، صاحب دیوانمسمار العقیدهچنانکه پیش از این آمد، این اثر ترجمه ی پارسی مسبار العقیده ی ابن معمار بغدادی است. مسمار العقیده (۳۱) تنها اثری است که از مترجم آن، ابن قطان اصفهانی، برجای مانده است. وی در ترجمه ی کتاب اضافاتی نیز داشته است، ولی عدم دسترسی به اصل عربی آن آگاهی از چگونگی و میزان اضافات مترجم را ناممکن ساخته است.
محتویات مسمار العقیدهمسمار العقیده در دوازده فصل – به تعداد دوازده ائمه (ع) – تنظیم شده و هر فصل شامل چندین سؤال است. شیوه ی آن، برخلاف آثار متداول، بدین گونه است که نویسنده مطالب را به صورت سؤال طرح کرده تا مخاطب آن، قاضی نظام الدین اصفهانی، در جواب مجاب گردد؛ از این رو، او سؤالات را به صورت استفهام انکاری تنظیم و در مطاوی آنها عقیده ی شیعه را درباره ی آن بیان کرده است.عنوان فصل های کتاب چنین است:مقدمهدیباچه ی سخنفصل اول: در توحید شامل سه سؤالفصل دوم: در نبوت شامل چهار سؤالفصل سوم: در امامت مطلق شامل سه سؤالفصل چهارم: در شناخت اسلام و ایمان شامل یک سؤالفصل پنجم: در وجوب تکلیف و طاعت شامل چهار سؤالفصل ششم: در عصمت شامل سه سؤالفصل هفتم: در امامت مسلمانان شامل چهار سؤالفصل هشتم: در اجماع و نص شامل هشت سؤالفصل نهم: در بعضی حقایق تاریخیفصل دهم: در قضا و قدر شامل چهار سؤالفصل یازدهم: در تفسیر آیه ی غار شامل چهار سؤالفصل دوازدهم: در سؤالات مختلف شامل سیزده سؤالنمونه ای از نثر مسمار العقیدهبرای نمونه در فصل اول کتاب در باب توحید آمده است: «سؤال: توحیدی که پاک باشد از آموختن و از دریافتن به عقل و از فرورفتن به تقلید؛ یعنی، نه از دیگری آموخته باشد و نه از تعقل خود دریافته چگونه باشد؟» این سؤال را ابن معمار بر باور قاضی نظام، که اشعری مسلک بوده، ساخته است تا در جواب او ضعف باور عقیدتی اش آشکار شود.«سؤال: دین از خدای تعالی است یا از امت؟ اگر از آن خداست، نص و قرآن ثابت شد و اجماع و قیاس باطل گشت و اگر از آن امت است،‌ اجماع ثابت شد و نص باطل گشت؛ حکم خدای چنین است یا نه؟»مسمار العقیده چهارده سال پیش به تصحیح محمود طیار مراغی در سالنامه ی میراث اسلامی ایران انتشار یافت. (۳۲)
پی نوشت ها :

*. میل جراحی۱. فصلنامه آینه میراث، ش ۱۴، ص ۸۵ و نوادر مخطوطات عربیه، ج ۱، ص ۱۸۳، نسخه ی شماره ی ۲۴۲۱، به خط نسخ، تحریر از روی نسخه ی مصنف در رمضان سنه ی ۶۰۵، کاتب یاقوت بن عبدالله بن غلام علی بن محمد بن محمد بن حامد صنعانی همدانی، ۱۶۳ برگ.۲. زرکلی، ۴/۷۲.۳. افندی، ج ۳، ص ۲۵۴ و نیز رک: طهرانی، ۲۱/۲۹.۴. سالنامه میراث اسلامی ایران، دفتر دوم (۱۳۷۴)، صص ۷۷۵-۸۶۶.۵. نسخه ی منحصر این رساله در هشت برگ در ضمن کتاب الکشکول فی ماجری علی آل الرسول (مجموعه ی شماره ی ۵۶۸) تحریر قرن هشتم هجری در کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد نگهداری می شود. همچنین این مجموعه قبلاً در کتابخانه ی عبدالمجید مولوی قرار داشت و فیلمی از آن نیز در کتابخانه ی دانشگاه تهران موجود است. (فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد ۱/۳۷۹؛ فهرست میکروفیلم ها، ج ۲، ص ۲۷۷؛ نشریه نسخه های خطی ۵/۹۲؛ نشریه ی دانشکده ی الهیات و معارف اسلامی مشهد، پائیز ۱۳۵۳، ش ۱۲، ص ۲۲۳.)۶. رک: دایره المعارف اسلامی، ج ۳، ص ۱۷۵، مدخل ابن تیمیه.۷. آملی، ص ۵.۸. افندی، ج ۲، ص ۲۲۳.۹. فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد، ۱/۳۷۹.۱۰. مجله معهد المخطوطات العربیه، المجلد الثاثل، الجزء الاول، شوال ۱۳۷۶ ه‍.ق و الجزء الثانی، ربیع الاول ۱۳۷۷ ه‍.ق، ص ۶۷.۱۱. نشریه نسخه های خطی، ۵/۹۲.۱۲. فهرست میکروفیلم های کتابخانه ی دانشگاه تهران، ج ۲، ش ۳۸۹۹، ص ۲۷۷.۱۳. فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی مرعشی، ص ۴/۷۴، ۱۸/۳۵۴ و ۱۵/۷۵.۱۴. فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی ملک، ش ۵/۲۲۲.۱۵. فهرست کتابخانه ی کوپرلی استانبول، ۲/۳۸۲.۱۶. ابن فوطی، جزء چهارم، قسم رابع، ص ۸۰۷.۱۷. برای آگاهی بیشتر درباره ی نظام الدین رک: کتابنامه ی معانی (یادنامه گلچین معانی)، صص ۴۹۱-۵۰۶.۱۸. ابن فوطی، ج ۲، ص ۹۹۸.۱۹. آوی، ص ۱۳۷.۲۰. شوشتری، ج ۱، ص ۵۴۳.۲۱. طوسی، ص ۳۵.۲۲. علامه حلی، ج ۱، صص ۱۱۲-۱۱۶.۲۳. مقدمه ی مسمار العقیده.۲۴. برای آگاهی بیشتر رک: کتابخانه ی آیت الله مرعشی، نسخه ی خطی سیر النبی، مجموعه ی شماره ی ۳۰۰۸.۲۵. شوشتری، ج ۱، ص ۵۴۳.۲۶. طهرانی، ص ۹۸.۲۷. ملاحسن کاشی این کتاب را در سال ۷۱۸ ه‍.ق به نظم کشید.۲۸. المحقق الطباطبائی فی ذکراه اسنویه الاولی، المجلد الثالث (بخش فارسی)، ص ۱۳۶۲.۲۹. کتابخانه ی حمیدیه، ش ۱۴۴۷، حاشیه ی برگ های ۱۱۶ و ۱۱۷.۳۰. رک: جاجرمی؛ بیاض تاج الدین وزیر؛ جنگ مهدوی؛ فهرست میکروفیلم های دانشگاه تهران، ج ۱، صص ۲۳۹-۲۹۱، ۴۲۳، ۴۴۵ و ۶۸۹ و سفینه ی تبریز.۳۱. نسخه ی منحصر این اثر کلامی در مجموعه ی بسیار نفیسی به شماره ی ۳۰۰۸، هامش برگ های ۲۰۵ پ – ۲۲۱ ر، در کتابخانه ی آیت الله مرعشی نجفی در قم نگهداری می شود.۳۲. سالنامه ی میراث اسلامی ایران، دفتر دوم (۱۳۷۴)، صص ۷۷۵-۸۶۶.منابع تحقیق :آملی، سید حیدر: اسرار الشریعه و اطوار الطریقه و انوار الحقیقه، تصحیح محمد خواجوی، تهران: [بی نا]، [بی جا].آوی، حسین بن محمد: ترجمه محاسن اصفهان، تهران: اساطیر، ۱۳۸۴.ابن فوطی: تلخیص مجمع الآداب فی معجم الالقاب، تهران: وزارت الثقافه و الارشاد الاسلامی، ۱۳۷۴.افندی، میرزا عبدالله:ریاض العلماء و حیاض الفضلاء، به اهتمام محمود مرعشی، قم: خیام، ۱۳۵۹.تاج الدین وزیر، احمد بن محمد: بیاض، قم: مجمع ذخائر اسلامی، ۱۳۸۱.جاجرمی، بدرالدین: مونس الاحرار فی دقائق الاشعار، تهران: انجمن آثار ملی، ۱۳۵۰.جنگ مهدوی،‌ تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۸۰.زرکلی، خیرالدین: اعلام، بیروت: دارصادر، ۱۳۷۸.سالنامه میراث اسلامی ایران، دفتر دوم (۱۳۷۴).سفینه ی تبریز.شوشتری، قاضی نورالله: مجالس المؤمنین، تهران: [بی نا]، [بی جا].طهرانی، شیخ آقابزرگ: الذریعه، بیروت: دارالاضواء، الطبعه الثالثه، ۱۴۰۳ ه‍.ق.طوسی،‌خواجه نصیرالدین: اجوبه المسائل النصیریه، به اهتمام عبدالله نورانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳.علامه حلی: قواعد الاحکام، قم: اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه ی علمیه قم، ۱۴۱۳ ه‍.ق.فصلنامه آینه میراث، ش ۱۴.فهرست میکروفلیم های کتابخانه ی دانشگاه تهران.فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی دانشکده ی الهیات مشهد، مشهد: دانشگاه فردوسی، ۱۳۷۶.فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی مرعشی.فهرست نسخه های خطی کتابخانه ی ملک.کتابخانه ی حمیدیه.کتابنامه ی معانی (یادنامه استاد گلچین معانی)، تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی، ۱۳۸۳.نشریه دانشکده ی الهیات و معارف اسلامی مشهد، ش ۱۲، پاییز ۱۳۵۳.نشریه نسخه های خطی.نوادر مخطوطات عربیه.منبع: اعرابی، مهدی، (۱۳۹۰)، مجموعه مقالات همایش پیشینه تشیع در اصفهان، اصفهان، سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان، اول.