آیین اسلام، آیین فردى نیست که در یک رشته اذکار و اوراد خلاصه گردد و هر فردى بتواند در درون خانۀ خود آن را انجام دهد، و نیازى به وجود حکومتى به نام دین نباشد، بلکه داراى احکام سیاسى و اجتماعى و اقتصادى و امور خانوادگى است که بدون یک حکومت، جامه عمل نمىپوشد، و لذا باید لزوم حکومت را در دل برنامههاى اسلام جستجو کرد. آنان که نسبت به حکومت اسلامى بىتفاوت هستند، غالباً از دریچۀ غربىها به مسائل مىنگرند که دین کوچکترین تأثیرى در زندگى آنها ندارد.
روشنترین گواه بر لزوم تشکیل حکومت در اسلام، شیوۀ زندگى پیامبر گرامى صلى الله علیه و آله است که پس از ورود به مدینه، نظام توحیدى را در قالب حکومت دینى پیاده کرد و در این موارد، عهدنامه و به اصطلاح قانون اساسى نوشته شد که براى خود بحث جداگانهاى دارد.
علاقهمندان اگر بخواهند از این عهدنامه که میان پیامبر و قبایل ساکن مدینه، نگارش یافت یا معاهدهاى که میان مسلمانان و یهودیان مدینه نوشته شد، آگاهى یابند، به سیرۀ ابنهشام، جلد ۲، صفحات ۷۳ تا ۸۱ مراجعه کنند.
کتاب «الوثائق السیاسیه» نگارش پروفسور محمد حمیداللّٰه، استاد دانشگاه پاریس و کتاب «مکاتیب الرسول» که حاوى ۱۸۶ عهدنامۀ سیاسى و قراردادهاى اقتصادى است، منبع خوبى براى فهم لزوم حکومت است و هر دو اثر حاکى است که حکومت، رکن رکین اسلام و اساس آن است که بدون آن، پیاده کردن احکام اسلامى، امکانپذیر نیست.
ولى باید دید که رسول خاتم براى ادامه حکومت پس از رحلت خویش چه راهى را برگزیده است. متکلمان سنّى مىگویند راه انتخاب امت (به وسیلۀ شوراى اهل حل و عقد) و یا بیعت ما نخستین راه را در بحث پیشین مورد بررسى قرار دادیم، اکنون راه دوم را بررسى مىنماییم.
اگر گزینش حاکم پس از رحلت رسول خدا صلى الله علیه و آله از طریق بیعت به خود مردم واگذار شده است، باید در سخنان پیامبر اکرم صلى الله علیه و آله جایگاه عظیمى داشته باشد و لااقل دهها روایت دربارۀ حاکم و شرایط او و کیفیت گزینش او وارد شده باشد.
بیعت مسلمانان با پیامبر براى تعیین حاکم نبود.
در عصر رسول خدا صلى الله علیه و آله چند بار مردم با پیامبر صلى الله علیه و آله بیعت نمودند ولى هرگز بیعت آنها براى تعیین حاکم نبود، بلکه حاکم از طریق خدا معین شده بود، آنان، از طریق بیعت، وفادارى و استوارى و حمایت خود را، آشکار مىکردند.
اینک به همگى به صورت فشرده اشاره مىکنیم:
۱. پیمان عقبه
هنوز پیامبر گرامى در مکّه معظمه و به مدینه مهاجرت نکرده بود که نداى اسلام، به گوش مردم مدینه رسید. آنان از یهودیان مقیم مدینه شنیده بودند که به زودى از ملّت عرب، پیامبرى مبعوث مىشود، از این جهت برخى از سران دو قبیله «اوس» و «خزرج» که براى حج به مکه آمدند و با پیامبر تماس گرفتند و پس از گفتگوهایى در «عقبه» که بین مکه و مناست، در دو سال پیاپى، دو بار با پیامبر بیعت کردند. بیعت اوّل بر اساس این بود که از شرک بپرهیزند و گناه و دزدى نکنند. در سال بعد، بیعت بر این بود که او را کمک کنند و از او دفاع نمایند و همین سبب شد که پیامبر صلى الله علیه و آله مکه را به عزم مدینه ترک کند. تفصیل هر دو بیعت که در سالهاى یازدهم و دوازدهم بعثت در عقبه و در تاریکى شب انجام شده در سیرۀ ابن هشام آمده است.[۱]
بنابراین در این بیعت، هدف تعیین حاکم نبود، بلکه منصب او قبلاً پذیرفته شده بود، و بیعت براى دفاع از دین یا دفاع از شخص حاکم انجام گرفت. در این صورت، این نوع بیعت نمىتواند دلیل بر روش گزینش حاکم از طریق مردم باشد.
۲. بیعت رضوان
بیعت رضوان در سال ششم هجرت در سرزمین حدیبیه انجام گرفت در آن هنگام مسلمانان از ورود به حرم ممنوع شدند. آنان با ساز و برگ جنگى از مدینه بیرون نیامده بودند و احتمال درگیرى نیز وجود داشت. ازاین جهت پیامبر تصمیم گرفت که از مسلمانان بار دیگر بیعت بگیرد از این رو زیر سایه درختى نشست و تمام یارانش، دست وى را به عنوان بیعت براى وفادارى به پیمان فشردند و سوگند یاد کردند که تا آخرین نفس از آیین پاک اسلام و رسول خدا دفاع خواهند کرد و در قرآن مجید به این پیمان چنین اشاره شده است:
(لَقَدْ رَضِىَ اللهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَهِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَهَ عَلَیْهِمْ وَ أَثَابَهُمْ فَتْحًا قَرِیبًا)
«خداوند از مؤمنانى که زیر درخت با تو پیمان بستند، خشنود شد و از وفا و خلوص آنها آگاه بود که آرامش روحى کاملى بر ایشان فرستاد و آنان را با فتحى نزدیک پاداش داد».
۳. بیعت با زنان
پیامبر گرامى(صلى الله علیه وآله) در مکّه، براى اوّلین بار به صورت رسمى از زنان بر انجام وظایف زیر بیعت گرفت:
۱. شریکى براى خدا قرار ندهند.
۲. خیانت نکنند.
۳. از فحشا دورى کنند.
۴. فرزندان خود را نکشند.
۵. فرزندان دیگران را به شوهران خود نسبت ندهند.
۶. در کارهاى خیر و نیک با پیامبر مخالفت نکنند.[۲]
علّت این بیعت آن بود که در میان مکیان، زنان آلوده و ناپاک، فراوان بودند. اگر از آنان میثاق و پیمانى گرفته نمى شد، احتمال داشت به اعمال ننگین خود، در خفا ادامه دهند.
در این مورد هم بیعت براى تعیین حاکم نبود، بلکه حاکمِ مسلّم از پیروان خود، پیمان مى گرفت که به احکام الهى عمل کنند.
بنابراین نمى توان به استناد این روایات بیعت را اساس تعیین حاکم قرار داد.
بیعت و کشف افکار عمومى
اگر شیوه حکومت پس از رحلت پیامبر گرامى، گزینش مردمى باشد ( هر چند این امر ثابت نشده بلکه خلاف آن ثابت شده است ) مى توان گفت:بیعت، طریقى براى جلب افکار عمومى است، و این مطلب از کلمات امام على بن ابى طالب(علیه السلام) کاملاً استفاده مى شود.
تاریخ نگاران مى نویسند پس از قتل عثمان، مردم به خانه على(علیه السلام) ریختند و مى خواستند با او در خانه اش بیعت کنند، حضرت به آنان فرمود:
«فإنّ بیعتى لاتکون خفیه ولا تکون إلاّ فى المسجد».[۳]
«بیعت من نباید به صورت پنهانى انجام بگیرد، بلکه باید به صورت آشکار آن هم در مسجد انجام شود».
این نوع کلمات و مشابه آن در سخنان امام دیده مى شود.
پاسخ یک سؤال
هرگاه اساس حکومت را تنصیص پیامبر تشکیل مى دهد، و امیرمؤمنان نیز از این طریق، این منصب را حیازت کرده بود، پس چرا خود آن حضرت در نامه اى به معاویه بر حقانیت خود از طریق بیعت مهاجر و انصار استدلال مى کند، و مى فرماید: همان کسانى که با ابوبکر و عمر و عثمان بیعت کردند، با همان شرایط و کیفیت، با من بیعت نمودند، بنابراین، آنکه حاضر بود، هم اکنون اختیار فسخ ندارد و نه آنکه غایب بود، اجازه نپذیرفتن دارد.[۴]
پاسخ: این سخن روشن است، هر چند ابن ابى الحدید نخستین فردى است که مى گوید نظام حکومت در اسلام پس از درگذشت پیامبر، نظام شورایى و اخذ بیعت است، ولى اگر کسى مجموع نامه هاى نهج البلاغه را مطالعه کند، بالاخص بخش هایى که سید رضى نقل نکرده ولى در کتاب «وقعه صفین» نصر بن مزاحم آمده است، به روشنى مى فهمد که امام، از طریق جدال احسن وارد شده است[۵] و در حقیقت به آیه مبارکه (وَ جادِلْهُمْ بِالّتى هى أحسَن)عمل کرده است، زیرا مى گوید: اگر پایه نظام حکومت، بیعت مهاجر و انصار است و شما آنها را در مورد آن سه نفر پذیرفته اید، همانها نیز با من بیعت کرده اند، چگونه بیعت آنها را مى پذیرید، امّا در بیعت من اشکال تراشى مى کنید؟
بهترین دلیل بر این که حضرت در مقام جدال است، این که سخن را با بیعت ابوبکر و عمر و عثمان آغاز مى کند که معاویه کاسه لیس حکومت آنها بود و اگر خود بیعت در عصر حضور، اساس نظام حکومت را تشکیل مى داد، دلیلى نداشت که حضرت از آن افراد نام ببرد.
در پایان یادآور مى شویم در جایى که امام منصوب در ظاهر نباشد و مردم از طریق بیعت، مقبولیت حکومت را آشکار ساخته باشند، عمل به این پیمان، لازم و واجب است و در حقیقت تحت دو آیه قرار مى گیرد:
۱. (أوفوا بالعقود)[۶]
۲.(أوفوا بالعهد إنّ العهد کان مسؤولاً)[۷]
و از کلمات امام در نهج البلاغه استفاده مى شود که پیمان شکنى از گناهان کبیره است. و هرگز حاکم منصوص را از مقام خود، برکنار نمى سازد.
درباره طلحه و زبیر مى فرماید: «ظلمانی و نکثا بیعتی».[۸]
و درباره بىوفایى بیعت کنندگان در خطبه شقشقیه مى فرماید:
«فلّما نهضت بالأمر نکثت طائفه و مرقت أُخرى».[۹]
«آن گاه که به امر امامت پرداختم، گروهى پیمان شکستند و گروهى دیگر نیز از دین بیرون رفتند».
از این بحث گسترده درباره حکومت اسلامى چند نتیجه گرفته مى شود:
۱. حکومت جزء لاینفک دین اسلام است و بدون آن کاخ رفیع دین فرو مى ریزد.
۲. دلایل عقلی و نقلی به روشنی ثابت می کنند که پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله شرایط حاکم بر مسلمانان، ایجاب می کرد که خلیفه مسلمین از طریق تعیین پیامبر و به امر الهی تعیین شود.
۳. شورا و بیعت، کارآمد نبوده و دلیلی بر گزینش حاکم از این دو طریق نیست.
پی نوشت:
[۱] . سیره ابن هشام، ج ۱، ص ۴۳۱-۴۳۸ و نیز به کتاب فروغ ابدیت، ص ۳۹۰ تا ۳۹۶ (پیمان عقبه) مراجعه شود.
[۲] سیره ابن هشام، ج۲، ص ۴۱۷.
[۳] تاریخ ابن اعثم کوفى، ص ۱۶۱; کامل ابن اثیر، ج۳، ص ۹۸.
[۴] إنّه بایعنى القوم الذین بایعوا ابابکر و عمر و عثمان على ما بایعوهم علیه فلم یکن للشاهد أن یختار ولا للغائب أن ترد».
[۵] وقعه صفین، ص ۲۹.
[۶] مائده/۱.
[۷] اسراء: ۳۴.
[۸] نهج البلاغه، خطبه ۱۳۴.
[۹] همان، خطبه۳.
منبع: سبحانی تبریزی، جعفر، سقیفه، صفحه: ۵۱، توحید، قم – ایران، ۱۳۹۴ ه.ش.
هیچ نظری وجود ندارد