چارچوب نظری، زوایا و بایسته های آن(۱)

مقدمه
مسئله روش تحقیق در علوم انسانی و از جمله علم تاریخ، دیرزمانی است که دغدغه اندیشمندان این عرصه را برانگیخته و آنان راه کارها و آیین نامه هایی را برای اتقان هر چه بیشتر نتایج و دستاوردهای علوم انسانی ارائه کرده اند. در این ارتباط، یکی از راه کارهایی که برای ارتقای سطح مطالعات تاریخی از سوی صاحب نظران توصیه می شود، به کار گرفتن چارچوب نظری در پژوهش های تاریخی است. و این در حالی است که کاربرد چارچوب نظری در این رشته، موضوعی نسبتا جدید و ابعاد و زوایای آن، دست کم برای بسیاری از دانش پژوهان، مبهم و ناشناخته است. با توجه به نیازی که در این خصوص احساس می شود، در این مقاله برآنیم تا اهمّ زوایای چارچوب نظری را بررسی کنیم تا اولاً: حدود و ثغور و بایسته های آن مشخص شود؛ ثانیا: نگاه ما به چارچوب نظری و انتظارات ما از آن منطقی تر گردد و در نهایت، با شناخت بهتر زوایا و ویژگی های چارچوب نظری، بستر ذهنی مناسب تری برای ارزیابی به نظریه های علوم انسانی، به ویژه نظریه های جامعه شناسی (۱) که تناسب بیشتری با مسائل تاریخی داشته و نوعا به عنوان چارچوب نظری انتخاب می شود، فراهم گردد.
۱٫ زمینه های اقبال مورخان به نظریه های جامعه شناختی
پیش از هر سخنی درباره ماهیت و ابعاد چارچوب نظری، لازم است خاطر نشان کنیم که اساساً روی آوردن مورخان به چنین مقوله ای که در حیطه علم جامعه شناسی است، اولاً: از باب اشتراکات بسیار علم جامعه شناسی و علم تاریخ ثانیاً: بده – بستان گسترده علوم انسانی، به ویژه این دو رشته علمی است. نگاهی به تعریف «تاریخ» و «جامعه شناسی» بیانگر ارتباط نزدیک این دو رشته علمی است، زیرا علم تاریخ به بررسی رخدادهای گذشته، به ویژه تحولات سیاسی- اجتماعی و اقتصادی کشورها و ملت ها طی دوره ها و مقاطع مشخص می پردازد (۲) و حتی «تاریخ شفاهی» رخدادهای معاصر را نیز بررسی و تحلیل می کند، همین طور جامعه شناسی، به ویژه جامع شناسی کلان و پویا نیز با هدف کشف یا آزمون یک نظریه و قانون کلی، به بررسی و تحلیل روشمند سازمانها و نهادها و رفتار اجتماعی انسان در گذشته وحال می پردازد.(۳) براساس این دو تعریف، رفتار اجتماعی انسان ها و تحولات مربوط به سازمان ها و نهادها در گذشته و در دوران معاصر ، هم در علم و هم در علم جامعه شناسی مورد بررسی و تحلیل قرار می گیرد. البته علم تاریخ، تحت عنوان «تاریخ طبیعی» به مطالعه حوادث غیر اجتماعی و طبیعت بی جان، نظیر تحولات مربوط به گیاهان، جانواران، معادن و… نیز می پردازد، (۴) اما جامعه شناسی با این حوادث ارتباطی ندارد. از سوی دیگر، جامعه شناسی با تحلیل حوادث و تحولات جزئی در پی کشف قوانین کلی است، لکن تاریخ محض، چنین رسالتی برای خود قائل نیست. به هر حال، بررسی و تحلیل حوادث و تحولات اجتماعی گذشته جزء وظایف و اهداف مشترک هر دو رشته علمی است که طبعا، هم سویی و ارتباط تنگاتنگ دو علم را نشان می دهد، چنان که گفتار اندیشمندان هم در زمینه ارتباط وسیع تاریخ و جامعه شناسی نیز شاهد همین مدعاست. برای مثال، جاناتان ترنر، جامعه شناس می گوید: ما غالباً می خواهیم به عمق تاریخ بنگریم؛ در این نقطه است که تاریخ و جامعه شناسی با هم تلاقی می کنند. همه بنیان گذاران اولیه جامعه شناسی، به ویژه اسپنسر، مارکس و ماکس وبر، از تاریخ برای توسعه یا توضیح ایده های خود استفاده کرده اند. در دهه های اخیر نیز شاهد احیای چشمگیر تحقیق تاریخی برای آزمایش یا توضیح نظریه ها یا توصیف فراز و نشیب های حوادث در جوامع گذشته بوده ایم.(۵) گی روشه، جامعه شناس نیز می نویسد: جامعه شناسی از سه حوزه خارجی متأثر می شود: نخست، از فلسفه تاریخ که جامعه شناسی در مراحل نخستین از آن گرفته شده است. دوم، از تئوری های بیولوژی، نظیر تئوری های تکامل گرایان، بالاخره از تاریخ که غالباً نادیده گرفته می شود در حالی که می توان ادعا نمود که بعضی از شاخه های جامعه شناسی در ابتدا به عنوان یک نوع تاریخ اجتماعی و یا به عنوان یک روش علمی در تاریخ تعریف شده اند، چنان که در آلمان، ماکس وبر در دفاع از رشته تاریخ، جامعه شناسی را یک شاخه از تاریخ مقایسه ای و توجیهی عنوان کرد.(۶) پژوهشگری دیگر دراین باره می گوید: «علوم اجتماعی و انسانی همه به مطالعه جامعه انسانی می پردازند و در شناخت کامل جامعه با یکدیگر همکاری می کنند».(7) وی سپس درباره ارتباط خاص جامعه شناسی و تاریخ می نویسد: «شناخت پدیده های اجتماعی از دیدگاه جامعه شناسی منحصر به بررسی آن در زمان حال نیست، بلکه برای درک و تبیین کامل وقایع اجتماعی باید به گذشته دور یا نزدیک آن توجه کرد. جامعه شناسی در این زمینه به علم تاریخ احتیاج دارد». (8) علاوه براین، اساساً تحقیق برپایه اطلاعات تاریخی یکی از انواع پژوهش های جامعه شناسی معرفی شده است.(۹) یکی دیگر از صاحب نظران هر دو عرصه جامعه شناسی و تاریخ و از منظر نیاز تاریخ به جامعه شناسی می گوید: برای شناسایی روابط علت و معلولی میان پدیده ها و حوادث هر عصر باید از روش های متداول در جامعه شناسی بهره برداری کرد، چرا که حواث اجتماعی وقتی در طول مورد مطالعه قرار گیرد، تاریخ، و چون در برش های عرضی بررسی شود، جامعه شناسی پای به میدان می گذارد. بنابراین، مورخ نباید ازروش های متداول در جامعه شناسی برای بررسی تاریخ غفلت کند.»(10) محققی دیگر درهمین ارتباط و از همین منظر، ذیل مبحث «انواع علوم کمک کار در تاریخ نگاری»، وجوه مشترک تاریخ و جامعه شناسی و نیاز تاریخ به جامعه شناسی را موارد زیر شمرده است: ۱٫ تاریخ و جامعه شناسی هر کدام نوعی از پژوهش های تاریخی است. ۲٫ مورخ غالبا ًاز مواردی سود می برد که جامعه شناس از آن استفاده می کند. ۳٫ تاریخ جدید و جامعه شناسی جدید، هر دو به وجهی از فلسفه تاریخ متأثرند. ۴٫ مورخ همان گونه که از فلسفه در بیان مفاهیم و افکار عمومی سود می گیرد، از جامعه شناسی هم بهره می برد. براین مبنا، تاریخ و جامعه شناسی جدید، هر دو در پژوهش های انواع جامعه ها از یک روش پیروی می کنند. وی سپس می افزاید: «بنابر آنچه بیان شد و با تکیه بر نظر یکی از اندیشمندان معاصر، می توان گفت: تاریخ، جامعه شناسی گذشته، و جامعه شناسی، تاریخ حاضر است». (11) اگرچه ممکن است سخن اخیر این پژوهشگر، خالی از تسامح نباشد، اما گفته او و دانشمند مورد اشاره وی، به خوبی قرابت و هم افق بودن این دو رشته عملی و طبعاً تناسب اصول روش شناسی علم جامعه شناسی را برای کاربرد در مطالعات تاریخی نشان میدهد. علاوه براین، تلاش دانشمندان برای دستیابی به یک روش تحقیق مناسب و کارآمد و استفاده از ایده ها و تجارب علوم مجاور و مشابه برای نیل به این هدف، اختصاص به مورخان ندارد، بلکه دیگر علوم و از جمله علم جامعه شناسی نیز به نوبه خود از تجارب و دستاوردهای روش شناسی دیگر علوم بهره برده و می برند. مارتین البرو (۱۲) می نویسد: جامعه شناسی اغلب کوشیده است از روش های علوم دیگر پیروی کند، اما همه علوم این کار را می کنند. هر یک از علوم در داشتن ترکیبی متفاوت از این روش ها، با دیگر علوم تفاوت دارند و در عین حال، در برخی مسائل نیز با علوم دیگر وجه اشتراک دارند.(۱۳) بنابراین، تکاپوی مورخان برای اصلاح و تکمیل روش تحقیق خود با بهره گیری از تجارب روش شناسی دیگر علوم انسانی، به ویژه با استفاده از نظریه های رشته جامعه شناسی که اشتراک بسیاری با یکدیگر دارند، امری مطلوب و بر وفق رویه دیگر علوم، به خصوص علوم انسانی است.
۲٫ تعریف چارچوب نظری(۱۴)
چارچوب نظری تحقیق که از آن با عناوین دیگری چون طرح نظری مسئله تحقیق، (۱۵) الگوی تبیینی تحقیق، (۱۶)، (۱۷) الگوی تبیینی نظری تحقیق (۱۸) و (۱۹) و چارچوب مرجع (۲۰) یا چارچوب داوری (۲۱) نیز یاد شده، درگفتار صاحب نظران با عبارت های متفاوتی تعریف شده است. میتوان این اصطلاح را با بیانی ساده این گونه تعریف کرد: «چارچوب نظری تحقیق عبارت است از نظریه ای که از سوی پژوهشگر، مناسب با مسئله پژوهش تشخیص داده شده و طبعا توسط وی جهت تحلیل داده ها براساس اصول و قواعد آن نظریه، انتخاب شده باشد.» با وجود این، مرور تعریف هایی که پژوهشگران عرصه علوم اجتماعی برای چارچوب نظری تحقیق ارائه کرده اند، می تواند افق دید ما را به این موضوع وسعت بخشد، از این رو با مرور مواردی از تعریف های ارائه شده در این زمینه، در پایان با یک جمع بندی، بحث خود را به پایان می بریم. اما نخست، مرور تعریف های ارائه شده برای چارچوب نظری: براساس برخی تعریف ها، چارچوب نظری عبارت است از: «شیوه خاصی از نگریستن به زندگی انسان که طی آن، فرض های خاصی در باره ماهیت واقعیت اجتماعی (روابط اجتماعی) عرضه می شود.» (22) برخی نیز گفته اند: «طرح نظری مسئله تحقیق، نگر یا چشم انداز نظری است که تصمیم گرفته می شود برای بررسی مسئله ای که در پرسش آغازی [سوال اصلی تحقیق] طرح شده است، پذیرفته شود.» (23) اندیشمند دیگری چارچوب نظری تحقیق را این گونه معرفی کرده است: «عینیک برای نگریستن و تفسیر کردن حوادث در جهان اجتماعی». (24) محقق دیگری چارچوب نظری تحقیق را «منطق علم نوین» شمرده است.(۲۵) پژوهشگری دیگر، طرح نظری را هر نظریه ای می داند که آموزه ها و مفاهیم آن به صورتی واضح تعریف شده، صورت کلی و عام به خود گرفته، قابل استناد باشد. (۲۶) در فرهنگ علوم اجتماعی نیز این اصطلاح با عنوان چارچوب مرجع یا چارچوب داوری، این گونه تعریف شده است. اصطلاحی فنی در روش شناسی است که به مجموعه ای از مفروضات بنیادی لازم برای محدود و معین کردن موضوع یا مضمون یک علم یا یک نظریه دلالت می کند.(۲۷) گرچه عبارت های پژوهشگران درباره تعریف چارچوب نظری، متفاوت است، اما این تعریف ها از نظر محتوا تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند و روی هم رفته می توان گفت که یک طرح یا چارچوب نظری در حوزه علوم اجتماعی، مجموعه ای نظام مند از فرضیه های اطمینان بخش و کم و بیش تجربه شده و تعمیم یافته در زمینه رفتار اجتماعی خاص انسان است که پایه و پشتوانه تحلیل ها و شکل استدلال های محقق را در یک طرح پژوهشی تشکیل می دهد و در همان حال، پژوهشگر سعی می کند در خلال تحلیل داده های خود، مصادیق جدیدی برای آن فرضیه های کلی ارائه کند. به عبارت دیگر، کار پژوهشگر در ارتباط با چارچوب نظری گزینش شده، تطبیق آن به عنوان مجموعه ای از قواعد کلی و منسجم بر مصادیق جدید است. با توجه به ارتباط تنگاتنگ بحث چارچوب نظری با اصطلاح نظریه، (۲۸) لازم است درباره مفهوم این اصطلاح نیز تأملی داشته باشیم. در یک تعریف موجز، نظریه عبارت است از: قضایا و گزاره های انتزاعی و کلی و نظام مند و در عین حال، قابل آزمون که ناظر به تبیین روابط عِلی میان پدیده ها یا تبیین چیستی و چگونگی یک پدیده یا یک شیء است.(۲۹) چه این گزاره ها از طریق استقرا به دست آمده باشد، چنان که مورد تأکید تجربه گرایان است، و چه از راه های دیگری همچون قیاس یا پیش فرض های اعتقادی و فرهنگی مورد قبول، چنان که عقل گرایان قائل اند.(۳۰) طبعا از نظر عقل گرایان، چارچوب نظری نیز می تواند برگرفته از مبانی اعتقادی و فرهنگی پذیرفته شده پژوهشگران باشد، اما به هر حال، این آموزه ها به بوته آزمایش گذاشته می شود.
پی نوشت ها :

۱٫ لازم به توضیح است که گرچه می توان وقایع تاریخ را از زاویه های هر یک از علوم انسانی مورد مطالعه قرار داد، با این وصف، نزدیک ترین زاویه مطالعاتی به نوع پژوهش های مورخان، زاویه جامعه شناختی است، از این رو در این نوشتار بر نظریه های جامعه شناختی تکیه شده است. شکی نیست که مورخ می تواند به تناسب مسئله پژوهش خود از نظریه های دیگر علوم انسانی نظیر روان شناسی نیزاستفاده کند. ۲٫ اچ. ترنر جاناتان ، مفاهیم وکاربردهای جامعه شناسی، ترجمه محمد عزیز بختیاری ومحمد فولادی ، ص ۶۲٫ “I.S.Homby, Oxford Advced Learner,s Dictionary: “history 3. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم وکاربردهای جامعه شناسی، ص۴۰،۴۲،۶۲،۶۹٫ ۴٫ محمد معین، فرهنگ فارسی، «تاریخ»؛ حسن عمید، فرهنگ فارسی «تاریخ». 5. اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم وکاربردهای جامعه شناسی ، ص ۶۲٫ ۶٫ گی روشه، تغییرات اجتماعی، ترجمه منصور وثوقی، ص۹،۱۰٫ ۷٫ منصور وثوقی و علی اکبر نیک خلق، مبانی جامعه شناسی ، ص ۳۳٫ ۸٫ همان، ص ۳۵٫ ۹٫ بهروز نبوی، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم اجتماعی، ص ۶۳، ۶۵٫ ۱۰٫ علیمحمد ولوی، دیانت وسیاست در قرون نخستین اسلامی، ص ۲۶٫ ۱۱٫ صادق آئینه وند، علم تاریخ در گستره تمدن اسلامی ، ج۱، ص۳۹۲، ۳۹۳٫ لازم به توضیح است که گفته پایانی این محقق ناظر به جامعه شناسی خرد است که به موضوعات اجتماعی حاضر ومعاصر می پردازد. ۱۲٫Martin Albrow 13. مارتین البروه، مقدمات جامعه شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، کاشانی، ص۶۶٫ ۱۴٫ لازم به ذکر است که آنچه در این نوشته از اصطلاحات و کلید واژه ها در ارتباط با مسئله چارچوب نظری تحقیق و بومی سازی آن و بومی سازی چارچوب نظری با رویکرد اسلامی به کار می رود، براساس ادبیات متداول در این عرصه است. شکی نیست که اهل نظر ممکن است در این زمینه، اصطلاحات و ادبیات گویا تر و دقیق تری پیشنهاد کنند با به کار ببرند که طبعاً چنین ابتکارات و پیشنهاداتی در جای خود ارزشمند ومغتنم است. ۱۵٫ ریمون کیوی ولوک وان کامپنهود، روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه عبدالحسین نیک گهر، ص ۸۱؛ احد باقرزادهروش تحقیق درعلوم اجتماعی ، ص۹۸٫ ۱۶٫ Paradigm of research. 17. ارل ببی، روش های تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمه رضا فاضل، ج۱، ص ۹۷٫ ۱۸٫ teheoreticl paradigm of reasearch. 19. ارل ببی، روش های تحقیق در علوم اجتماعی ج۱، ص۹۸٫ ۲۰٫ Frame of refrence. 21. جولیوس گولد و ویلیام ل. کولب، فرهنگ علوم اجتماعی ، ص ۳۳۶، «چارچوب مرجع». 22. ارل ببی، روش های تحقیق در علوم اجتماعی، ج۱، ص۹۸،۱۱۸٫ ۲۳٫ کیوی، ریمون و لوک وان کامپنهود، روش تحقیق درعلوم اجتماعی، ترجمه عبدالحسین نیک گهر، ص ۸۱؛ احد باقر زاده روش تحقیق در علوم اجتماعی ، ص ۹۸٫ ۲۴٫ اچ. ترنر جاناتان، مفاهیم کاربردهای جامعه شناسی ، ص ۵۱٫ ۲۵٫ فرامرز رفیع پور، تفکیک های خاص تحقیق درعلوم اجتماعی ؛ ص۱۴٫ ۲۶٫ غلام عباس توسلی، نظریه های جامعه شناسی ، ص ۲۹٫ ۲۷٫ ج ولیوس گولد، ویلیام، ل. کولب، فرهنگ علوم اجتماعی ، ص۳۳۶٫ ۲۸٫ Theory 29. اچ . ترنر جاناتان، مفاهیم و کاربردهای جامعه شناسی، ص ۴۷،۴۸،۶۸،۷۱، ارل ببی، روش های تحقیق در علوم اجتماعی، ج۱، ص۶۳، ۶۴، ۱۲۰؛ محمد رضا حافظ نیا، مقدمه ای بر روش تحقیق در علوم انسانی، ص۳۴،۳۵؛ غلام عباس توسلی، نظریه های جامعه شناسی، ص۲۴، ۲۵؛ جولیوس گولد، ویلیام، ل. کولب، فرهنگ علوم اجتماعی، ص۸۵۶،۸۵۷ «نظریه جامعه شناسی». 30. غلام عباس توسلی، نظریه های جامعه شناسی، ص ۲۴و ۲۵؛ محمد رضا حافظ نیا، مقدمه ای برروش تحقیق در علوم انسانی، ص۳۴٫

منبع: تاریخ در آینه پ‍ژوهش-شماره ۲۵ ادامه دارد…

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.