تفسیر کلامی قرآن کریم

تعریف تفسیر کلامیدر تفسیر کلامی، مفسر متکلم، با توجه به آیات کلامی، بیشتر به بیان و تفسیر کلامی آیات می پردازد و عقیده خاصی را با کمک روشهای متعارف در تفسیر، تحلیل می نماید.
اهم تفاسیر کلامیبه گروهی از مهم ترین تفاسیر کلامی که صبغه غالب آنها، مباحث کلامی و یا یکی از صبغه های غالب آن کلامی بوده، اعم از تفاسیر شیعه و اهل سنت، به ترتیب زمان وفات مفسرانشان، اشاره می شود:
۱٫ تأویلات القرآنتألیف ابومنصور محمد بن محمود ماتریدی ( م ۳۳۳ق ) به زبان عربی است. ماتریدی از عالمان حنفی مذهب و پایبند به اعتقاد اشعری است. تفسیر دیگر او تأویلات اهل السنه و تفسیر ماتریدی است. او از متکلمان معروف قرن چهارم اهل سنت و به امام المتکلمین معروف است. ماتریدی صاحب کتاب ردّ الاصول الخمسه، ردّ علی المعتزله، ردّ کتاب الامامه و ردّ علی الشیعه است که به نقد عقاید معتزله و امامیه پرداخته است.تفسیر او موجز و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. او درصدد اثبات عقاید کلامی اشاعره و نفی اعتقادات معتزله و شیعه بوده و از روایات و استدلالهای عقلی در تبیین آیات کلامی به نفع خویش بهره برده است. ماتریدی از استناد و استشهاد آیات بر یکدیگر بهره برده و در مواردی به گفتار فقهی و فتاوی حنفی اشاره کرده است. (۱)
۲٫ متشابه القرآنتألیف قاضی عبدالجبار همدانی ( م ۴۱۵ق ) به زبان عربی است. او شافعی مذهب، و در اعتقاد، معتزلی است. تفسیر دیگر او تنزیه القرآن عن المطاعن نام دارد. در متشابه القرآن به آیات متشابه پرداخته و آنها را به ترتیب آیات قرآن تفسیر کرده است.او در این تفسیر به مباحث لغوی اهتمام داشته و از لغت و دیگر زمینه ها برای اثبات اعتقاد اعتزالی خود استمداد جسته است. متشابه القرآن از مباحث کلامی عقل گرایانه در مکتب اعتزال برخوردار است که همواره مورد توجه مخاطبان بوده است. (۲) به او تفسیر المحیط هم نسبت داده شده، لیکن آنچه از ایشان موجود است، تفسیر تنزیه القرآن عن المطاعن است که تفسیری موجز و شامل بخشی از آیات قرآن است.تفسیر تنزیه القرآن که براساس تفکر اعتزالی نوشته شده و جنبه کلامی دارد، به تبیین آیات متشابه پرداخته است. اهتمام جدی او بیان آیات اعتقادی و کلامی با هدف تثبیت تفکر معتزله بوده، لذا کمتر به لغت و ظواهر کلام پرداخته است. وی مطاعن مطروحه درباره قرآن را بررسی کرده است. (۳) وی همچنین صاحب کتاب فضل الاعتزال و طبقات المعتزله است.
۳٫ حدائق ذات بهجهتألیف ابویوسف عبدالسلام قزوینی ( م ۴۸۸ق ) به زبان عربی است. ابویوسف ابن بُندار که تفسیر او به تفسیر قزوینی نیز معروف است، از مفسران شیعه زیدی بوده و تفسیر مبسوط و بسیار گسترده ای فراهم آورده است که زرکلی آن را دارای سیصد جزء می داند. تفسیر او به شیوه کلامی و اعتقادی تدوین شده و دربردارنده تمامی آیات قرآن است.تفسیر قزوینی به بررسی مباحث اعتقادی پرداخته و از روایات و احادیث معصومین علیهم السلام بهره برده است. برخی مانند ابن حجر او را پیشوای معتزله دانسته و تفسیر او را بزرگ ترین تفسیر می دانند. از تفسیر مذکور، اکنون خبری نیست، اما تا زمان صفویه وجود داشته است. (۴)
۴٫ متشابه القرآن و مختلفهتألیف ابن شهر آشوب مازندرانی ( م ۵۸۸ق ) به زبان عربی است. رشیدالدین ابن شهرآشوب، صاحب کتاب متشابه القرآن، به مباحث کلامی در ذیل آیات متشابه پرداخته و آنها را بر اساس اعتقاد امامیه، تفسیر کرده است. کتاب دیگر او مناقب و معالم العلماء نام دارد. برخی نام تفسیر او را تأویل متشابهات القرآن ذکر کرده اند.تفسیر او شامل آیات متشابه براساس موضوعات آیات بوده است نه ترتیب آیات. او در ذیل موضوعات کلامی شامل توحید، عدل و امامت، به ذکر آیات آنها پرداخته و از شعر و لغت بهره گرفته است. تفسیر او از مباحث ارزشمند کلامی در تفسیر آیات متشابه، برخوردار است. (۵)
۵٫ بلابل القلاقلتألیف ابومکارم محمود بن محمد حسنی از عالمان قرن هفتم است. او از متکلمان عالمان شیعه بوده و در تفسیر خود در اثبات عقاید اهل بیت علیهم السلام تلاش کرده است. تفسیر او فارسی، به ترتیب آیات قرآن و دربردارنده آیاتی است که با لفظ «‌ قل » شروع می شود. او از روایت و گفتار صحابه و تابعیان در تبیین آیات بهره برده است. جنبه غالب تفسیر او مسائل کلامی است، ولی به جنبه های ادبی نیز پرداخته است و با شیوه متکلمانه مترصد است تا، حقانیت مذهب اهل بیت را ثابت نماید. (۶)
۶٫ دقائق التأویل و حقائق التنزیلتألیف ابومکارم محمود بن محمد حسنی از عالمان قرن هفتم هجری و به زبان فارسی است. او از عالمان متکلم شیعه بوده که به تفسیر آیات کتاب بلابل القلاقل پرداخته است. تفسیر او به ترتیب آیات قرآن و دربردارنده آیاتی با عبارتهای « یا ایها الذین آمنوا »، « ان الذین آمنوا » و « الم تر » است.محمود بن محمد حسنی، در تفسیر دقائق التأویل به مباحث کلامی پرداخته و همچون تفسیر بلابل، برای مباحث کلامی، از روایات و گفتار صحابه و تابعیان بهره برده است. او در مباحث اعتقادی، به طرفداری از کلام و عقاید شیعه در اثبات امامت حضرت علی علیه السلام همت کرده و شبهات مخالفان را پاسخ داده است. تفسیر او در جهت پویایی مباحث اعتقادی، از جاذبه خاصی برخوردار است. او در تفسیر دقایق، نسبت به تفسیر بلابل، به مسائل اعتقادی به صورت گسترده تر پرداخته است. (۷) شیوه اجتهادی و پویای ابوالمکارم در تفسیر دقائق، و مجادلات زنده و پرشور و متکلمانه او و همچنین زبان فارسی تفسیر، سبب جایگاه ممتازی برای آن شده است.
۷٫ مدارک التنزیل و حقائق التأویلتألیف عبدالله بن احمد بن محمود نسفی از عالمان قرن هفتم ( ۷۱۰ه ) به زبان عربی است. نسفی از متکلمان اشعری مذهب است که به نقد عقاید معتزله می پردازد، لذا تفسیر خود را با هدف نقد و بررسی دیدگاههای زمخشری در تفسیر کشاف، تدوین کرده است. او در مواردی به مباحث فقهی حنفی و بلاغی پرداخته و آیات مربوط به مباحث اعتقادی و کلامی را مبسوط تر بررسی کرده است.در تفسیر نسفی، در مواردی از روایات استفاده شده و از بیان اسرائیلیات پرهیز شده است، ولی هدف اصلی او پرداختن به شبهات کلامی و اعتقادی است که براساس مذهب خود، یعنی مکتب اشعری، آنها را پاسخ گفته و تفکر مخالفان خود را نادرست خوانده است. (۸)
۸٫ جَلاء الاذهان و جلاء الاحزان ( تفسیر گازر )تألیف ابومحاسن حسین بن حسن جرجانی از عالمان قرن هشتم هجری، به زبان فارسی است. ابومحاسن از متکلمان شیعه است که تفسیر جلاء الاذهان را فراهم آورد. تفسیر او برگرفته از تفسیر روض الجنان ابوالفتوح رازی است که با ساختاری جدید و تصحیحی نو، ارائه شده است. اهتمام ابومحاسن به مباحث کلامی در کنار مباحث روایی بوده، تا آنجا که به تبیین اعتقادات شیعه پرداخته و در برابر عقاید کلامی غیرشیعه، از کلام و عقاید شیعه دفاع کرده است. در نزد عده ای، تفسیر جلاء الاذهان به دلیل آنکه نسخه اصلاح شده روض الجنان است، تفسیر جدیدی محسوب نمی شود، گرچه برای احیای مطالب تفسیری، این شیوه بین قدما رایج بوده و ابومحاسن با هدف تلخیص و ارائه جدید آن مطالب، آن را بازسازی کرده است. تفسیر جلاء الاذهان به نام تفسیر گازر نیز معروف است. (۹)
۹٫ فتح القدیرتألیف محمد بن علی بن عبدالله شوکانی ( م ۱۲۵۰ق ) به زبان عربی است. نام کامل تفسیر او فتح القدیر، الجامع بین فنی الروایه و الدرایه من علم التفسیر است. او زیدی مذهب بوده و تفسیر او موجز و دربردارنده تمامی قرآن است. شوکانی در تفسیرش به مباحث کلامی، اعتقادی و روایی نیز پرداخته و روایات را در ذیل آیات بررسی کرده است، ولی شیوه غالب او، تفسیر روایی نیست.گرچه او زیدی مذهب است، از مذاهب دیگر، مانند حنفی و شافعی در ذیل آیات فقهی نقل قول می کند و آرای آنان را بررسی و تحلیل می نماید. شوکانی از لغت و بلاغت نیز کمک می گیرد و به هنگام نقل روایات، به جمع بین آنها و بیان ضعف سندی آنها می پردازد. تفسیر او به دلیل پرداختن به روایت و درایت در مباحث اعتقادی موردتوجه بوده است. او از اعتقاد اشاعره جانبداری کرده و با معتزله و شیعه جعفری، سخت مخالف بوده است، لذا به توسل نسبت به اولیاء و انبیاء اعتقاد ندارد. (۱۰)
۱۰٫ لوامع التنزیل و سواطع التأویلتألیف ابوالقاسم رضوی لاهوری ( م ۱۳۲۴ق ) به زبان فارسی است. او از عالمان گرانقدر امامیه در قرن چهاردهم در شبه قاره هند است. تفسیر لاهوری، مبسوط و دربردارنده تمامی آیات قرآن و دارای سی مجلد برای سی جزء قرآن است. او به شیوه کلامی، مباحث تفسیری بیان کرده و آیات مربوط به اعتقادات و کلام را مبسوط تر و برای دفاع از عقاید شیعه بررسی و تبیین کرده است.لاهوری، از روایات اهل بیت معصومین علیهم السلام کمک گرفته، ولی به بررسی و تحلیل آنها نپرداخته است. او در تفسیر آیات کلامی، ضمن استدلال، به بررسی لغات و شأن نزول آیات پرداخته است. بخشی از تفسیر او را فرزندش کامل کرده است. (۱۱)
۱۱٫ الفرقانتألیف شیخ محمد صادقی طهرانی، از عالمان معاصر شیعه به زبان عربی است. تفسیر الفرقان که نام کامل آن الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنه است از تفاسیر کلامی محسوب می شود که به تفصیل به تفسیر تمامی آیات قرآن پرداخته است. صادقی در تفسیرش به مباحث اعتقادی با شیوه تحلیل و استدلال، همت گماشته و از روایات و قرآن بهره برده است.بررسی روایات معصومین علیهم السلام و استناد به آیات در تفسیر او درخشان است، ولی به نظر می رسد که چهره غالب در تفسیر او مباحث کلامی بین شیعه و اهل سنت، همچنین مباحث تربیتی- اخلاقی است. او سعی کرده در تفسیر آیات، از دیگر آیات به وفور کمک بگیرد و در مشی کلامی خود از روایت و لغت بهره ببرد. صادقی به دلیل تفصیل مباحث تفسیری خود، به مباحث فقهی نیز پرداخته و آرای فقیهان را بررسی و نقد کرده است. او از اخبار ضعیف و اسرائیلیات پرهیز کرده و روایاتی از معصومین علیهم السلام را که به نظرش صحیح بوده، نقل کرده است. (۱۲)
۱۲٫ بیان المعانی علی حسب ترتیب النزولتألیف عبدالقادر ملاخویش ال غازی، از عالمان معاصر، حنفی مذهب و اشعری مرام و دربردارنده همه آیات قرآن، به زبان عربی و براساس ترتیب نزول است. در مقدمه تفسیرش به علم تفسیر و فرق ان با تأویل و تفسیر به رأی پرداخته و از تفاسیر الفواتح الالهیه، روح المعانی، کشاف و تفسیر محی الدین عربی کمک گرفته است.ال غازی در مسائل اعتقادی و کلامی در تفسیر آیات از مذهب اشعری دفاع کرده و مطالب عرفانی را بیان نموده است، همچنین روایات و اسرائیلیات را در مواردی نقل می کند. او معتقد است که در تفسیر آیات باید به شیوه نزول،‌ آیات را تفسیر کرد. از سخنان شاعران، عارفان و صوفیان نیز در شرح آیات، مدد جسته است. (۱۳)
نمونه هایی از تفسیر کلامی۱٫ زمخشری در ذیل آیه ۲۶ بقره می گوید: و إسناد الاضلال الی الله تعالی إسناد الفعل إلی السبب لانه لما ضرب المثل فضل به قوم و اهتدی به قوم، تسبب لضلالهم و هداهم. (۱۴)۲٫ علامه طباطبایی در ذیل آیه ۲۱۷ بقره می گوید: کذلک المراد من قوله: و من النّاس من یَشْری نفسَهُ « إلخ » بیان أن هناک رجلا آخر باع نفسه من الله سبحانه لا یرید الا ما اراده الله تعالی لا هوی له فی نفسه و لا اعتزاز له إلا بربه و لا ابتغاء له إلا لمرضاه الله تعالی، فیصلح به امر الدین و الدنیا، و یحیی به الحق، و یطیب به عیش الانسانیه، و یدر به ضرع الاسلام، و بذلک یظهر ارتباط الذیل بالصدر اعنی قوله تعالی: و الله رؤُفٌ بالعباد، بما قبله، فان وجود انسان هذه صفته من رأفه الله سبحانه بعباده إذ لو لا رجال هذه صفاتهم بین الناس فی مقابل رجال آخرین صفتهم ما ذکر من النفاق و الافساد لانهدمت ارکان الدین. (۱۵)
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۲۳٫۲٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۴۸٫۳٫ ایازی، المفسرون، ص ۳۸۷٫۴٫ زرکلی، الاعلام، ج۴، ص ۷؛ حاجی خلیفه، کشف الظنون، ج۱، ص ۶۳۴٫۵٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۴۸٫۶٫ همان، ص ۶۷۶٫۷٫ همان، ص ۷۰۰٫۸٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۳۶٫۹٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۶۹۱٫۱۰٫ همان، ص ۷۲۹٫۱۱٫ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱۸، ص ۳۶۵٫۱۲٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۵۱٫۱۳٫ همان، ص ۲۱۸٫۱۴٫ الکاشف، ۱-۱۱۹٫۱۵٫ المیزان، ۲-۹۸٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.