آشنایی با تفسیر فقهی

تعریف تفسیر فقهیدر تفسیر فقهی، مفسر فقیه سعی دارد با توجه فراوان به آیات فقهی، به بیان و تفسیر اجتهادی احکام فقهی پنج گانه برای مکلفان بپردازد و از یک یا چند روش متعارف تفسیری کمک بگیرد.
آغاز تفسیر فقهیشاید بتوان گفت با نزول اولین آیات فقهی، تفسیر فقهی نیز توسط شخص پیامبر آغاز شد. چرا که با نزول اولین آیه ای که پیامش عمل به مفاد آن بود و مردم از فروع عملی آن آگاهی نداشتند و لذا برای عمل بدان از پیامبر سؤال می کردند و آن حضرت نیز براساس: « وَ أَنْزَلْنَا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ » ( نحل/۴۴ ) که بیانگر وظیفه تبیینی ایشان است به حسب مورد و متناسب با موضوع پاسخ لازم را بیان می کردند. چه بسا بتوان گفت: از اولین مواردی که مردم عصر نزول درباره تفسیر آیات قرآن بدان نیاز داشتند تفسیر آیات الاحکام بود هرچند با این عنوان مطرح نبوده باشد. به نظر می رسد نخستین مجموعه مدون آیات الاحکام از محمد بن سائب کلبی (م ۱۴۶ه.ق ) باشد. (۲)تعدد آیات فقهی عدد آیات الاحکام، ولی عدد مشهور پانصد آیه است چنان که نام تفسیر مقاتل بن سلیمان تفسیر خمسمأه آیه فی الاحکام است. برخی دیگر آن را بیشتر می دانند قرطبی در الجامع لاحکام القرآن خود بیشتر از دو هزار آیه را آورده است. (۳) مرحوم معرفت هم می فرماید: « با توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی که گذشتگان بدان توجه نکرده و متأخرین بدان عنایت ورزیده اند، تعداد آیات احکام افزایش می یابد و به بیش از دو هزار آیه می رسد. »(4) سیوطی تنها صد و پنجاه آیه را مربوط به این زمینه می داند. (۵)
اهم تفاسیر فقهیتفاسیر فقهی به دلیل مبانی فقهی متفاوت، متنوع بوده و براساس مسلک جعفری، حنبلی، شافعی، مالکی و حنفی تدوین شده است. به تعدادی از مهم ترین آنها که گرایش غالب و یا یکی از گرایشهای مهم آنها تفسیر فقهی است، اعم از شیعه و اهل سنت به ترتیب زمان وفات مؤلفانشان، اشاره می شود:
۱٫ تفسیر احکام القرآن شافعیتألیف محمد بن ادریس شافعی، مقتدای مذهب شافعی ( م ۲۰۴ق ) و به دست ابوبکر احمد بن حسین بیهقی نیشابوری ( م ۴۵۸ق ) جمع آوری شده است. تفسیر شافعی براساس آیات الاحکام در ابواب فقهی شکل گرفته و به مباحث کلامی نیز پرداخته است. شافعی به اقوال صحابه، تابعین و روایات نبوی (صلی الله علیه و آله) ‌استدلال کرده و سعی کرده تا با کمک آنها، آیات فقهی را تفسیر کند. (۶)
۲٫ تفسیر احکام القرآن جصّاصتألیف ابوبکر احمد بن علی الرازی جصّاص ( م ۳۷۰ق ) به زبان عربی است. جصّاص، حنفی مذهب و از فقیهان معروف و بنام قرن چهارم است. او به شرح و تفصیل آیات الاحکام براساس ترتیب سوره های قرآن پرداخته و از تفسیر و بیان دیگر آیات خودداری کرده است. جصّاص در بررسی و شرح آیات الاحکام، به فروع فقهی آنها نیز نظر داشته و از ‌آرای فقیهان و دلایل آنها یاد کرده است.او در تفسیر خود، نسبت به فقه شافعی تعریض داشته و روایات نبوی و گفتار صحابه، و تابعین را در استناد و توجیه اقوال و آرای فقهی خود بیان کرده و کلام خود را به آنها مستند نموده است. در نقل گفتار از ذکر نام گوینده خودداری کرده و تنها به لفظ « قیل » اکتفا نموده است. جصّاص در مواردی ناخواسته به مباحث اعتقادی، تاریخی و توضیح آنها پرداخته، با آنکه بحث درباره آنها از دایره تفسیر فقهی او خارج بوده است. (۷)
۳٫ تفسیر احکام القرآن کیاهراسیتألیف عماد الدین ابوالحسن علی بن محمد طبری کیاهراسی، معروف به احکام القرآن کیاهراسی ( م ۵۰۴ق ) به زبان عربی است. او دارای مذهب شافعی بوده و از فقیهان بزرگ شافعیه در قرن پنجم به حساب می آید. کیاهراسی، به تفسیر تمامی آیات الاحکام براساس ترتیب مصحف موجود پرداخته و از شرح دیگر آیات خودداری کرده است. او در مباحث تفسیری خود به دیدگاههای فقهی جصّاص حنفی متعرّض شده و آن را نقد کرده است.عماد الدین ضمن بیان و شرح آیات الاحکام، به روایات نبوی (صلی الله علیه و آله) ‌و گفتار صحابه و تابعین نیز پرداخته و مبانی فقهی خود را به آنها مستند کرده است. کیاهراسی همچنین به ناچار در ردّ و نقد دیدگاه حنفی و اثبات مذهب شافعی، به مباحث اعتقادی نیز پرداخته و آنها را نقد کرده است. (۸)
۴٫ تفسیر احکام القرآن اندلسیتألیف ابوبکر محمد بن عبدالله بن محمد اندلسی، معروف به تفسیر ابن عربی ( م۵۴۳ق ) به زبان عربی است. او به تفسیر غالب آیات الاحکام بر مبنای فقه مالکی پرداخته است. تفسیر او از تفاسیر مهم فقهی مالکی است. ابن عربی تفسیرش را بر ترتیب سوره ها بنا نهاده و از شرح و تفسیر دیگر آیات خودداری کرده است. او در این تفسیر از مبانی فقهی مالکی دفاع کرده و مبانی فقهی دیگر را درست ندانسته است.او از لغت و روایات نیز کمک گرفته و از نقل اسرائیلیات خودداری کرده است. همچنین به مباحث کلامی و اعتقادی هم، به مناسبت مباحث فقهی اشاره کرده است. به ابن عربی کتاب انوار الفجر فی تفسیر القرآن و قانون التأویل فی تفسیر القرآن نیز نسبت داده شده که شامل تفسیر تمامی آیات بوده است. (۹) او در ذیل آیه ۲۱ سوره نمل: « لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذَاباً شَدِیداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَیَأْتِیَنِّی بِسُلْطَانٍ مُبِینٍ‌ » حکم بر تکلیف در خصوص پرندگان دارد. (۱۰)
۵٫ تفسیر احکام القرآن ( فقه القرآن ) راوندیتألیف قطب الدین ابی الحسن سعید بن هبه الله راوندی ( م ۵۷۳ق ) به زبان عربی و براساس مذهب جعفری اثنی عشری است. قطب الدین راوندی از عالمان، محدثان، مفسران، فقها و ادبای بزرگ عالم تشیع در قرن ششم و صاحب آثار گرانقدری، مانند منهاج البراغه فی شرح نهج البلاغه، الخرائج و الجرائح در معجزات معصومین و خلاصه التفاسیر است.تفسیر احکام القرآن راوندی براساس ترتیب ابواب فقه و در بیان احکام فقهی و تفسیر آیات الاحکام است. وی در ذیل آیات مذکور، فروع فقهی را ذکر و بر آن استدلال کرده است. تفسیر او موجز و مختصر است و در آن از پرداختن به مباحث غیرفقهی خودداری شده است. (۱۱)راوندی از روایات معصومین علیهم السلام و گفتار صحابه نیز بهره برده و از بسط مطالب تفسیری فقهی، با نقل گفتار دیگران و تفریع گسترده آنها پرهیز داشته است. (۱۲)
۶٫ الجامع الاحکام القرآن قرطبیتألیف ابوعبدالله محمد بن احمد انصاری قرطبی معروف به تفسیر قرطبی ( م ۶۷۱ق ) به زبان عربی است. تفسیر قرطبی، مجموعه بزرگی در تفسیر فقهی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. تأکید غالب او در سراسر تفسیر مبتنی بر بررسی آیات فقهی است. او این تفسیر را برای تقویت مذهب مالکی نگاشته و مذاهب فقهی دیگر را نقد و بررسی کرده است.قرطبی در تفسیر خود به قرائات، اعراب، لغت و روایات پرداخته و از گفتار صحابه و تابعین کمک گرفته تا مبانی فقهی خود را تثبیت و گفتار دیگران را رد کند. همچنین اشعاری برای استشهاد آورده است. در روایات سعی داشته از ذکر اسرائیلیات خودداری کند. وی اشعری بوده و از آن در تفسیر آیات دفاع کرده است. در مقدمه تفسیر خود، در خصوص، فضل قرآن، ترغیب به سوی قرآن، تلاوت قرآن، پرهیز اهل قرآن از ریا، حامل قرآن و فضل تفسیر قرآن مطالبی آورده است. تفسیر او متأثر از تفسیر ابن عطیه و حاوی گفتار طبری و ابن عربی است. (۱۳)
۷٫ کنز العرفان فی فقه القرآنتألیف جمال الدین مقداد بن عبدالله سیوری، معروف به فاضل مقداد ( م ۸۲۶ق ) به زبان عربی است، این تفسیر به شکل موضوعی و براساس ابواب فقهی، آیات الاحکام را تفسیر و تبیین کرده است. سیوری در تفسیر خود، بر مذهب جعفری اثنی عشری، استدلال کرده و مبانی فقهی شیعی خود را ثابت کرده است. او به ذکر گفتار فقهی اهل سنت با هدف مقایسه آرای آنان با آرای شیعه پرداخته که از نوعی مقارنه برخوردار است.سیوری، در تفسیر آیات الاحکام، همانند دیگر مفسران، از لغت و روایات معصومین (علیهم السلام) بهره برده و به مباحث کلامی به شکل استدلالی پرداخته است. او به نقل گفتار اهل سنت و عالمان شیعه در تبیین آیات، اهتمام ورزیده و آنها را به عنوان احتمالات، در تفسیر آورده است. سیوری علاوه بر فقاهت، متکلم نیز بوده و صاحب کتاب ارزشمند اللوامع فی المباحث الکلامیه است. (۱۴)
۸٫ تفسیر شاهیتألیف سید امیر ابوالفتح حسینی جرجانی شیعی ( م ۹۷۶ق ) است که به فارسی روان و قابل فهم برای همگان تدوین شده است. تفسیر جرجانی شرح آیات الاحکام را براساس ابواب فقهی شامل می شود. تفسیر او به بخشی از آیات آن هم به صورت موجز و مختصر پرداخته و از جنبه های دیگر تفسیری برحذر بوده است. او در هر باب ابتدا موضوع و سپس آیات مربوط به آن را تفسیر و تبیین می کند. او در مقدمه کتابش، اهمیت شیوه تفسیری خود را یادآور شده است. (۱۵)
۹٫ زبده البیان فی احکام القرآنتألیف احمد بن محمد اردبیلی ( م ۹۹۳ق ) معروف به مقدس اردبیلی به زبان عربی است. مقدس اردبیلی از عالمان بزرگ شیعه در قرن دهم بوده که تفسیرش از تفاسیر ارزشمند فقهی محسوب می شود. تفسیر او براساس ترتیب ابواب فقه و شامل آیات الاحکام است.مرحوم اردبیلی، در کنار تفسیر آیات فقهی، به مباحث کلامی و تاریخی نیز پرداخته است. او گفتار عالمان شیعه، و در مواردی آرای اهل سنت را ذکر کرده و مبنای فقهی خود را تثبیت می کند. اردبیلی در مقدمه، تفسیر سوره حمد را به شکل کامل از باب فضیلت آن آورده است. فقهای پس از او به استدلال و ترتیب مباحث تفسیری او بسیار توجه کرده اند. (۱۶)
۱۰٫ منتهی المرام فی شرح آیات الاحکامتألیف محمدبن حسین بن امام قاسم بن محمد ( م ۱۰۶۷ق ) به زبان عربی است. محمد بن حسین، زیدی مذهب و از عالمان بزرگ یمن بوده و تفسیرش در شرح و تفسیر آیات الاحکام براساس مذهب زیدیه و دربردارنده غالب آیات الاحکام براساس ترتیب سوره های قرآن است. تفسیر او موجز بوده و در شرح آیات الاحکام محمد بن ابراهیم وزیر به تکمیل آن پرداخته و مطالبی بر آن افزوده است.وی به روایات مأثور، توجه کرده و از گفتار صحابه و تابعین نیز استفاده نموده است. او به سبب نزول آیات اشاره کرده و از مقارنه بین مذاهب و تفصیل گفتار، خودداری کرده است. تفسیرش موجز و از مباحث لغوی، بیانی، کلامی و قرآن به دور است. او در این تفسیر، ضمن دفاع از مذهب زیدیه و شرح آیات فقهی بر مبنای فقه زیدی، از تعصب و اظهارنظر بدون دلیل نیز خودداری کرده است. (۱۷)
۱۱٫ مسالک الأفهام الی آیات الأحکامتألیف جواد کاظمی ( م قرن ۱۱ه.ق ) به زبان عربی و براساس مذهب شیعه اثنی عشری تنظیم شده است. او به ترتیب ابواب فقهی همت گمارده و در موضوعات فقهی، آیات را گردآوری و تفسیر کرده است. در تفسیر مسالک الافهام به آراء و مذاهب فقهی اهل سنت توجه و نوعی مقارنه بین آنها در نظر گرفته شده است.در تفسیر هر آیه، به شناسایی لغت و اعراب آنها اهتمام داشته و ضمن بیان مطالب فقهی، به نکات تفسیری غیرفقهی نیز پرداخته است. از روایات معصومین علیهم السلام و گفتار صحابه کمک گرفته و آنها را در مواردی بسط داده است. (۱۸)
۱۲٫ التفسیرات الاحمدیه فی بیان الاحکام الشرعیهتألیف احمد بن ابی سعید بن عبدالله ( م ۱۱۳۰ق ) معروف به ملاجیون حنفی، از عالمان بزرگ حنفیه و به زبان عربی است. تفسیر ملاجیون از تفاسیر فقهی حنفی به همراه مقارنه با دیگر مذاهب اهل سنت و شیعه، و براساس ترتیب آیات قرآنی است. غالب آیات الاحکام در التفسیرات الاحمدیه به شکل موجز و مختصر تفسیر شده است. احمد بن ابی سعید گفتار فقیهان را ذکر کرده و برای تثبیت مذهب حنفی، برخی از آنها را ترجیح داده و بر آن استدلال کرده است.او در تفسیرش از روایات نبوی صلی الله علیه و آله و گفتار صحابه بهره برده و از ذکر اسرائیلیات پرهیز نداشته است. ملاجیون، از تفاسیر انوارالتنزیل بیضاوی و کشاف زمخشری کمک گرفته و در مواردی به تناسب موضوع به مباحث غیرفقهی نیز پرداخته است. وی ضمن بیان گفتار عالمان اهل سنت در مباحث کلامی و اصولی به طرفداری از اشاعره، دیدگاههای معتزله را نقد کرده است. (۱۹)
۱۳٫ تحصیل الاطمینان فی مطالب زبده البیانتألیف میرسعید محمد ابراهیم حسینی قزوینی ( م ۱۱۴۹ق ) از عالمان امامیه در قرن دوازدهم و به زبان عربی است. وی از متکلمان و فقیهان شیعه بوده که در تفسیر خود، به جنبه کلامی و فقهی کاملاً اهتمام داشته است.قزوینی از روایات معصومین علیهم السلام فراوان استفاده کرده و کتاب او شامل آیات الاحکام است. براساس متن کتاب زبده البیان فی تفسیر آیات الاحکام اردبیلی به تفسیر آیات فقهی پرداخته و در آنها از روایات و استدلال استفاده کرده است. وی با توجه به گفتار فقیهان و برای اثبات نظریه های خود به روایات اهل بیت علیهم السلام استدلال می کند. کتاب تفسیری او شامل همه ابواب فقه از طهارت تا دیات است. (۲۰)
۱۴٫ نیل المرام من تفسیر آیات الاحکامتألیف ابوالطیب سید محمد صدیق بن حسن خان قنوجی بخاری (م ۱۳۰۷ق ) به زبان عربی است. محمد صدیق بن حسن خان، شافعی مذهب و از عالمان بزرگ هند در قرن چهارم بوده و تفسیرش شامل آیات الاحکام به ترتیب آیات قرآن است.او حدود دویست آیه از آیات قرآن را که معتقد است صریح ترین آیات مربوط به احکام اند، به شکل موجز و بدون پرداختن به موضوعات غیرفقهی، تفسیر می کند. در تفسیر نیل المرام، دیدگاه مذاهب چهارگانه بررسی و برتری هریک بر عهده خواننده گذاشته شده است. قنوجی با آنکه شافعی مذهب بوده، ‌به استدلال و تثبیت مذهب فقهی خود به طور صریح مبادرت نکرده است. (۲۱)
۱۵٫ تفسیر آیات الاحکام یزدیتألیف سید محمد حسین طباطبایی یزدی (م ۱۳۸۶ق ) به زبان عربی است. او دارای مذهب جعفری اثنی عشری بوده و تفسیرش در بردارنده ی آن دسته از آیاتی است که حاوی احکام فقهی اند. این تفسیر براساس ترتیب سوره ها تنظیم شده است. وی ضمن بررسی اهمیت مفردات و لغات در آیات به سبب نزول و روایات نیز در مواردی اشاره کرده است.تفسیر او در نزد شیعه ممتاز بوده و از نخستین تفسیرهایی است که آیات الاحکام را بر اساس ترتیب آیات قرآن بررسی کرده، نه ابواب فقهی. وی ضمن مقایسه آرای فقهی عالمان شیعه با دیگر مذاهب اهل سنت، بر آرای فقهی خود نیز استدلال می کند و با بیان آرای مذاهب دیگر، به تثبیت مذهب جعفری می پردازد. او در مقدمه به مباحثی در علم تفسیر، مانند فضل قرآن، کیفیت نزول، لزوم عرضه روایات بر قرآن، سنت و عترت اهل بیت علیهم السلام پرداخته و موارد اتفاق و اختلاف فقهی را به صورت موجز بیان کرده است. (۲۲)
۱۶٫ تفسیر آیات الاحکام سایستألیف محمدعلی سایس ( م ۱۳۹۶ق ) شافعی مذهب،‌ به زبان عربی است. سایس تفسیر خود را براساس مذهب اهل سنت و تطبیق مذاهب اربعه حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی نوشته که براساس ترتیب سوره های قرآن و درخصوص آیات الاحکام است.مؤلف تلاش نموده در میان آرای فقهی اربعه، سخن شافعی را ترجیح دهد. او روایات نبوی صلی الله علیه و آله و گفتار صحابه و تابعین را ذکر و به آنها استناد کرده است. تفسیر او به شکل موجز تنظیم شده است. (۲۳)
۱۷٫ روائع البیان فی تفسیر آیات الاحکامتألیف محمدعلی صابونی از عالمان معاصر اشعری مذهب اهل سنت و به زبان عربی است. او به تفسیر آیات الاحکام براساس ترتیب آیات قرآن پرداخته و چنان که خود گفته، تفسیرش با روشی نوین در بیان آرای فقیهان، برگرفته از تفاسیر معتبر قبلی است. تفسیر او درواقع، تلخیصی از تفاسیر قبلی است که در آن تمایلی به مذهب خاصی نداشته، بلکه تنها آرای آنها را ذکر کرده است.صابونی از تفاسیر جصّاص، ابن عربی، شافعی و کیاهراسی بهره برده و به مقارنه بین تفاسیر شیعه و اهل سنت توجه داشته است. صابونی صاحب تفسیر دیگری به نام صفوه التفاسیر است که دربردارنده تمامی آیات قرآن و جزء تفاسیر جامع است. (۲۴)
نمونه هایی از تفسیر فقهی۱٫ قال الشافعی: « فرض الله ( جلّ ثناؤه ) الصلاه علی رسوله (صلی الله علیه و سلم)، فقال: ( إِنَّ اللَّهَ وَ مَلاَئِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَى النَّبِیِّ یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً ) فلم یکن فرض الصلاه علیه فی موضع، اولی منه فی الصلاه(۲۵).۲٫کیاهراسی در مورد قرائت نه جهری و نه اخفات نماز در آیه ۱۱۰ سوره اسراء می گوید: قوله تعالی:( وَ لاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِکَ وَ لاَ تُخَافِتْ بِهَا وَ ابْتَغِ بَیْنَ ذلِکَ سَبِیلاً ). روی أن ابابکر کان یخافت، و کان عمر یجهر، فقال رسول الله صلی الله علیه و سلم لأبی بکر: لم لا تجهر؟ فقال: اناجی ربی و هو اعلم بحاجتی. و قال لعمر: کیف تجهر؟ قال: اوقظ الوسنان و أطرد الشیطان، فقال النبی علیه الصلاه و السلام: أحسنتما، ثم نزلت هذه الآیه، فقال علیه الصلاه و السلام لأبی بکر: أرفع شیئا، و قال لعمر: اخفض شیئا. (۲۶)۳٫ فاضل مقداد در ذیل یه ۱۰۴ آل عمران می گوید: الثانیه ( وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ… ) انّهما یوجّهان الی من یؤثران عنده إمّا لجهله أو لدخوله فی المنکر اضطرارا من غیر تعمّد او لدخول شبهه علیه اما من دخل فی المنکر عن قصد و علم به و اختیار و إذعان فإنّه لا یجب امره و لا نهیه بل یجوز فان تحقّق ضرره او خیف ذلک فلا جواز ایضا و من هذا ورد فی الخبر عنهم علیهم السلام « من علّق سوطا أو سیفا فلا یؤمر و لا ینهی. (۲۷ )۴٫ مقدس اردبیلی می گوید: النوع الرابع ( فی اشیاء من توابع النکاح ) و فیه آیات: الاولی ( قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَ یَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ) الخطاب له صلی الله علیه و آله و المقول لهم هم المسلمون و لعلّ اللام مقدّر، و التقدیر لیغضوا فتأمل، و یبعد أن یکون بتقدیر غضّوا یغضّوا إذ المناسب الفاء مع انّ حذف المقصود و ذکر غیر المقصود غیر موجّه، و أیضا الخبر غیر مناسب إذ مضمونه قد لا یقع و فی الکشّاف من للتبعیض و المراد غضّ البصر عمّا یحرم، و الاقتصار به علی ما یحلّ و جوّز الأخفش أن تکون مزیده و أباه سیبویه و انت تعلم أنّ التبعیض هنا یفید تحریم غضّ بعض البصر دون البعض، لا بعض المبصر، و هو المطلوب و المعقول کما یفهم من قوله « و المراد إلخ » فتأمل فالزیاده أولی بحسب المعنی. (۲۸)
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ فاکر میبدی، « فقه القرآن در بستر تاریخ » ، فصلنامه شیعه شناسی، ش ۱۷، بهار ۱۳۸۶٫۲٫ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱، ص ۴۰٫۳٫ فاکر میبدی، فصلنامه شیعه شناسی، ص ۴۴٫۴٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ص ۲۲۸، پاورقی.۵٫ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۲، ص ۱۶۵٫۶٫ معرفت، همان، ج۲، ص ۳۶۲٫۷٫ ایازی، المفسرون، ص ۱۰۹؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۴۳۸٫۸٫ ایازی، المفسرون، ص ۱۱۹؛ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۶۵؛ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۴۴۴٫۹٫ همان، ص ۱۱۴؛ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۶۶٫۱۰٫ ابن العربی، احکام القرآن، ج۳، ص ۱۴۵۵٫۱۱٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۲۴۲٫۱۲٫ معرفت، همان، ج۲، ص ۳۶۹٫۱۳٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۴۵۸؛ ایازی، المفسرون، ص ۴۰۸٫۱۴٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۷۰٫۱۵٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۱۷٫۱۶٫ همان، ص ۷۰۵٫۱۷٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۷۴٫۱۸٫ معرفت، همان، ج۲، ص ۳۷۲٫۱۹٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۵۲٫۲۰٫ زرکلی، الاعلام، ج۱، ص ۷۴؛ جوادی، دائره المعارف تشیع، ج۴، ص ۵۷۴٫۲۱٫ ایازی، المفسرون، ص ۷۳۶٫۲۲٫ معرفت، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۷۲٫۲۳٫ ایازی، المفسرون، ص ۱۰۱٫۲۴٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۰۳٫۲۵٫ احکام القرآن، ص ۱-۷۱٫۲۶٫ احکام القرآن، ص ۴-۲۶۳٫۲۷٫ کنز العرفان فی فقه القرآن، ص ۴۰۷-۱٫۲۸٫ زبده البیان فی احکام القرآن، ص ۵۴۲٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.