برخی از مهمترین تفاسیر باطنی فریقین

در این نوشته به گروهی از مهم ترین تفاسیر باطنی که گرایش غالب یا یکی از گرایشهای غالب آنها است، اعم از شیعه و اهل سنت، به ترتیب عصر و زمان حیات مفسران آنها، اشاره می شود:
۱٫ تفسیر القرآن العظیمتألیف سهل بن عبدالله تستری، از عالمان عارف اهل سنت ( م ۲۸۳ق ) است. تفسیر تستری، دربردارنده بخشی از آیات قرآن است و در مواردی در ذیل برخی آیات، مطالبی را بیان کرده که پس از جمع آوری آنها، به نام تفسیر تستری معروف شده است. او از عارفانی است که معتقدند در تفسیر قرآن، باید به بطن آن توجه داشت؛ زیرا هر آیه ای دارای ظاهر و باطنی است.تفسیر منسوب به تستری، برخاسته از آرای عرفانی اوست و در آن کمتر به ظاهر الفاظ، لغت و ادبیات توجه شده است. هدف او، ارائه معانی باطنی و نهفته قرآن است. (۱)
۲٫ لطائف الاشاراتتألیف ابوالقاسم عبدالکریم بن هوازن قشیری ( م ۴۶۵ه.ق ) شافعی مذهب و به زبان عربی است. این تفسیر دربردارنده تمامی آیات قرآن و به تفسیر قشیری معروف است. همچنین او صاحب کتاب الصوفیه و رساله القشیریه است. تفسیر لطائف الاشارات براساس مذهب صوفیه تدوین شده و سراسر آن، اشارات تفسیری و اسرار الهی است. او از شعر، لغت، ادبیات و نقل اقوال در تفسیر اشاری خود بهره برده است.قشیری در عقیده اشعری و در فقه، شافعی بوده است. در مسائل کلامی و اعتقادی نیز رأی خویش را در ذیل تفسیر آیات ذکر کرده و از احادیث، بدون نقد و بررسی آنها بهره برده است. هدف او در تفسیر، بیان نکات اشاری و رمزی برای صوفیان است، ‌زیرا معتقد است تنها آنها می توانند این مطالب را درک کنند. او تفسیر دیگری نیز به نام التیسیر فی التفسیر داشته که قبل از لطائف نوشته است. قشیری نگرشهای اهل تصوف را به ایجاز در ذیل آیات بیان داشته و گرچه ظاهر آن خوشایند است ولی مواردی از آن مستند نیست. (۲)
۳٫ کشف الاسرار و عده الابرارتألیف ابوالفضل رشیدالدین میبدی، از عالمان عارف قرن ششم هجری، دارای مذهب شافعی و عقیده اشعری، به زبان فارسی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است.تفسیر کشف الاسرار، به تفسیر خواجه عبدالله انصاری نیز معروف است، زیرا میبدی در شرح آیات بیشتر از کلام خواجه عبدالله انصاری نقل قول و مطالب تفسیری او را گزارش و شرح می کند.مؤلف در آغاز کتاب به این نکته اشاره می کند که او تفسیر خواجه انصاری را مطالعه کرده و چون آن را موجز یافته، به شرح و بسط آن پرداخته است. خواجه عبدالله انصاری نیز از عالمان عارف و صوفی مذهب بوده است.در تفسیر کشف الاسرار آیات قرآن در سه مرحله تفسیر شده اند: در مرحله اول، به ترجمه ساده و لفظی انها اکتفا شده و در مرحله دوم به مباحث قرائات، ادبیات، روایات و شأن نزول آیات پرداخته و در مرحله سوم، آیات براساس روش باطنی و اشاری بیان شده اند. تفسیر میبدی از تفاسیر کهن پارسی است که بیانگر مطالب عارفانه و مجموعه گران قدری از لغات و تشبیهات و جملات عارفانه است. او دیدگاه های فقهی خود را براساس مذهب شافعی بیان کرده و در آن به نقد دیدگاههای فلاسفه معتزله پرداخته است. (۳)
۴٫ رحمه من الرحمن ( تفسیر ابن عربی )تألیف محیی الدین محمد بن علی بن محمد بن عبدالله العربی، معروف به ابن عربی ( م ۶۳۸ه.ق ) به زبان عربی است. تفسیر رحمه من الرحمن، به تفسیر ابن عربی نیز معروف است. او از عارفان بزرگ قرن هفتم، دارای مذهب مالکی و معروف به شیخ اکبر بوده است. کتابهای دیگر او عبارت اند از: فصوص الحکم، فتوحات مکیه و ردّ الآیات المتشابهات الی الایات المحکمات.تفسیر رحمه من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن شامل برخی آیات قرآن و بر اساس شیوه باطنی، اشاری و صوفیانه است. او براساس ترتیب سوره ها، آیاتی را که به گمان او جزء تفسیر باطنی بوده، تفسیر و تبیین کرده است.عده ای تفسیر ابن عربی را منسوب به او ندانسته و مؤلف واقعی آن را عبدالرزاق کاشانی، شاگرد ابن عربی می دانند. به هر حال چه تفسیر از ابن عربی باشد یا از عبدالرزاق، تفسیری است مبتنی بر نگرش صوفیانه، اشاری و رمزی که از تأویلات عارفانه مؤلفش برخوردار است. صوفیان معتقدند: مطالب تفسیری گرچه تأویل است، ولی از اشارات قرآن و فیوض الهی برخاسته که بر قلب مفسر عارف، نازل شده است. در مقدمه تفسیر، مطالبی درباره نزول قرآن و بطنهای هفتگانه و اینکه کلام خدا، نور و رحمت است، دیده می شود؛ همچنین مطالبی درباره تناسب آیات، مجازهای قرآن و اینکه فهم عارفانه قرآن، مخصوص راهیان ویژه آن است، آمده است. (۴)
۵٫ تفسیر شاه نعمت اللهتألیف نعمت الله کرمانی ( م ۸۳۴ ه.ق ) از بزرگان عرفا و متصوفه، دارای مذهب جعفری و محور سلسله نعمت اللهی است که بر مذهب صوفیه می باشد. او در توسعه مکتب تصوف، نقش مهمی داشته و برای مردم ایران، عارفی بسیار محترم بوده است. تفسیر او به زبان عربی از سوره بقره آغاز و تا پایان سوره ناس را دربرمی گیرد و بیانگر مطالب باطنی و صوفیانه است. این تفسیر بسیار مورد احترام درویشان بوده است. (۵)
۶٫ تبصیر الرحمن و تیسیر المنّانتألیف علی بن احمد بن ابراهیم مهایمی ( م ۸۳۵ ه.ق ) حنفی مذهب و به زبان عربی است. نام کامل تفسیر او تبصیرالرحمن و تیسیر المنّان ببعض ما یشیر الی اعجاز القرآن است. مهایمی از صوفیان قرن نهم بوده و تفسیرش از رویکردی صوفیانه برخوردار است. تفسیر تبصیر الرحمن، در بردارنده تمامی آیات به جز سوره حمد، به شکل موجز بوده و آغاز سوره ها را با تفصیل بیشتری ذکر کرده است. او همچنین به کثرت معنای بسم الله معتقد است.او در آغاز تفسیر، مقدمه ای در کلام الهی، معنی نزول، معنی حدیث، تفسیر به رأی، فرق بین تفسیر و تأویل و معنی استعاره آورده و معتقد است که در تفسیر به نکته های عارفانه و اشاری دست یافته است که دیگران از آن بی اطلاع بوده اند. به شأن نزول و اعراب توجه نکرده و بیشتر متوجه معنی نهفته، درونی و رمزی قرآن شده و در مواردی به مباحث لفظی هم پرداخته است. مهایمی تلاش کرده تا از تناسب آیات و سوره ها و اسرار بلاغی آنها، شگفتی و اعجاز قرآن را بیان کند. وی در مواردی به مباحث فقهی هم اشاره کرده است. (۶)
۷٫ الفواتح الالهیه و المفاتیح الغیبیهتألیف نعمت الله بن محمود نخجوانی ( م ۹۲۰ه.ق ) به زبان عربی است. او از عالمان بزرگ صوفی مسلک، اهل سنت و صاحب کتاب حاشیه علی انوارالتنزیل و اسرار التأویل است. تفسیر او موجز و دربردارنده تمامی آیات به سبک اشاری و عرفانی است. برای او ابواب فهم مطالب عرفانی قرآن باز شده که به اعتقاد او هبه ی آسمانی بوده، لذا نام آنها را الفواتح الالهیه قرار داده است.او در آغاز تفسیر، از برخی مسائل باطنی سخن گفته و سپس به تفسیر هر سوره و نکته های باطنی آن پرداخته است. همچنین از اصطلاحات صوفیه برای اهل معرفت و مواردی از کشف و فتوحات ربانی خویش سخن گفته است. نخجوانی در روش عرفانی تفسیر ‌آیات، از محیی الدین ابن عربی، همچنین از عالم صوفی قرن پنجم، قشیری، متأثر بوده است. (۷)
۸٫ روح البیانتألیف اسماعیل حقی بروسوی‌ ( م ۱۱۲۷ ه.ق ) به زبان عربی است. بروسوی دارای مذهب حنفی و در کلام اشعری است. تفسیر او دربردارنده تمامی آیات و به شیوه صوفیانه است. او در تفسیرش، مطالب باطنی و اشارات رمزی را به همراه عنایت به لغت و سبب نزول و قرائات، بیان داشته است. مطالب اخلاقی و تربیتی در تفسیر او به وفور یافت می شود که نشان دهنده اهتمام او به این مطالب است. گفتار صحابه، تابعیان و بزرگان عرفان و تصوف از جمله عبدالرزاق کاشانی، ابن عربی و قشیری در تفسیر او مشهود است. (۸)
۹٫ الفتوحات الالهیهتألیف سلیمان بن عمر عجیلی معروف به « جمل » ( م ۱۲۰۴ه.ق ) به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. وی شافعی مذهب و در کلام اشعری است. تفسیر عجیلی، شرحی بر تفسیر جلالین، یعنی جلال الدین محلی ( م ۸۶۴ ه.ق ) و جلال الدین سیوطی ( م ۹۱۱ه.ق ) است. عجیلی، فقیه، مفسر و عالمی صوفی است که تفکر خود را در ضمن کتابهایش بیان داشته است.عجیلی در تفسیرش به ادبیات، قرائات، گفتار صحابه، مفسران و روایات تفسیری، اشارات و تأویلهای باطنی در تفسیر آیات پرداخته و از عالمان عرفان نیز مطالبی نقل کرده است. او در مقدمه تفسیرش، مطالبی در موضوعات نزول، نسخ، تفسیر و تأویل ذکر کرده و چون اشعری مذهب است، در اثبات عقاید و کلام اشعری، مطالبی را در تفسیر بیان می کند. از اسرائیلیات در نقل تفسیر استفاده و در مواردی به بی اعتباری آنها اشاره می کند. (۹)
۱۰٫ غنائم العارفین فی تفسیر القرآن المبینتألیف شیخ محمدعلی برغانی قزوینی ( م ۱۲۶۹ ه.ق ) به زبان عربی و دربردارنده برخی از آیات قرآنی است. او از عالمان عارف شیعه مذهب قرن سیزدهم بوده و تفسیرش مبتنی بر مسلک باطنی تقریر شده است. برغانی از روایات اهل بیت علیهم السلام در تأویل آیات و بیان نکات باطنی و اشاری استفاده کرده و در مقدمه به مباحث قرآنی و در خاتمه، به صفات عارفان پرداخته است. تفسیر او از تفاسیر بزرگ باطنی و ارزشمند تلقی می شود. (۱۰)
۱۱٫ مناظر الانوار و مظاهر الاسرارتألیف عالم و عارف ربانی محمدتقی قزوینی از عالمان شیعه ( م ۱۲۷۰ ه.ق ) به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. او به شیوه باطنی و رمزی به تفسیر آیات مبادرت کرده و در ذیل آیات نکته های باطنی را بیان داشته است. قزوینی به مباحث کلامی، اعتقادی، اخلاقی و تربیتی هم عنایت داشته است. او روایات معصومین علیهم السلام را مورد توجه قرار داده و نکته های تفسیری آنها را در مسائل عرفانی، اخلاقی و کلامی، نمایانده است. (۱۱)
۱۲٫ مراح لبید لکشف معنی القرآن المجیدتألیف شیخ محمد بن عمر نووی ( م ۱۳۱۶ه.ق ) و به تفسیر نووی معروف است. نووی، شافعی مذهب و از عالمان و فقیهان صوفیه قرن چهاردهم است. تفسیر او به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. نووی از مفسران صوفی است که از کتاب الفتوحات المکیه ابن عربی استفاده کرده است. او در تفسیرش به ظاهر عبارات، شأن نزول و معانی کلمات، عنایت داشته و از روایات فراوانی بهره برده است.درباره آیات فقهی، براساس فقه شافعیه، به تفسیر آیات قرآن مبادرت کرده و از تفسیر ابن عربی و فخر رازی کمک گرفته است. به مصادیق تطبیقی آیات به شکل گسترده اشاره داشته و گرچه عالمی صوفی بوده، تفسیرش، چهره ای تمام نما، از تفکر صوفیانه او ارائه نمی دهد. (۱۲)
۱۳٫ بیان السعاده فی مقامات العبادهتألیف سلطان محمد بن حیدر گنابادی ( م ۱۳۲۷ ه.ق ) به زبان عربی و دربردارنده تمامی آیات قرآن است. گنابادی از عالمان شیعی متصوف و از شاگردان حاج ملاهادی سبزواری و صاحب کتاب فارسی مجمع السعاده است. تفسیر گنابادی، یکی از تفاسیر باطنی کامل نزد شیعه است.او به بیان قرائت، لغت و حدیث اهتمام داشته و تفسیرش دارای رموز، مطالب باطنی و مباحث فلسفی است. وی معتقد است بین آیات، رابطه خاصی وجود دارد و تلاش کرده با کمک روایات به تفسیر باطنی بپردازد. گنابادی روایات ضعیف را در تفسیرش آورده و دیدگاههای صوفیانه غیرمستند را نیز، به قرآن نسبت داده است. او از استاد خود، ملاهادی سبزواری، مطالب فلسفی را نقل کرده و بر آنها مطالبی را افزوده است. در باب عرفان هم به بیان مطالبی بدیع، مبادرت کرده که خود معترف است از لطایفی است که برای او ظاهر شده است. (۱۳)
۱۴٫ الغیب و الشهاده من خلال القرآنتألیف محمدعلی بازوری، از عالمان شیعه معاصر، به زبان عربی است. تفسیر او شامل تمام آیات قرآن و براساس شیوه باطنی و فلسفی استوار است. نام تفسیر او غیب و شهادت است؛ که غیب شامل امور معنوی و شهادت به مشهودات و امور دنیایی مربوط است. او از کلام ابن عربی و صدرالمتألهین استفاده کرده و مطالب تفسیری را از کتابهای باطنی و فلسفی و در مواردی اخلاقی نقل کرده است. از روایات، احادیث و گفتار بزرگان در تفسیر بهره برده و هر سوره را به موضوعات خاصی تقسیم کرده و در ذیل آنها به بیان مطالب اعتقادی نیز اهتمام داشته است. (۱۴)
۱۵٫ دیگر تفاسیر عرفانیتفاسیر عرفانی دیگری هم وجود دارند که برخی در عین ایجاز، حاوی مطالب پر مغزی بوده اند. مانند اسرار العشق از شیخ اسدالله ایزدگشسب ( م ۱۳۶۶ه.ق ) از مشاهیر حکیمان و عارفان قرن چهاردهم اصفهان، ملقب به طریقتی درویش ناصرعلی، که تفسیر او به نظم و مربوط به سوره یوسف بوده است. هچنین تفسیر بحرالاسرار از میرزا محمدتقی کرمانی از حکیمان و عارفان بزرگ دوره قاجاریه ( م ۱۲۱۵ه.ق ) که تفسیر منظوم سوره حمد است و تفسیر سوره حمد حضرت امام خمینی رحمه الله که از تفاسیر گرانقدر عرفانی معاصر است.
پی‌نوشت‌ها:
۱٫ ذهبی، التفسیر و المفسرون، ج۲، ص ۳۸۵٫۲٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۰۳٫۳٫ همان، ص ۵۸۳؛ معرفت، تفسیر و مفسران، ج۲، ص ۵۵۲٫۴٫ همان، ص ۴۶۴٫۵٫ خرمشاهی، دانشنامه، ص ۷۱۶٫۶٫ ایازی، المفسرون، ص ۲۲۸٫۷٫ همان، ص ۵۶۳٫۸٫ زرکلی، الاعلام، ج۱، ص ۳۱۳؛ ایازی، المفسرون، ص ۴۷۵٫۹٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۴۶٫۱۰٫ آقابزرگ طهرانی، الذریعه، ج۱۶، ص ۶۴٫۱۱٫ همان، ج۲۲، ص ۲۷۹٫۱۲٫ ایازی، المفسرون، ص ۶۳۹٫۱۳٫ جوادی، دائره المعارف تشیع، ج۴، ص ۵۷۱٫۱۴٫ ایازی، المفسرون، ص ۵۳۱٫منبع مقاله :مؤدب، سیدرضا؛ (۱۳۹۲)، روشهای تفسیر قرآن، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت)، چاپ اول

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.