سهم مسلمانان چین در تمدن

 

این مقاله یکى از هفده مقاله‏اى است که زیر عنوان المسلمون فى الصین، چاپ اول ۱۹۸۲، ناشر کوزى شوویان، منتشر شده است. جمال ‏الدین باى شو یى استاد دانشکده تاریخ دانشگاه تربیت معلم پکن و نایب رئیس جمعیت اسلامى چین متجاوز از ۱۳۰۰ سال پیش، آیین اسلام وارد سرزمین چین شد و امروزه شمار مسلمانان آن سامان نزدیک به ده میلیون نفر است که منسوب به ده قوم مختلف‏اند. (۱) مسلمانان نیز چون دیگر اقوام این سرزمین که در کنار آنان به کار و مبارزه مشغولند، سهم بسزایى در گسترش روابط دوستانه با کشورهاى عربى – اسلامى و بطورکلى همه مسلمانان جهان دارند. ره ‏آوردهاى علمى   پیامبر اسلام(ص) فرمود: «دانش بجویید، اگر چه در چین باشد.» پیرو این سخن گرانقدر، خلفاى اسلامى نمایندگان سیاسى خود را راهى سرزمین چین کردند. اولین گروه اعزامى از طرف خلیفه سوم عثمان بن عفان در روز دوم محرم سال ۳۱ هجرى برابر با ۲۵ اوت سال ۶۵۱ میلادى در دوره کومت‏خاندان پادشاهى تانگ، به شهر چانگان (۲) پایتخت آن روز چین وارد شد. امپراتور چین، اعزام آن گروه را به عنوان آغاز روابط دوستانه میان چین و عرب تلقى کرد و هیات را مورد استقبال قرار داد. براساس اسناد تاریخى، از سده هفتم گروههایى از مسلمانان عرب به قصد تجارت از راه دریا و خشکى وارد این سرزمین شدند. راه دریایى که آنها پیمودند از عربستان آغاز مى‏شد و پس از طى خلیج مانار و بنگال و تنگه مالاگا و دریاى چین جنوبى به شهرهاى کوانگ‏چو (کانتون) ، چیوان‏چو (زیتون)، هانگ‏چو، یانگ‏چو مى‏رسید و به شانگ‏هاى پایان مى‏یافت. در حالى که راه خشکى از ایران و افغانستان آغاز مى‏شد و با گذشتن از ایالت‏سین‏کیانگ به شانگ‏هاى ختم مى‏شد. به برکت‏سکونت گروهى از این مسلمانان مهاجر در چین و روى آوردن برخى از مردم آن سرزمین به اسلام در طول بیش از هزار و سیصد سال بتدریج آیین اسلام رواج یافت و مسلمانان در زمینه‏هاى گوناگون به فعالیت پرداختند. نخست ره‏آوردهاى علمى مسلمانان و شور و اشتیاق آنان در راه کسب هر چه بیشتر دانش را یادآور مى‏شویم. در آغاز مسلمانان چین به بررسى و بهره‏ورى از دانشهاى اختصاصى مسلمانان عرب بویژه علم پزشکى، داروسازى، ریاضیات، ستاره‏شناسى، تقویم‏نگارى و انتقال این علوم به سرزمین چین پرداختند. داروها، نسخه‏ها و اطلاعات پزشکى دیگرى که به چین آورده شد، در بخشهاى بسیارى از کتاب داروهاى گوناگون چین چاپ قرن دوازده و کتاب دایره‏المعارف پزشکى چین چاپ قرن شانزده، ذکر شده است. سپس مسلمانان چین با به کارگیرى دانش ستاره‏شناسى عرب و فارس به بررسى شرایط جوى پرداختند و در پى آن در قرن سیزده میلادى مرکز اسلامى ویژه نظارت بر اوضاع جوى و تهیه تقویم چین تاسیس شد. در سال‏1267 م جمال‏الدین، ستاره‏شناس مسلمان، هفت نوع دستگاه نجومى اختراع کرد که عبارتند از: «دستگاهى چند حلقه‏اى ویژه ثبت اوضاع جوى، «وسیله‏اى جهت‏دار براى ثبت‏حوادث جو»، «کره آسمان‏»، «کره زمین‏» و… در این میان تقویم هجرى مهمترین مرجع تقویم چهارصد ساله چین، که از نیمه قرن سیزده آغاز شده، قرار گرفت. (۳) و در سال ۱۳۸۲م تلاشهاى یکى از بزرگان اسلام در راه ترجمه کتابهاى عربى در زمینه تقویم‏نگارى، جغرافیا و ستاره‏شناسى به ثمر نشست و از سوى دربار امپراتور مورد ستایش قرار گرفت. از آنجا که ریاضى پایه دانش ستاره‏شناسى است، مسلمانان همزمان کتابهاى ریاضى عرب را نیز به چین آوردند، که گزارش آن در اسناد تاریخى دوران حکومت‏خاندان پادشاهى یوآن (۴) به ثبت رسیده است. و بر این اساس، در دوران حکومت‏خاندان پادشاهى یوآن (۵) و مینگ، شمار بسیارى از دانشمندان همپایه در دانش ستاره‏شناسى و ریاضیات از میان مسلمانان چین به ظهور رسیدند. مسلمانان چین به مهارت خارق‏العاده خود در هنر معمارى شهرت یافتند، آنها طى روزهاى نخستین ورود اسلام به آن سرزمین به منظور برگزارى مراسم دینى خود مساجدى در ایالتهاى شانگهاى، گوانگ‏چو، چیوان‏چو و هانگ‏چو بنا کردند. مسجد هانگ‏چو که در اوایل سده چهاردهم به دست علاءالدین ساخته شد مورد ستایش جهانگرد عرب ابن‏بطوطه قرار گرفته است. این مسجد بارها مرمت‏شده و تاکنون همچنان پابرجاست. در سال‏1266 م معمار برجسته‏اى به نام اختیارالدین مامور شد تا کاخهاى پادشاهى یوآن را که امروزه کاخ امپراتور در پکن بر پایه آن پى‏ریزى شده است‏بنا کند. مسلمانان چین، همزمان با توسعه و تکامل بخشیدن به فرهنگ خود به فراگیرى فرهنگهاى دیگر اقوام نیز پرداختند. امروزه موسیقى و رقص دو قوم اویغور و قزاق، سروده‏ها و ترانه‏هاى محلى اقوام هویى، دونگ شیانگ و سالا از شاهکارهاى فرهنگ چین به‏شمار مى‏آیند. در دهه هفتاد قرن یازدهم «حاج یوسف هاس‏» قصاید داستانى خود را به نام «رمز سعادت و برکت‏» در ۱۳۲۹۰ بیت‏سرود، این اشعار با «دوازده مقام‏» – شامل ۳۴۰ ترانه – دیرزمانى به عنوان اثرى ارزشمند در ادبیات چین زبانزد قوم اویغور شد. در همان زمان نیز «ماناس‏» – مجموعه‏اى حماسى – از نمونه‏هاى ادبیات ملى نژاد قرقیز به‏شمار مى‏رفت. در میانه قرن سیزده و چهارده میلادى نقاش مسلمان «گاوکه گونگ‏» (متوفى به سال ۱۳۱۰م) با ترسیم مناظر طبیعى، بویژه جنگلهاى کوهستانى پوشیده از مه شهرت یافت. وى با بهره‏گیرى از روشهاى سودمند مکاتب هنرى معروف آن زمان مکتب هنرى خاص خود را به وجود آورد. لازم به یادآورى است که تابلو «بوته‏هاى خیزران‏» وى از برجسته‏ترین کارهاى هنرى آن عصر به شمار مى‏آید. «سعد الله‏» (1271 – 1368م) نیز با سرودن قصایدش به شهرت رسید. «شمس‏الدین‏» (۱۲۷۸ – ۱۳۵۱ م) کتابهاى بسیارى تالیف کرد. وى به دانش گسترده‏اش در زمینه ادبیات، فلسفه، تاریخ، ریاضیات، ستاره‏شناسى، جغرافیا و طرحهاى آبرسانى آوازه یافت. پس از قرن پانزده میلادى شمار بسیارى از شاعران، ادیبان و نقاشان از میان مسلمانان چین به ظهور رسیدند. افزون بر «گاى چاى‏» (1774-1829م) نقاش مسلمانى که در کشیدن چهره عموما و نقاشى گیاهان ثعلب و خیزران به طور خاص مهارت زیادى داشت مسلمانان دیگرى نیز بودند که نامشان در تاریخ چین درخشیده است، مانند: بدرالدین، ماى‏لیوى، دینگ خدنیان، جین دایوى، شان‏جى‏دى، ماشى جیون و ساى‏یوى و… شایان ذکر است; «لى‏چى‏» متفکر، منتقد و تاریخدان مسلمان (۱۵۲۷-۱۶۰۲) چنان جراتى داشت، که نیش قلم خود را متوجه تفکر فئودالیستى و سازمانهاى اجتماعى حاکم آن دوران کرد، و زیانهاى این‏گونه تفکر را بر پیشرفت جامعه برشمرد. و به همین دلیل آثار علمى او پیوسته موردتوجه دانشمندان چین قرار داشت. از جمله آثار وى: «تسانگ شو» (کتاب پنهان) و ملحقات و «وین‏شو» (کتاب سوخته) مى‏باشد که بخش ملحقات آن پس از تحریر تجدید چاپ شد. دانشمندان مسلمان چین شوق فراوانى به دانش‏اندوزى داشتند و بهره‏ورى ایشان از مزایاى دیگران آنها را به ارائه خدمات تازه‏اى در راه غناى فرهنگ کشور واداشت. پیرامون آموزش احکام اسلام و کتابهاى اسلامى   مسلمانان چین عموما از راه شفاهى معارف اسلامى را فرامى‏گرفتند و آموزش معارف اسلامى در سالهاى پایانى سده شانزده میلادى در مساجد ایالت‏شانسى آغاز شد. در هر مسجد گروهى از دانشجویان به فراگیرى قرآن کریم، دیث‏شریف، فقه ،کلام و فلسفه، زبان عربى و فارسى نزد پیشنماز آن محل پرداختند و با گذشت زمان از این شیوه آموزش معارف اسلامى سایر مناطق مسلمان‏نشین نیز پیروى کردند. در قرن هفدهم، دانشمندان مسلمان چین از سویى به تالیف کتابهایى به زبان سنتى چین پرداختند و از سوى دیگر، کتابهاى دینى نگاشته شده به زبانهاى فارسى و عربى را به زبان چینى برگرداندند و از این طریق خدمات ارزنده‏اى ارائه کردند. وانگ داى یوى (۱۵۶۰-۱۶۶۰ م) نخستین کسى است که درباره آیین اسلام به زبان چینى کتاب نوشت. وى کتابى را با عنوان پاسخ صحیح به پرسش از حقیقت نگاشت و در آن به پرسشهاى مطرح شده پیرامون اسلام پاسخ گفت. این اثر بارها به چاپ رسید و با استقبال مسلمانان چین روبرو شد. افزون بر آن وى کتابهاى حقیقت اسلام، راه و روش اسلام و آثارى پیرامون «توحید»، «فقه‏» و «احکام دین‏» نیز تالیف کرد. شیخ یوسف ماچو (۱۶۴۰-۱۷۱۱) نویسنده کتاب ده جلدى روشنگرى اسلام است که تالیف آن به سال ۱۶۸۲ م پایان پذیرفت. لیوچى (۱۶۵۵-۱۷۴۵) به شمار بسیار تالیف و ترجمه‏اش شهرت یافت، از جمله آثار او حقیقتهاى اسلامى در شش جلد، راه و روش آخرین پیامبر(ص) در بیست جلد و دستورات اسلام در بیست جلد مى‏باشد. شیخ ماده سین (۱۷۹۴-۱۸۷۴) نویسنده‏اى برجسته و پیشوایى ژرف‏نگر در علوم دینى است، وى همزمان با تدریس به دانشجویان در مساجد به امر ترجمه و تالیف نیز مى‏پرداخت. از آثار وى مى‏توان: گزیده‏اى از اصول چهارگانه دین، هدف زندگى، شناخت‏حقیقت اسلام و احکام دین را نام برد. از وى تاکنون سى اثر به چاپ رسیده است که مشتمل بر موضوعات گوناگونى از قبیل «قانون و دستور اسلام‏»، «ستاره‏شناسى‏»، «جغرافیا»، «دستورزبان عربى‏» و «بلاغت‏» مى‏باشد. بخشى از این کتابها را وى به تنهایى و بخشى را با همکارى نویسندگان دیگر تالیف کرد. لازم به یادآورى است که تعدادى از این کتابها به زبان چینى و تعدادى دیگر به زبان فارسى یا عربى و یا به هر دو زبان نوشته شده‏اند. متاسفانه او در زمانى که تنها پنج جزء از قرآن کریم را به زبان چینى ترجمه کرده بود، درگذشت. علاوه بر چهار دانشمند مشهور یاد شده دوران حکومت‏خاندان پادشاهى «چینگ‏»، (۶) نام‏آورانى چون جیون شى (۱۵۶۷-۱۶۵۷) و ووتسون چى (۱۵۹۸-۱۶۹۸) وجود داشتند. شایان ذکر است; که سلیمان دوون شیو (۱۸۲۸-۱۸۷۲) ساکن ایالت‏یون‏نان و رهبر جنبش مقاومت در برابر حکومت فئودالى خاندان چینگ، نخستین کسى است که در سال ۱۸۶۲م اقدام به چاپ قرآن کریم به روش کنده‏کارى بر روى چوب کرد. البته فراموش نکنیم که لى‏آن‏یوآن (۱۸۴۱-۱۹۰۳) نیز قبل از وى موفق به چاپ برگزیده‏اى از قرآن کریم با ترجمه چینى آن شده بود. شمار زیاد تالیفات اسلامى چین بازتاب از خودگذشتگى نخستین دانشمندان ما در مسیر غور و بررسى معارف دینى است و همین امر نیز کمک شایانى به نشر اسلام در آن سرزمین کرده است. مسلمانان چین در عرصه اقتصاد و سیاست نیز خدمات ارزنده‏اى ارائه کردند. اقوامى مانند اویغور، هویى، قزاق، دونگ شیانگ، قرقیز، سالا، تاجیک، ازبک، تاتار و باوآن پیوسته در زمینه تولید، بهسازى و نوآورى وسایل کشاورزى، احیاى زمینهاى بایر، ایجاد شبکه‏هاى آبرسانى، تحول کشاورزى و پرورش دام در مناطق شمال غربى چین، با اقوام هان، مغول، تبت و دیگر اقلیتهاى نژادى به تبادل تجربیات مشغول بودند. آنها در راه احیاى زمینهاى بایر شمال و جنوب کوههاى تیان‏شان و منطقه گذرگاه غرب رودخانه زرد و بعضى از بخشهاى ایالات نینگ شیا – گانسو و شانسى کوشیدند. از اسناد تاریخى چنین درمى‏یابیم که آن گروه از مسلمانان چین که در ساخت‏شبکه‏هاى آبیارى شرکت داشتند در مدت شش سال از ۱۲۷۴ تا۱۲۷۹ م به آبادانى ۰۰۰/۲۰۰ مو از اراضى بایر ایالت‏یون‏نان توفیق یافتند. مشهور است که ایالت‏سین‏کیانگ از خشکترین مناطق چین است و براى دگرگونى این شرایط مسلمانان محلى با همیارى دیگر نژادها به ساخت‏شبکه‏هاى آبرسانى پرداختند و به تلاشهایى طاقت‏فرسا در این راه دست زدند. این فعالیتها در پایان قرن نوزدهم میلادى به ثمر نشست و دو بخش شمالى و جنوبى ایالت‏سین‏کیانگ را زیرپوشش گرفت. در یادداشتهاى تاریخى محلى به این نکته اشاره شده است. شبکه آبیارى با برخوردارى از ۹۴۴ حلقه قنات اصلى و۳۳۰۳ حلقه قنات فرعى به خود مى‏بالد که عهده‏دار آبیارى مساحتى برابر ۰۰۰/۱۹۰/۱۱ مو از زمینهاى کشاورزى شده است. ایالت‏سین‏کیانگ پس از آزادى شاهد موقعیتى بى‏نظیر در آبرسانى بود، زیرا با حفر چاههاى آرتزین روش ساخت صدها طرح آبرسانى تغییر کرد. و در کنار مهار کردن برخى رودخانه‏ها به صورت اولیه‏اش، مناطق مشروب از قناتها نیز، بازسازى شد. اما شبکه‏هاى قنات که در سرتاسر ایالت نینگ شیا امتداد یافته در آغاز با سختکوشى قوم هان به وجود آمد و بعدها نیز قوم هویى در تکمیل آن شرکت جستند. مسلمانان قزاق که نسل اندر نسل، به دامپرورى مشغول بوده‏اند، سهم بسزایى در توسعه دامپرورى و صنعت ریسندگى و بافت پارچه‏هاى پشمى و دباغى پوست چین دارند. امروزه این قوم به پیروى از سایر نژادها به صنایع دستى، تجارت و حمل و نقل کالا روى آورده‏اند. شمار بسیارى از مسلمانان در میدانهاى سیاسى چین درخشیدند، که سید اجل شمس‏الدین (۱۲۱۱-۱۲۷۹) تنها یکى از آنان به شمار مى‏آید. وى به ریاست‏حکومت ایالت‏شنسى و یون‏نان انتخاب شد و در مدت حکومت‏خود «سازمان کشت گروهى‏» را بنیان نهاد. او با تمام همت در راه ساخت مسجدها و مدرسه‏ها، احداث پلها، راههاى کوهستانى و ساختمان چاپارخانه‏ها، ایجاد شبکه‏هاى آبرسانى، آوردن بذرهاى نو به منطقه کوشید و به ترویج‏حداکثر بهره‏ورى اهالى از ابزارهاى پیشرفته تولید به قصد توسعه اقتصاد محلى پرداخت. از آن زمان تاکنون پیوسته، این مرد سیاسى، دادگر و درستکار به پاس خدمات ارزنده‏اش مورد احترام و بزرگداشت اهالى آن منطقه است. پسر بزرگ وى، ناصرالدین (درگذشته به سال ۱۲۹۲ م) و پسر دیگرش حسن (درگذشته به سال ۱۳۱۰م) و «گاوکه گونگ‏» نقاش و نیز شمس‏الدین، که از او سخن رفت، همگى از سیاستمداران سرشناس مسلمانان به شمار مى‏آیند. هاى روى (۱۵۱۴-۱۵۸۷)، حاکم مسلمان، پرهیزکار و یگانه تاریخ چین است. وى هنگامى که بر تخت‏حکومت ایالت‏یون‏نان نشست، به منظور کاستن از رنج کشاورزان و افزایش تولید کشاورزى، به سازماندهى آنان در برابر حوادث طبیعى و سرکوب اشرار منطقه پرداخت. خدمات ارزنده او همچنان زبانزد مردم است. در کنار این فعالیتها، مسلمانان چین به مبارزه‏اى دامنه‏دار با حکومت فئودالى دست زدند و در میانه سده چهاردهم و آغاز قرن هفدهم در دو جنبش دهقانى کشور شرکت کردند. افزون بر این، در براندازى حکومت فئودالى خاندان یوآن و مینگ دخالت داشتند. در جنوب غربى چین، مسلمانان نژاد هویى با پیوستن به قوم هان و اقلیتهاى نژادى دیگر مانند یى، میاو، باى و… به شورش علیه حکومت فئودالى پرداختند و همزمان با آنان قوم هویى و اویغور و دیگر نژادها نیز در جنبشى مشترک در برابر حکومت فئودالى شمال غربى چین به پاخاستند. این شورشها که در میانه سده نوزده مناطق گسترده‏اى از کشور را فراگرفت و بیش از ده سال به طول انجامید بخشى از انقلاب دینى – دهقانى کشور چین به شمار مى‏آید. از جمله آنها لشگر شورشگر سلیمان دوون شیو است که گروهى از کشاورزان و کارگران معادن، اقوام هویى و هان ویى را در برمى‏گرفت. آنان حکومت‏53 شهر را به دست گرفتند به انقلاب دینى کشور تایبینگ یارى رساندند و ضرباتى شکننده بر پیکره حکومت ارتجاعى خاندان پادشاهى چینگ وارد ساختند. مسلمانان چین به همراه سایر مردم آن سرزمین، بدون خستگى و سستى با استعمارگران به مبارزه پرداختند. در سال ۱۹۰۰ م ارتشبد مسلمان مافولو مبارزه خود را بر ضد اشغال ارتش متحد هشت کشور کرانه تیانگین و دیوار چین آغاز کرد. تا آن که در راه مام میهن شرافتمندانه به شهادت رسید. در ایام جنگ دفاعى در برابر ژاپن (۱۹۳۷-۱۹۴۵) مسلمانان اقوام مختلف به مقاومت در برابر این تجاوز و کمک به خطوط مقدم جبهه پرداختند. آنان در پایگاههاى مقاومت، تحت فرماندهى حزب کمونیست چین تشکیلات و گروههاى مسلح ویژه‏اى را سازماندهى کردند. مابن چاى (۱۹۰۱-۱۹۴۴) فرمانده گردان هویى در طول پنج‏سال به عرصه بیش از صد جنگ در جنوب شهر پکن وارد شد و ضربه‏هایى مهلک بر اشغالگران ژاپنى وارد آورد، و در پى آن; این گردان لقب «سربازان آهنین شکست‏ناپذیر و ناگسستنى‏» گرفت. زمانى که مادرش به چنگ دشمنان افتاد و از وى خواستند تا پسرش را وادار به تسلیم کند، او با بى‏اعتنایى به تهدید و فریبشان قاطعانه خواسته آنان را رد کرد تا آن که با سرافرازى به شهادت رسید. «چوده‏» فرمانده کل لشگر راه هشتم ضمن تقدیر از این دو – مادر و فرزند – چنین گفت: این دو «نمونه‏هایى هستند از دو نژاد هان و هویى و قهرمانانى از دو نسل.» همچنین مسلمانان، فعالانه در حرکتهاى بزرگ انقلاب چین که به آزادى آن سامان در سال‏1949م انجامید، شرکت کردند; مثلا «قوه لونگ چن‏» زن قهرمان مسلمان قوم هویى با چوئن‏لاى رئیس فقید شوراى حکومتى در پایه‏گذارى «فرهنگ‏سرا»ى شهر تیانگین همکارى کرد، همچنان که در جنبش مشهور ۴ مى به سال‏1919 م حضور داشت. نژاد اویغور و دیگر اقوام سین‏کیانگ به رهبرى احمد قاسم (۱۹۱۴-۱۹۴۹ م) حکومت انقلابى و نیروهاى مسلح را در سالهاى ۱۹۴۴ تا۱۹۴۹ و در مناطق ایلى و تاچنگ و آلتاى تاسیس کردند، نیروهایى که ضربات سختى بر حکومت ارتجاعى کومین‏تانگ و نیروهاى استعمارگر در سین‏کیانگ وارد کرد، و جنگ آزادیبخش سراسر کشور را پشتیبانى کرد. مسلمانان چین افزایش تولید، آبادانى کشور، ایستادگى در برابر ستم‏هاى فئودالیسم و تجاوز توسعه‏طلبانه استعمار را از سنتهاى باشکوه و وظایف مقدس خود مى‏دانند. داد و ستدهاى دوستانه خارجى   در طول تاریخ، روابط عمیق دوستانه‏اى میان مسلمانان چین و دیگر مسلمانان آفریقا و آسیا برقرار بوده است. آنان و مسلمانان سایر کشورها در تبادل فرهنگى شرق و غرب و پیشرفت دادوستد میان چین و اعراب همکاریهایى مثبت داشته‏اند. در آغاز گفتار به راههاى قدیمى ارتباطى میان چین و مسلمانان اشاره شد. مشهور است که راه زمینى همان «راه ابریشم‏» معروف بود اما در زمینه راه دریایى تفصیل بیشترى لازم است. از آخرین سالهاى سده هفتم تا پایان سده پانزدهم، بندرهاى چین و شهرهاى مجاور آن مانند گوانگ‏چو، چیوان‏چو، فوچو، مینگ‏چو و یانگ‏چو لنگرگاه مسلمانان کشورهاى مختلف و دانشمندان و جهانگردان مسلمانى بود که پى‏درپى از راه دریا وارد آن سرزمین مى‏شدند. در اوج شکوفایى تجارت، شمار بازرگانان مسلمان غیربومى تنها در یک بندر چین از هزاران تا دهها هزار نفر برآورد شده است. اما بازرگانان چین که در میان آنها مسلمانان نیز بودند، براى تجارت راهى جنوب شرقى آسیا و سواحل اقیانوس هند شدند. در بغداد (سده هشت و نه میلادى) بازار مخصوص عرضه کالاهاى چینى از قبیل پارچه‏هاى ابریشمى و ظروف‏چینى وجود داشت. همزمان نیز در شهرهاى شانگهاى، گوانگ‏چو و یانگ‏چو بازارهایى مخصوص عرضه کالاهاى ایرانى و عربى شکل گرفت. در سده چهاردهم که جهانگرد عرب ابن‏بطوطه در جریان بررسى اوضاع عربهاى ساکن گوانگ‏چو مى‏گوید: گوانگ‏چو بزرگترین شهر جهان است و زیباترین بازار جهان در آن واقع شده است. وى هنگام دیدار از «چیوان چو» آن را «مرکز تجارت جهانى‏» به‏شمار آورده است. از یادداشتهایش برمى‏آید که بازرگانان عرب به جمع‏آورى ظروف چینى و سفالى، سنگهاى گرانقیمت‏به منظور انتقال به سرزمین هند و یمن بسیار تمایل داشتند. در مدتى طولانى، حدود هشت تا نه قرن، چینیان عطر و ادویه، شکر و پارچه‏هاى پشمى، عاج فیل و شاخ کرگدن، مرجان و مروارید، عنبر زرد وارد مى‏کردند و انواع پارچه‏هاى ابریشمى، چاى، ظروف سفالى، لاکى، زرین و نقره‏اى، مشک و داروهاى چینى صادر مى‏کردند. همزمان نیز مسلمانان اختراعات مردم چین از قبیل صنعت کاغذ، قطب‏نما و باروت را به سرزمینهاى اروپایى انتقال دادند. در زمانهاى گذشته، شمار بسیارى از جهانگردان عرب از چین دیدار کردند و سفرنامه‏هایى از خود به جاى گذاشتند. از جمله «سلیمان‏» بازرگانى عرب است که در سالهاى میانى سده نهم با گذشتن از شبه قاره هند، خلیج‏بنگال و پاکستان، سفرى دریایى به چین انجام داد. وى پس از بازگشت‏به وطن خود در سال ۸۵۰ م سفرنامه‏اى به نام سلسله التواریخ تدوین کرد. پس از مدتى «ابوزید حسن‏» مطالبى به آن افزود. این کتاب نخستین اثرى است که اوضاع چین را با تکیه بر «مشاهدات عربها در آن سامان بیان مى‏کند. در سده چهاردهم ابن بطوطه شمال آفریقا را به قصد چین ترک کرد. وى با دیدار از پکن، چیوان‏چو و گوانگ‏چو اوضاع بازرگانان مسلمان آفریقایى، شرایط اجتماعى – اقتصادى، آداب و رسوم، دادوستد، صنایع دستى و چشم‏اندازهاى طبیعى و جغرافیایى آن مناطق را در سفرنامه خود نگاشت. شایان ذکر است که چنگ‏خه دریانورد بنام جهان از مسلمانان ایالت‏یون‏نان و از نژاد هویى است. پدر و پدربزرگ وى به قصد اداى فریضه حج رهسپار مکه شدند. خود نیز در سال ۱۴۰۵ از سوى خاندان مینگ دستور یافت تا در راس یک ناوگان بزرگ دریایى شامل ۶۲ کشتى (با طول ۱۵۰ متر و عرضى بالغ بر ۶۰ متر) و ۲۷۸۰۰ دریانورد، سفر کند. او در طول ۲۵ سال از ۱۴۰۸ تا۱۴۳۳ هفت‏سفر انجام داد که در طى آنها از ۳۵ کشور آفریقایى و آسیایى دیدار کرد. او نخستین شخصى بود که به جنوب خط استوا در سواحل شرقى افریقا رسید. «چنگ‏خه‏» یک قرن و اندى پیش از کریستف‏کلمب کار دریانوردى را آغاز کرد و ناوگان وى از نظر شمار کشتى بیست‏برابر ناوگان غربى بود و این امر خود رخدادى بى‏نظیر در تاریخ دریانوردى است. «چنگ‏خه‏» به بسیارى از مناطق مسلمان‏نشین از جمله مالزى، اندونزى، شبه قاره هند، ایران، مالدیو، ظفار، عدن، جده، مکه، تنگه هرمز در خلیج عمان، موگادیشو، بوراوا، جیوب، مالین و… سفر کرد، و در آخرین سفر خود، به قصد اداى فریضه حج رهسپار مکه شد. سفرهاى «چنگ‏خه‏» در تقویت روابط دوستانه میان ملت چین و ملتهاى آسیا و آفریقا و همچنین توسعه مبادلات فرهنگى – اقتصادى با دیگر کشورها اثر بسزایى داشت. ماخوان، فى‏شین و کونگ‏چن که چنگ‏خه را در سفرهایش همراهى مى‏کردند، هر کدام جداگانه کتابهاى «دینهاى جهان‏»، «دیدنیهاى گوناگون‏» و «یادداشتهایى پیرامون کشورهاى خارجى‏» را تالیف کردند. این کتابها از مهمترین اسناد روابط دوستانه میان چین در کشورهاى آسیایى – آفریقایى آن زمان به‏شمار مى‏آید. گرچه تجاوز استعمارگران و امپریالیستها به شرق مانع انجام دیدارهاى دوستانه میان مسلمانان چین و مسلمانان دیگر کشورها شد اما این دیدارها و دوستى‏هاى دیرینه هیچ‏گاه قطع نشد و پس از بنیانگذارى جمهورى خلق چین و به استقلال رسیدن پى‏درپى دولتهاى آسیایى – آفریقایى به مسیر طبیعى‏اش بازگشت و وارد مرحله‏اى تازه شد. در سال‏1953 «انجمن اسلامى چین‏» تاسیس شد. این انجمن به طور مرتب گروههایى را جهت اعزام به حج تمتع سازماندهى کرد. این گروهها از طرف حکومت و مردم عربستان با استقبال دوستانه روبرو مى‏شوند. آنان طبق معمول پس از پایان فریضه حج از چند کشور اسلامى دیدار مى‏کنند و پیام دوستى عمیق خود را به مردم و مسلمانان آن کشورها مى‏رسانند. تاکنون این کاروانها از حدود سى کشور بازدید کرده‏اند. افزون بر آن; این انجمن پیوسته هیاتهاى کشورهاى اسلامى و شخصیتهاى معروف دینى را به دیدار از چین فراخوانده و از آنها پذیرایى کرده است. با نگاهى به آینده درمى‏یابیم; که افقى روشن‏تر پیش روى ماست. امروزه ما مسلمانان چین دوشادوش دیگر اقوام با تمام توان در راه توسعه اقتصاد، فرهنگ، علوم و آموزش کشورمان مى‏کوشیم. زیرا در پرتو اجراى سیاست‏برابرى نژادها و آزادى دین، که متن قانون اساسى بر آن تصریح کرده میدان وسیعى براى شکوفایى استعداد مسلمانان در کاوشهاى علمى گشوده شده است. در آینده مسلمانان دامنه پژوهش خود را پیرامون قرآن کریم، حدیث، فقه و فلسفه اسلامى گسترش خواهند داد، و با کوشش در راه پرورش افرادى شایسته در این زمینه‏ها به غور در تاریخ و فرهنگ نژادهاى گوناگون بویژه تاریخ اسلام در جهان و سرزمین چین و سیر تحول اندیشه اسلامى خواهند پرداخت. آنها مى‏کوشند تا از سهم بیشترى در رشد تفاهم و تبادل علمى – فرهنگى مسلمانان کشورهاى مختلف و افزایش روزافزون روابط دوستانه میان ملت چین و مردم آسیا و آفریقا برخوردار شوند. پی نوشت ها:  1- اساس آمار ذکر شده گزارشهاى رسمى است و جمعیت واقعى مسلمانان این کشور بسیار بیشتر است – م. ۲- .Ch|angan امروزه شانگهاى نامیده مى‏شود – م. ۳- تقویم جدید به نام Wan Nien Li توسط جمال‏الدین (به چینى (Cha – Ma – Lu – Ting ستاره‏شناس ایرانى نگاشته شد. نیدهام، ژزف، تاریخ تمدن و علم در چین، ج‏3، ص‏49، چاپ ,Cambridge سال ۱۹۵۴. – م. ۴- دوران حکومت‏سلسله یوآن (Yuan) از (۱۲۶۰ تا ۱۳۶۸) مى‏باشد – م. ۵- دوران حکومت‏سلسله مینگ (Ming) از (۱۳۶۸ تا ۱۶۴۴) مى‏باشد – م. ۶- چینگ‏یامنچو (Ch|iug) نام یکى از اقوام مهاجم شمال چین است که در سالهاى (۱۶۴۴ تا ۱۹۱۲) در آن سرزمین حکومت کردند – م.

 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.