ابن سینا و اندیشه های سیاسی و اجتماعی

حسن بن عبدالله بن حسن بن علی بن سینا ،(۱) معروف به ابو علی سینا ، در سال ۳۵۸ . ش . در یکی از دهات بخارا به دنیا آمد ، در سن ۵۸ سالگی در همدان در گذشت و در همان جا به خاک سپرده شد(۲) . وی عمر خود را در فراگیری علم ، مطالعه ، تحقیق ، تألیف ، مداوای بیماران ، همچنین در سیاست و وزارت گذراند . از این رو ، اگر چه بیش تر تألیفاتش در علوم فلسفه ، طب و نجوم است ، اما در عمل و اندیشه ی سیاسی نیز سرآمد روزگار خود بود. به همین دلیل ، بارها به مقام وزارت رسید ، مدت ها در حبس و گاه نیز متواری بود و در اختفا به سر برد . او در اندیشه ی سیاسی نیز صاحب تحریراتی چون تدبیر منزل در سیاست الهی است . (۳) اوضاع سیاسی و اجتماعی عصر ابوعلی سینا   اوضاع سیاسی و اجتماعی در زمان حیات ابو علی سینا نامطلوب و ناهنجار بود ، به گونه ای که دولتهای متعددی همچون دیالمه در بخش اعظم ایران ، آل زیار در مناطق جنوبی ، و سامانیان در ماوراء النهر و ما بقی خاک ایران حاکمیت داشتند ، قدرت خلفای بنی عباس نیز در قلمرو خاک ایران ، صرفاً به اعطای القاب برای امرا و نه اداره ی سیاسی – اجتماعی محدود بود و مردم با جنگ های زیادی چون حمله ی سلطان محمود غزنوی به خراسان ، سیستان ، ماوراء النهر و ری مواجه بودند . از این رو ، اندیشه های سیاسی و اجتماعی ابو علی سینا واکنشی نسبت به وضعیت موجود و تلاشی برای بهبود آن به شمار می رود . (۴) علاوه بر آن ، ابو علی سینا بخشی از زندگی خود را در دوره ی حکومت سلطان محمود غرنوی گذراند . سلطان محمود میل داشت ابوعلی سینا را در کنار خود داشته باشد تا از وی برای افزایش اعتبار و منزلت سیاسی حکومتش بهره گیرد . اما ابو علی سینا هیچ گاه دعوت او را برای پیوستن به حکومت غزنویان نپذیرفت . این رفتار سیاسی ابن سینا ناشی از خصوصیات شخصی خودش و ویژگی های حکومتی سلطان محمود غزنوی بود ؛ زیرا سلطان از نظر دینی از مذهب حنفی و مسلک اشعری پیروی می کرد و در عقیده ی خود بسیار تعصب داشت به حدی که غیر همکیشان خود را کافر و مرتد و ریختن خون آن ها را جایز می دانست ، در حالی که ابو علی سینا بر اساس اعتقادات شیعی ، حکومت متعصبانه ی سلطان محمود را قبول نداشت . (۵) محمود غزنوی ، که در شکل گیری اندیشه های سیاسی و اجتماعی ابو علی سینا نقش داشت ، اولین پادشاهی است که لقب « سلطان » بر او نهاده شد . همین مسأله از عدم اعتنای جدی به اسلام در چنین حکومتی دارد . همچنین وجود چاپلوسی و تحسین اعمال ناروای سلطان توسط در باریان ، ستودن فتوحات پر از کشتار شاه از سوی شعرا ، اذیت و آزار اندیشمندانی مانند ابوریحان بیرونی و ابوالقاسم فردوسی ، تشریفات همراه با لعب و لهو ، فساد و استبداد مطلق ، و اعدام دانشمندان به جرم اعتقادات شیعی از دیگر و یژگی های حکومتی است که در زمان سلطان محمود غزنوی ( معروف ترین و مقتدرترین پادشاه غزنوی ) بر بخش اعظم ایران – یعنی : از همدان تا ماوراء النهر – حاکمیت داشت .(۶) نابرابری های اجتماعی   به عقیده ی ابو علی سینا زندگی انسان با حیوان متفاوت است . علت این تفاوت در دو چیز است : اول . نیازهای انسان به آن دلیل که انسان از عقل پیروی می کند ، متعدد و متنوع است . به همین دلیل ، نیازهای انسان طیف و سیعی از خواسته های مادی ، معنوی ، فردی و اجتماعی را شامل می شود . اما نیازهای حیوان صرفاً مادی ، فردی و فاقد هر گونه هدف و کمال جویی آگاهانه است ؛ چرا که حیوان تابع غریزه است . دوم . چون نیاز انسان متعدد است و خود نیز به تنهایی قادر نیست همه ی نیازهایش را تأمین کند ، به تقسیم کار روی می آورد و روشی برمی گزیند که به تعاون و همکاری می انجامد . ضرورت دیگر این همکاری در تفاوت انسان ها از همدیگر است . به بیان دیگر، هر یک از انسان ها استعداد برآوردن یک یا چند نیاز انسانی را دارد. از این رو ، در صورت همکاری جمعی ، می تواند به همه ی نیازهای خویش پاسخ دهد . (۷) اختلاف انسان ها در استعدادو توانایی ، از حکمت و مشیت الهی سرچشمه می گیرد و برای بقا و تکامل جامعه ی انسانی ضروری است . به بیان دیگر ، اگر همه ی مردم پادشاه باشند ، همدیگر را نابود می کنند . اگر همه غنی و توانگر و در ثروت ، یکسان و برابر باشند، هیچ کس برای دیگر ی کار و خدمت نمی کند و نیاز هیچ کس بر آورده نمی شود و اگر همه در فقر به سر برند ، از تنگدستی ، گرسنگی و تشنگی هلاک می شوند . این تفاوت ها ، اختلاف در درآمد و ثروت و سرانجام ، پدید آمدن طبقات اجتماعی را فراهم می آورد . برپایه ی همین تفاوت ها ، سه طبقه ی سیاستمداران ، صنعتگران و پاسداران در جامعه شکل می گیرند . (۸) سیاستمداران در رأس جامعه قرار دارند . در طبقه ی سیاستمداران نیز باید مدیر و سیاستمداری قرار داشته باشد که حقایق فلسفی را بداند و یا مبادی دین را بشناسد. اگر حقایق فلسفی را می فهمد بر اساس آن و گرنه برپایه ی مبادی دین به وظایفی همچون هدایت رعیت به عبادت ، تحقق عدالت اجتماعی ، تهیه ی ابزار جنگی و نظارت بر دخل و خرج بیت المال بپردازد . او همچنین باید مردم را به اطاعت ازجانشین خود که بر اساس صفات علم ، شجاعت و مانند آن برمی گزیند ، وادارد ؛ زیرا فقط در این صورت ، مدینه ی عادله و صالحه ، که تأمین کننده ی سعادت دنیا و آخرت بشر است ، شکل می گیرد . (۹) حکومت دینی   به عقیده ی ابن سینا ، وجود قانون عدل و اجرای آن متضمن استقرار امنیت و فراهم شدن آزادی در جامعه است که آن نیز به رفاه و آسودگی دنیا و آخرت انسان ها منجر می شود. البته قانونی ، چنین رهاوردی دارد که پیامبران ( ع ) از سوی خداوند آورده اند و یا ناشی از قانون الهی باشد و معصومان ( ع) و یا جانشینان آنان ( عالمان دینی ) آن را به مرحله اجراگذارند .(۱۰) از نظر ابن سینا ، این قوانین سه دسته اند : ۱- قوانین عقلی : این قوانین در همه ی مکانها و زمان ها ثابتند و درستی و نادرستی همه چیز به آن سنجیده می شود . ۲- قوانین کلی : قوانینی هستند که با گذشت زمان تغییر می کنند و در مکان های مختلف اشکال گوناگونی به خود می گیرند و این قوانین ، نحوه ی اجرای قوا نین عقلی را نشان می دهند و به عنوان مفسر قوانین عقلی به کار می روند . ۳- قوانین جزئی : قوانینی که به وسیله ی شوراهای محلی و با تبادل نظر با افراد کاردان پدید می آیند و شدیداً در معرض تغییر و دگرگونی اند ، قوانین جزئی نام دارند . (۱۱) حکومتی که قانون عدل را به مرحله ی اجرا می گذارد ، باید خود عالم به قانون و عامل به آن باشد . حکومتی شایستگی اجرای قانون را دارد که دور اندیش ، اندیشمند و عالم در دین باشد . بنابراین ، او تمایزی بین دین و سیاست قایل نیست و این دو را از یک مقوله ی واحد می داند . چنین حکومتی « حکومت دینی » است . حکومت دینی قوا نین مورد نیاز رعیت را فراهم می آورد . و خودو مردم را ملزم به رعایت مقررات می داند . بدین سان ، دست ستمگران از ستمدیدگان کوتاه می شود و عدالت در جامعه استقرار می یابد .(۱۲) همچنین حکومت دینی وظیفه دارد سازمان هایی را برای اداره ی امور مردم تشکیل دهد ، مردم را به کار فراخواند و از بیکاری بازدارد . از کار افتادگان را جمع آوری نماید و آنان را سرپرستی کند ، در تأمین کالاهای مورد نیاز مردم بکوشد و از کارها و حرفه های بی ثمر و زیان آور جلوگیری نماید . علاوه بر آن ، حکومت دینی باید مروج تعاون و همکاری ، سوادآموزی و درست کاری باشد و از تخلف از قانون و سرپیچی از اوامر حکومت ممانعت به عمل آورد . (۱۳) نقش سیاسی خانواده   ازدواج پیوند دهنده ی زن و مرد و عامل پدید آوردن خانواده است . تعدد خانواده ها وخانوارها نیز به تشکیل جامعه و اجتماع می انجامد . بنابراین ، ازدواج به سه دلیل صورت می گیرد : اول . مهم ترین عامل درپیدایی خانواده ، نیاز بشر به غیر است . انسان بدون کمک دیگران و به تنهایی ، قادر به ادامه ی حیات وتأمین نیازهای جسمی و روحی خود نیست . دوم . ازدواج وسیله ای مناسب و مطلوب برای توالد و تداوم نوع بشر است . سوم . محصول ازدواج ، کودکانی هستند که پس از رشد ، عصای دست پدران و مادران ناتوان ، عاجز و پیر می شوند . از این رو ، ازدواج بیش از آن که تأمین کننده ی نیازهای فردی باشد ، تأمین کننده ی نیازهای جمعی است . در نتیجه ، بعد اجتماعی ازدواج از بعد فردی آن برجسته ترمی نماید . (۱۴) در ساختار سیاسی خانواده ، مرد در رأس قدرت قرار دارد و او است که مدیریت و کیاست خانواده را بر عهده می گیرد ، بردیگران فرمان می راند و دیگران از او اطاعت می کنند . اما مرد خانه در اداره ی خانواده ( جامعه کوچک )، باید به سه اصل توجه نماید و سیاست و اداره ی خانواده را بر آن اصول قرار دهد . (۱۵) ۱- باید بداند که « بهترین زن آن است که عاقل ، دیندار ، شرمگین ، زیرک ،دوستدار ، زاینده ، کوتاه زبان ، مطیع ، یک دل ، امین ، گران سنگ و خادم شوی [شوهر] باشد و مال اندک شوی را از طریق اقتصاد ، فزونی دهد و با خوی خوش ، غم های او را بگسارد و اندوه او را تسکین دهد . » 2- احترام به زن ، رعایت حال او ، تأمین نیازهایش و تربیت او بر عهده ی مرد است تا زن بتواند به وظایف و تکالیف خود عمل نماید . ۳- مرد باید زن را به کاری مشغول کند ؛ زیرا زن بیکار توان ، همت و وقتش صرف کارهای بیهوده می شود . (۱۶) ابو علی سینا توصیه های مذکور را به آن دلیل ابراز می دارد که خانواده را اساس اجتماع می داند ، سلامت آن را به سلامت اجتماع پیوند می زند و آگاهی از این مسائل و به کار بستن آن را برای مردان ، که در رأس این دو جامعه ( خانواده و اجتماع ) قرار دارند ، ضروری می شمرد . دیگر آراء سیاسی ابن سینا   افکار سیاسی ابن سینا محدود به آنچه گفته شد ، نیست ، بلکه وی در تألیفاتش به نکاتی دیگر از موضوعات مرتبط با علم سیاست به شرح ذیل اشاره کرده است : ۱- او غایت زندگی انسان را سعادت می دانست . سعادت را نیز فانی در عقل فعال ( خداوند تبارک و تعالی ) تفسیر می کرد . به عقیده ی او ، فقط در صورت فانی شدن انسان در خدا است که اتصال و پیوند بین عالم دنیا با عالم آخرت برقرار می شود . (۱۷) ۲- ابن سینا با آگاهی از رابطه ی تنگاتنگ تعلیم و تربیت با پدیده های سیاسی ، توصیه می کند که کودکان را به ایمان بیارایید ، به آنان اخلاق نیکو بیاموزید ، تندرستی شان را با ورزش حفظ کنید ، سواد یادشان دهید و آن ها را به کارهای شایسته ای که به آن دلبستگی دارند ، بگمارید . (۱۸) ۳- به اعتقاد ابن سینا ، علوم به دو دسته ی ثا بت و غیرثابت تقسیم می شود . علوم ثابت ( یا حکمت ) به نظری و عملی و حکمت نظری به علوم طبیعی ، ریاضی ، و علم الهی و حکمت عملی به علم اخلاق ، تدبیر منزل و تدبیر مدنی ( علم سیاست ) تقسیم می گردد . (۱۹) ۴- شیخ الرئیس عقیده داشت که دریافت مالیات ، غرامت های جنگی و مصادره ی اموال مخالفان حکومت ، تنها راه تهیه ی مخارج سپاهیان ، کارمندان ، بیماران ، از پاافتادگان و دیگر نیازمندان است . (۲۰) خلاصه مطالب   1- ابن سینا در بخارا به دنیا آمد و در همدان درگذشت ، وی علاوه بر فلسفه، طب ، و نجوم ، در عمل و اندیشه ی سیاسی نیز سرآمد روزگار خود بود . بخشی از آراء سیاسی او متأثر از شرایط و اوضاع سیاسی و اجتماعی است . به بیان دیگر ، حضور دولت های مختلف در نقاط ایران ، وقوع جنگ ها و حمله های متعدد غزنویان به شهرهای ایران ، و وجود سلطانی ظالم ، متعصب و ضد شیعی چون سلطان محمود غزنوی در شکل گیری تفکر و اقدام سیاسی ابن سینا نقش داشت . ۲- به عقیده ابن سینا ، ناتوانی انسان ها در تامین همه نیازهای انسانی و نیز اختلاف انسان ها در استعداد ، دو عاملی است که تقسیم کار و همکاری متقابل و جمعی را اجتناب ناپذیر ساخته است . حاصل این همکاری جمعی دو چیز است : اول این که نیازهای متعدد انسانی برآورده می شود . دوم آن که تقسیم کار و تفاوت استعدادها به اختلاف در درآمد و سرانجام ، به پدید آمدن طبقات اجتماعی همچون سیاستمداران و صنعتگران می انجامد . ۳- ابن سینا معتقد به حکومت دینی بود . از نظر وی ، حکومت دینی حکومتی است که عالم به قانون عدل ( قانون الهی و قوانین ناشی از آن ) و عامل بدان باشد و حکومتی شایستگی اجرای قانون عدل را دارد که دور اندیش ، اندیشمند و عالم در دین باشد ؛ یعنی : حکومتی که در آن ، تمایزی بین دین و سیاست نباشد . چنین دولتی وظیفه دارد به اداره ی امور مردم بپردازد و در تأمین نیازهای مردم و ترویج همکاری و تعاون جمعی اهتمام بورزد . ۴- ازدواج به دلیل نیاز انسان به غیر ، ضرورت تداوم نوع بشر و نیاز به مددکار در پیری شکل می گیرد. بنابراین ، ازدواج بیش از آن که تأمین کننده ی نیازهای فردی باشد ، تأمین کننده ی نیازهای جمعی است . با ازدواج ، خانواده شکل می یابد و مرد در رأس آن قرار می گیرد و البته او در اداره ی این جامعه ی کوچک ، باید زنان را بشناسد و نیازهایشان را برآورد ؛ زیرا خانواده اساس اجتماع است و سلامت آن به سلامت اجتماع پیوند می خورد . ۵- ابن سینا همچنین عقیده داشت غایت زندگی انسان ، سعادت است . باید در تعلیم و تربیت کودکان کوشید دریافت مالیات ، غرامت جنگی و مصادره ی اموال مخالفان تنها راه تهیه ی درآمد دولت است . پی نوشت :   1- برخی گفته اند « سینا » اشاره به صحرای سینا است ؛ زیرا جد پنجم ابوعلی سینا در صحرای سینا می زیست . ۲- ابو علی سینا شیعه بود . علاقه ی مفرط وی به فلسفه و انتخاب کنیه ی ابو علی از سوی او بخشی از دلایل شیعه بودن ابن سینا است . علاوه بر آن ، همکاری وی با حکمرانان شیعه ، بر شمردن امتیازات علی ( ع) بر دیگران در امر خلافت ، تولدو زندگی در یک شهر شیعی مذهب و … نیز از دلایل شیعی بودن او است . ر. ک : فلاسفه شیعه ، نعمه ، ص ۱۵۲ . ۳- همان ، ص ۱۴۴ – ۱۵۶. ۴- نابغه ی شرق ،نورالله لاروردی ، ص ۸ – ۱۱ . ۵- همان. ۶ – همان. ۷- تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی ، حلبی ، ص ۲۲۳. ۸- همان . ۹ – تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی ، حلبی ، ص ۲۲۵ . ۱۰- مجموعه مقالات و سخنرانی های هزاره ی ابن سینا ، کمیسیون ملی یونسکو در ایران ، ص ۸۳ – ۹۹. ۱۱- همان . ۱۲-مجموعه مقالات و سخنرانی های هزاره ی ابن سینا ، کمیسیون ملی یونسکو در ایران – ص ۸۳ – ۹۹. ۱۳- همان . ۱۴- تاریخ اندیشه های اجتماعی در اسلام ، ستوده ، ص ۷۱ – ۷۳ . ۱۵- همان . ۱۶- همان . ۱۷- ابن سینا ، محمود مرعشی ، ص ۳۳. ۱۸- تاریخ فلسفه در ایران و جهان اسلامی ، حلبی ، ص ۲۲۶. ۱۹- ابن سینا ، مرعشی ، ص ۲۲. ۲۰- دائره المعارف تشیع ، ج ۱ ، ص ۳۳۴.   منبع:کتاب اندیشه های سیاسی مسلمانان آموزش عقیدتی سیاسی
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.