اسوه تقوا – قسمت اول

بررسى روایات اخلاقى – اجتماعى حضرت عبدالعظیم حسنى(علیه السلام)از اساسى‏ترین توصیه‏هاى قرآن کریم، سفارش به تقوا و تهذیب بوده، و آیات فراوانى در این باره نازل شده است؛ گاه یک آیه، دو بار بر تقوا تأکید دارد.(۱)مکتب انسان‏ساز انبیا(ع) این امتیاز را دارد که به کلى‏گویى نمى‏پردازد، بلکه اسوه‏هاى عینى و نمونه‏هاى خودساخته‏اى را ارائه مى‏دهد؛ چنان که با بسیارى از چهره‏هاى خودساخته و شاخص در قصه‏هاى قرآن کریم آشنا مى‏شویم.سید الکریم عبدالعظیم حسنى، نمونه زیبایى از اسوه‏هاى علم و عمل در این مکتب توحیدى است. با تأسف بسیار باید گفت که در عصر او و دوران پس از او شرایطى فراهم نشد تا فضایل امثال ایشان ثبت گردد. از این رو ،بسیارى از مکارم عالى اخلاقى این سید کریم، از حافظه تاریخ محو شده، لذا اکنون ناگزیریم به اشارات تذکره‏نویسان بسنده کنیم و یا با بهره‏گیرى از روایات مسندش، دغدغه‏هاى علمى و عملى و سمت و سوى سیره اخلاقى‏اش را بررسى کنیم. اى کاش شرایط و زمینه‏هاى کنونى، چند قرن پیش‏تر پدید آمده بود!در عظمت خُلق عظیم و قلب سلیمِ این سید کریم همین بس که امامان معصوم معاصرش و تمامى تذکره‏نویسان، او را ستوده‏اند و تاریخ‏نگارانِ دوست و دشمن حتى یک مورد انحراف و اعوجاج و یک نقطه سیاه در زندگانى‏اش نیافته‏اند و در طول تاریخ، او را به جلالت قدر ستوده‏اند.ابو حمّاد رازى گوید:در شهر سامرا به محضر امام هادى(ع) رسیدم و از احکام و مسائل حلال و حرام پرسیدم. او مرا پاسخ گفت و به هنگام وداع فرمود: «اى حمّاد، اگر براى تو مشکلى در دین پیش آمد، از عبدالعظیم بن عبداللّه حسنى بپرس و سلامم را به او برسان».(2)نیز شیخ صدوق(ره) آورده است:مردى بر حضرت ابوالحسن، على بن محمد هادى(ع) وارد شد، حضرت پرسید: «کجا بودى؟» گفت: به زیارت حسین(ع) رفته بودم. فرمودند: «اگر قبر عبدالعظیم را -که نزد شماست زیارت مى‏کردى، چون کسى بودى که قبر حسین(ع) را زیارت کرده است».(3)عالمان رجالى و تذکره‏نویسان، همگى از او به تقوا و پارسایى یاد کرده‏اند.(۴)آنچه باعث توثیق و اعتمادِ اصحاب سیر و سلوک به آیین اخلاقى حضرت عبدالعظیم مى‏گردد، این امتیاز اوست که شهد معرفت و حکمت را از زلال‏ترین سرچشمه آن نوشیده است. چه افتخارى بالاتر از این که این شخصیت، هم در اوج شرافت نسبى و هم دست‏پرورده امامان معصوم معاصر خویش است.حضرت امام امیرالمؤمنین(ع) با مباهات به معاویه مى‏نویسد:إنّا صنائع ربّنا و الناس بَعدُ صنائع لنا؛(۵) ما دست‏پرورده پروردگارمان هستیم و در مرحله بعد، مردمِ مؤمن، دست‏پرورده مکتب ما هستند.او با تمسک به عروه الوثقى‏هاى وادى اخلاق، از اعوجاجها و یک‏سونگریها و افراط و تفریطهاى مکتبهاى بشرى نظیر عرفان بودایى، معنویت مسیحى، سیر و سلوکهاى صوفیانه و … در امان است.اهمیت درستى راه در این است که اخلاق، چهره و ماهیت جان را شکل مى‏دهد و روح و فطرت پاک الهى را مى‏سازد. بنابراین، اگر راه درست باشد، آدمى به سوى ملکوت، وگرنه به سراشیبى حیوان صفتى، درنده‏خویى و شیطنت سقوط مى‏کند و سیرتش از انسانیت بیرون مى‏شود.از آنجا که بیشتر مسائل اخلاقى در ارتباط «انسان با خداى تعالى» یا «انسان با دیگران» و یا ا«نسان با خودش» جا مى‏گیرد، جلوه‏هاى اخلاقى رفتار و گفتار حضرت عبدالعظیم در همین سه زمینه تقدیم مى‏شود.
انسان و خداوند

۱. عبادت و عبودیتاحمد بن محمد بن خالد برقى -که معاصر و راوى آن حضرت است مى‏گوید:عبدالعظیم در حال خوف و فرار از خلیفه، وارد شهر رى گردید و در سرداب منزل یکى از شیعیان ساکن شد. وى در آن زیرزمین -که مخفیگاه او بود، روزها روزه‏دار بود و شبها به نماز مى‏پرداخت.(۶) در وصف پارسایان آمده است:کانُوا قَلِیلاً مِنَ اللَّیْلِ ما یَهْجَعُونَ وَ بِالأَسْحارِ هُمْ یَسْتَغْفِرُونَ؛(۷) اندکى از شب را مى‏خوابند و در سحرگاهان به دعا و استغفار مى‏پردازند.مرحوم رازى مى‏نویسد:در عبادت آن حضرت رسیده است که در مدت عمرش بیشتر روزها، بلکه غالب ایام را روزه و شبها را به عبادت و نیایش خداوند متعال مى‏گذرانیده است.(۸)
عبودیت و بندگىبرنامه‏هاى عبادى مثل نماز و روزه و دعا و زیارت، همه براى ایجاد روحِ بندگى و کوبیدن خودپرستى است که سرلوحه دعوت همه انبیا و از بزرگ‏ترین مدالهاى افتخارى است که قرآن کریم به پیامبر خاتم مى‏دهد:وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِی کُلِّ أُمَّهٍ رَسُولاً أَنِ اعْبُدُوا اللّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطّاغُوتَ.(۹)همچنین پیامبر اکرم(ص) را با عنوانهایى نظیر «عبده»(10) مى‏ستاید! زیرا عبودیت و فناى در اراده خدا، سکوى پرستش به ملکوت معنویت است و نقطه مقابل آن -که خودپرستى است بزرگ‏ترین مانع صراط مستقیم و یکى از مهم‏ترین مشخصه‏هاى گمراهان است؛ همان گونه که ابلیس گوید: «أَنَا خَیْر مِنْهُ»(11)؛ من بهتر از آدمم، پس نباید من سجده کنم».قارون نیز گوید: «إِنَّما أُوتِیتُهُ عَلى‏ عِلْمٍ عِنْدِی‏(12)؛ این ثروت را تنها به دلیل دانش اقتصادى خودم، به دست آوردم، پس چرا زکاتش را بدهم.» و فرعون هم فریاد برمى‏زند: «أَنَا رَبُّکُمُ الأَعْلى‏(13)؛ من برترین پروردگار شمایم».حضرت عبدالعظیم -که دریایى از علم است در برابر اقیانوس بى‏کران عصمت، خود را از قطره‏اى کمتر مى‏بیند و با اتصال به ولایت، از حضرت امام هادى(ع) درخواست عرضِ ایمان دارد تا اندیشه و عقاید خویش را در برابر آینه عصمت و حقیقت محک زند، اگر مورد رضایت خدا بود، بر آن ثابت قدم بماند و اگر احیاناً چیزى جز آنچه خدا مى‏خواهد در عقایدش بود، کنار بگذارد.عجیب آنکه تمامى معتقداتش مطابق حقّ و بى‏اعوجاج بوده و امام(ع) او را تشویق فرموده است.(۱۴)نیز حضرت عبدالعظیم تفسیر آیه شریفه: «الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ‏(15)؛ به بندگان خودم مژده بده، کسانى که سخن را مى‏شنوند و از بهترینش پیروى مى‏کنند» را از امام صادق(ع) چنین نقل مى‏کند:هم المسَّلّمون ل‏آلِ محمّد، الذین إذا سمِعوا الحدیث لم یزیدوا فیه و لم ینقصوا منه، جاؤوا به کما سمعوه؛ مصداق بارز این آیه شریفه، کسانى هستند که از هر جهت تسلیم آل محمدند(ع)، همان کسانى که به هنگام استماع حدیثِ معصوم(ع) بر آن نمى‏افزایندو از آن نمى‏کاهند و همان گونه که دریافت کرده‏اند به دیگران مى‏رسانند.نمونه دیگرى از مسند حضرت عبدالعظیم در این زمینه، بسیار گویا و زیباست. وى از امام جواد(ع) و او از پدر بزرگوارش از امام کاظم(ع) نقل مى‏کند:عمرو بن عبید نزد پدرم حضرت صادق(ع) آمد، پس از سلام و نشستن، آیه شریفه:«الَّذِینَ یَجْتَنِبُونَ کَبائِرَ الإًِِثْمِ وَ الْفَواحِشَ‏(16) را تلاوت کرد و ساکت شد. حضرت پرسید: «چرا ساکتى؟» عرض کرد: دوست دارم گناهان کبیره را از کتاب خداى عزیز و جلیل بشناسم. آن گاه امام(ع) فرمود: «آرى اى عمرو، بزرگ‏ترین گناهان کبیره، شریک قرار دادن براى خداست، که مى‏فرماید:«مَنْ یُشْرِکْ بِاللّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ(۱۷)؛ هرکه براى خدا شریک قرار دهد، بهشت را براى او ممنوع و حرام مى‏کند». آن گاه سایر گناهان کبیره را با شاهدى از قرآن به او معرفى فرمود. در پایان روایت آمده است: «فَخَرج عمرو و له صراخ من بکائه و هو یقول: هلک من قال برأیه و نازعکم فى الفضل و العلم؛ یعنى عمرو از منزل امام با فریاد و گریه بیرون شد و مى‏گفت: نابود است هر که از پیش خود عقیده‏اى برگزیند و در فضل و علم با شما درافتد».منظورش مکتبها و فرقه‏هاى انحرافى است که همواره بر محور خودخواهى بوده و هست.نیز از امام باقر(ع) در تفسیر آیه شریفه: «کذَّبُوا بِ‏آیاتِنا کُلِّها»،(۱۸) چنین نقل مى‏کند:یعنى الأوصیاء کلّهم؛(۱۹) منظور از تکذیب آیات خدا، نپذیرفتن اولیاى خداست، تمامى آنان.
۲. محبت الهىسیر زندگانى عبدالعظیم و مهاجرتش از زادگاه و دیار آبا و اجدادى و دست شستن از نعمتها و امتیازهاى وطن و ایثار و فداکاریهاى فراوان در راه خدا، انسان را به یاد یاران مخلص پیامبر(ص) مى‏اندازد که براى خدا هجرت کردند و با دست خالى و پاى برهنه و دل‏کندن از کسب و کار و خانه و زندگى در جمع خویشان و گزینش آینده‏اى پرخوف و خطر، نقد جان بر کف اخلاص نهادند و دل در گروِ محبت خدا نهادند.راستى اگر ایمان و محبت خدا نبود، چگونه قابل تصور بود که ایشان خود را به آب و آتش زند و از مدینه به عراق و از آن‏جا به رى برسد.اینک نگاهى به برخى از روایات مسند حضرت عبدالعظیم مى‏اندازیم.قال رسول‏اللّه(ص) للناس و هم مجتمعون عنده: أحبّوا اللّهَ لِما یَغْدُوکم به مِن نِعَمه، و أحبّونی للّه تعالى، و أحبّوا قرابتی لی؛(۲۰)به خدا عشق بورزید، زیرا هر روزه به شما نعمت مى‏دهد و مرا براى خدا دوست بدارید و به نزدیکانم براى من محبت کنید.این روایت، تفسیر آیه‏هاى شریفه قرآنى در باب محبت است؛ مانند: «قُلْ إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّهَ فَاتَّبِعُونِی یُحْبِبْکُمُ اللّهُ»(21) و آیه شریفه «والَّذِینَ آمَنُوا أَشَدُّ حُبَّّا لِلّهِ».(22)
پرتویى از مناجات موسى با خدااین روایتِ مسند حضرت عبدالعظیم در سیره دلدادگان وادى عشقِ الهى بسیار آموزنده است. وى از حضرت جوادالأئمه، از پدرانش از امام باقر(ع) نقل مى‏کند:موسى بن عمران در مکالمه‏اش با خداى عزیز و جلیل پرسید:إلهی، فما جزاء من قام بین یدیک یصلّى؟؛ پاداش کسى که در پیشگاهت به نماز بایستد چیست؟.خداوند فرمود: اُباهی به ملائکتی راکعاً و ساجداً و قائماً و قاعداً، و من باهَیتُ به ملائکتی لم اُعذّبه؛ به حالتى که در رکوع و سجود و قیام و قعود دارد، بر ملائکه‏ام مباهات و افتخار مى‏کنم و به هر که من مباهات کنم، عذابش نمى‏کنم.موسى پرسید: إلهی، فما جزاءُ من کفّ أذاه عن الناس و بَذَل معروفه لهم؟؛ چیست پاداش کسى که آزارش را از مردم بازدارد و خوبیها و خیراتش را بر مردم ارزانى دارد؟.قال: یا موسى،تنادیه النار یوم القیامه لا سبیل لی علیک؛ پاسخ داد اى موسى، روز قیامت آتش ندایش کند من به هیچ وجه به تو دسترسى ندارم.پرسید: الهى، فما جزاء من ذکَرَکَ بلسانه و قلبه؟؛ چیست پاداش آن کسى که با دل و زبان به یاد تو باشد؟.فرمود: یا موسى،اُظِلُّهُ یومَ القیامه بظلّ عرشی و أجعلُه فی کنفی؛ روز قیامت او را در سایه عرشم و در کنف حمایت خودم قرار مى‏دهم.پرسید: الهى، فما جزاء من تلا حکمتک سرّاً و جهراً؟؛ چیست پاداش کسى که حکمت تو را در عیان و نهان تلاوت کند؟.فرمود: یا موسى،یَمُرُّ على الصراط کالبرق؛ بسان برق از پل صراط بگذرد.پرسید: الهى،فما جزاءُ مَنْ صبر على أذى الناس و شَتْمِهم فیک؟؛ پاداش کسى که در راه رضاى تو بر آزار و بدزبانى مردم صبر کند چیست؟.فرمود: یا موسى،اُعینه على‏أهوال یوم‏القیامه؛ بر هول وهراس‏قیامت یاریش مى‏کنم.پرسید: الهى، فما جزاء مَن دَمَعَت عیناه مِن خَشْیَتِک؟؛ پاداش کسى که از خوف و خشیت تو اشک بریزد چیست؟.پاسخ داد: یا موسى،أقی وجْهَهُ من حرّ النّار و اُومنه یوم الفزع الأکبر؛ چهره‏اش را از گرماى آتش نگه مى‏دارم ودر روزقیامت‏که فزع‏اکبر و دهشتناک‏است، او را امان مى‏دهم.پرسید: الهى، فما جزاء من ترک الخیانه حیاءً منک؛ کسى که به جهت حیا و خجالت از تو، خیانت به دیگران را رها کند، چه پاداشى دارد؟.فرمود: له الأمان یوم القیامه؛ در روز قیامت در امن و امان است.پرسید: الهى، فما جزاء مَنْ صلّى الصلوات لوقتها؟؛ چیست پاداش کسى که نمازها را در وقتش بخواند؟.فرمود: أعطیه سُؤلَه و أبیحُه جنّتی؛ خواسته‏اش را مى‏دهم و بهشتم را حلالش مى‏کنم.پرسید: الهى، فما جزاء من صام شهر رمضان یرید به الناس؛ چیست پاداش روزه‏گیر ریاکار؟فرمود: یا موسى،ثوابُه کَثَواب مَنْ لم یَصُمهُ‏(23)؛ ثوابش مثل کسى است که ماه رمضان را روزه نداشته است.
۳. معصیت الهىخداى تعالى به انسان اختیار و آزادى داده است؛ زیرا زندگى دنیوى، دورانِ خودسازى است و خودسازى در صورتى ممکن است که تمام تلاشها با اراده و نیّت و دخالت دل و جان و روح باشد. تربیت و تکامل و تحصیلِ شخصیت انسانى، همچون تربیت بدنى و یا رژیم چاقى و لاغرى نیست که با اجبار هم امکان‏پذیر باشد. از آنجا که تربیت با شخصیت و روح آدمى مرتبط است، لازمه‏اش آزادى و اراده است و خداوند این آزادى اراده را به انسان عطا کرده است.متأسفانه افراد نادان از این فرصت آزادى سوء استفاده کرده، خود را گم مى‏کنند و در برابر خالق هستى به سرکشى و عناد و لجاج مى‏ایستند، غافل از آنکه تمامى دستورات الهى، به سود انسان و براى خودسازى و تأمین مصالح دنیوى و اخروى و فرد و اجتماع و جسم و جان است. و هر کارى آثارى و هر گناهى خسارت و کیفرى در پى دارد، گرچه میدان ظهور کیفرها، قیامت و جهنّم است؛ همان گونه که حضرت على(ع) دروصف اهل عصیان و عذاب مى‏فرماید:و امّا اَهل المعصیه، فأنزلهم شر َّدار…؛ و اما گنهکاران را در بدترین منزلگاه درآوَرَد و دست و پاى آنان را با غُل و زنجیر به گردنشان درآویزد، چنان که سرهایشان به پاها نزدیک گردد، جامه‏هاى آتشین بر بدنشان پوشاند و در عذابى که حرارت آتش آن بسیار شدید است و در، بر روى آنها بسته و صداى شعله‏ها هراس‏انگیز است، قرار دهد. جایگاهى که هرگز از آن خارج نشوند… مدّتى براى عذاب آن تعیین نشده تا پایان پذیرد و نه سرآمدى تا تمام شود.(۲۴)
عذاب برخى زنان معصیت‏کارحضرت عبدالعظیم روایت معراج را از امام جواد از پدران بزرگوارش از امیرالمؤمنین(ع) چنین بیان مى‏کند:من و فاطمه به دیدار رسول خدا(ص) رفتیم، دیدم او به شدت مى‏گرید، گفتم: پدر و مادرم به قربانت! چه چیز شما را به گریه آورده است؟آن گاه فرمود: اى على، شبى که مرا به معراج آسمانها بردند، در عالم غیب و ملکوت، برخى از زنان امّتم را در عذاب و شکنجه‏اى شدید دیدم و وضعشان را بد دانستم و اینک از دیدن منظره دشوارى عذابشان گریه مى‏کنم.زنى را دیدم که به موى خود آویزان بود و مغز سرش مى‏جوشید.دیگرى‏را دیدم‏که به‏زبانش آویزان شده‏بود وشربت‏داغ جهنمى درگلویش مى‏ریختند.زنى را دیدم که آویخته به پستانهایش بود.زنى را دیدم که گوشت پیکر خود را مى‏خورد و آتش از زیر او شعله‏ور بود.زنى‏ رادیدم ‏که‏ پاهایش‏ به‏ دستانش‏ بسته‏ بود وماروعقرب ها براوچیره ومسلط شده‏ بودند.دیگرى را مشاهده کردم، در حالتى که گنگ، کر و لال بود و در میان تابوتى از آتش قرار داشت، مغز سرش از دو سوراخ بینى او بیرون مى‏ریخت و بدنش بر اثر جذام و بَرَص تکه تکه شده بود.زنى را دیدم که به پا آویزان در تنورى از آتش بود.زنى را دیدم که با قیچیهاى آتشین، گوشت اندامش را از پس و پیش مى‏چیدند.زنى را دیدم که صورتش مى‏سوخت و روده‏هاى خود را مى‏خورد.دیگرى را دیدم که سرش مانند سر خوک و بدنش مانند بدن الاغ و او را هزاران هزار عذاب فرا گرفته بود.زنى را به شکل سگ دیدم، در حالى که آتش از عقب او داخل و از دهانش خارج مى‏شد و فرشتگان با عمود به سر و بدن او مى‏زدند.آن گاه ،حضرت زهرا(ع) عرض کرد: اى حبیب من و اى نور دیدگانم، بگو بدانم روش و عمل آنان چه بوده که خداوند این عذاب‏ها را بر آنان مقرر کرده است؟پس حضرت در توضیح علت عذابشان فرمود: اى دخترک من، آن زنى که به موها آویزان بود، زنى بود که موى خود را از نامحرم نمى‏پوشانید.زنى که به زبانش آویزان بود، همسرش را آزار مى‏داد.آن که به پستانش آویخته بود، از همبسترى با شوهرش خوددارى مى‏کرد.زنى که به پا آویزان بود، بى‏اجازه شوهرش بیرون مى‏رفت.زنى که گوشت بدن خود را مى‏خورد، خود را براى مردم آرایش مى‏کرد.آن که دستهایش به پاهایش بسته بود و مارها و عقربها بر او مسلط بودند، نظافت و پاکى بدن و لباس را رعایت نمى‏کرد و از جنابت و حیض خویش را پاک نمى‏کرد و نماز را سبک مى‏شمرد.زنى که گنگ و کر و کور بود، فرزندان نامشروعش را به شوهرش نسبت مى‏داد.اما آنکه گوشتهایش با قیچیهاى آتشین چیده مى‏شد، زنى بود که خود را بر مردان عرضه مى‏کرد.زنى که چهره و اندامش مى‏سوخت و روده‏هاى خود را مى‏خورد، دلاّ ل فساد و فحشا بود.آنکه سرش مانند خوک و بدنش مانند الاغ بود، سخن‏چین و بسیار دروغگو بود.آنکه صورتش بسان سگ بود و آتش از عقبش وارد و از دهانش خارج مى‏شد، زنى ترانه‏خوان و حسود بود.سپس حضرت فرمود: واى بر زنى که شوهرش را به خشم آورد و خوشا به حال زنى که همسرش از او خشنود باشد!(۲۵)
رابطه انسان با اجتماعروابط انسانها، یا به دلیل طبیعت و فطرت اجتماعى و یا به دلیل نیاز، مدنى و اجتماعى است، اگر بین افراد انسان اخلاق حسنه حاکم باشد، محیط زندگى بهشت وگرنه دردآور و دوزخى بیش نخواهد بود.اسلام به حُسن روابط اجتماعى بسیار اهمیت مى‏دهد. با نگاهى به فهرست ابواب احادیث جلد دوم کتاب شریف اصول کافى و کتاب الجهاد و کتاب العشره وسائل الشیعه و دیگر کتابهاى روایى، این نکته به خوبى نمایان مى‏شود. اگر بین مردم یک جامعه صفا و صمیمیت و محبت و خیرخواهى حاکم باشد، زمینه بسیارى از گناهان فردى نیز نابود خواهد شد؛ همان گونه که بین والدین و فرزند – از آن بابت که محبت حاکم است – زمینه‏اى براى غیبت، تهمت، حسادت، کارشکنى، خیانت و … پدید نمى‏آید؛ زیرا گناه نظیر بیمارى و میکروب است که در محیط آلوده بیشتر رشد مى‏کند.در آثار روایى حضرت عبدالعظیم نیز نکات سازنده و ارزنده شایانى به چشم مى‏خورد؛ چنان که در سیره عملى آن حضرت نیز جز تمجید و ثنا چیزى دیده نمى‏شود. در اینجا به نمونه‏هایى اشاره مى‏شود.
پی نوشت:

۱. سوره حشر، آیه ۱۹: «یا ایّها الذین آمنوا اتقوا اللّه و لتنظُر نفس ما قدّمت لغدٍ و اتقوا اللّه إنّ اللّه خبیر بما تعملون».2. روضات الجنات، ج ۴، ص ۲۰۸.۳. ثواب الاعمال، ص ۶۰؛ قاموس الرجال، ج ۵، ص ۳۴۶؛ روضات الجنات، ج ۴، ص ۲۱۱.۴. ر.ک: مقاله‏هاى «عظمت شخصیت عبدالعظیم» و شرح حال‏هاى عبدالعظیم به قلم عطاردى و رازى و … .۵. نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتى، ص ۱۵۴، نامه ۲۸.۶. زندگانى حضرت عبدالعظیم بن عبداللّه حسنى، ص ۲۷.۷. سوره ذاریات ، آیه ۱۷-۱۸.۸. زندگانى حضرت عبدالعظیم بن عبداللّه حسنى، ص ۳۲.۹. سوره نحل، آیه ۳۶.۱۰. مثل «سُبْحانَ الَّذِی أَسْرى‏ بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الأَقْصَى الَّذِی بارَکْنا حَوْلَهُ…»؛ سوره اسراء، آیه ۱.۱۱. سوره اعراف، آیه ۱۲.۱۲. سوره قصص، آیه ۷۸.۱۳. سوره نازعات، آیه ۲۴.۱۴. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۸۳.۱۵. سوره زمر، آیه ۱۸.۱۶. سوره شورى، آیه ۳۷.۱۷. سوره مائده ، آیه ۷۲.۱۸. سوره قمر ، آیه ۴۲.۱۹. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۲۱.۲۰. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۷۳؛ علل الشرائع، ج ۲، ص ۵۹۹.۲۱. سوره آل عمران ، آیه ۳۱.۲۲. سوره بقره، آیه ۱۶۵.۲۳. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۳۹-۴۷.۲۴. نهج البلاغه، خطبه ۱۱۹.۲۵. مسند عبدالعظیم حسنى، ح ۶۶؛ عیون اخبار الرضا(ع)، ج ۱، ص ۱۳.منبع:فصلنامه علوم حدیث
 

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.