گونه‌شناسی مواضع آثار مکتوب اسلامی راجع به مواضع ابن‌تیمیه درباره اهل بیت پیامبر اعظم (ع)

گونه‌شناسی مواضع آثار مکتوب اسلامی راجع به مواضع ابن‌تیمیه درباره اهل بیت پیامبر اعظم (ع)

چکیده

اهل بیت پیامبر، یکی از محورهای اساسی وحدت‌آفرین میان مذاهب اسلامی است که با ظهور ابن‌تیمیه دمشقی در قرن هفتم هجری، و رویکرد تنش‌زای وی در خصوص اهل بیت، جهان اسلام دچار اختلاف و آسیب جدّی شد. مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل اهل بیت، به‌ویژه امام علی، از جمله مسائلی است که در عین اتفاق بر تند و زننده‌بودن عبارات ابن‌تیمیه درباره اهل بیت، در تحلیل مواضع وی بین مسلمانان اختلاف جدی وجود داشته و اعتقادی و ناصبی، یا غیراعتقادی‌دانستن مواضع ابن‌تیمیه درباره فضایل اهل بیت، دو گروه مخالفان و مدافعان سرسخت و جدّی را به وجود آورده است. این مقاله با رویکرد توصیفی- تحلیلی در صدد ترسیم تصویری جامع از دیدگاه‌ها و رویکردهای عالمان مسلمان با هدف رسیدن به تحلیل واقع‌بینانه از مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت پیامبر است.

کلیدواژه‌ها

اهل بیت؛ امام علی؛ فضایل؛ ابن‌تیمیه؛ عالمان مسلمان

اصل مقاله

جایگاه ویژه اهل بیت در امت اسلامی و نقش آن در انسجام مسلمانان، از جمله مسائل بدیهی است که به اجماع مسلمانان، منکر آن، ناصبی و دشمن اهل بیت معرفی شده است. ابن‌تیمیه، نظریه‌پرداز اصلی جریان سلفی در جهان اسلام، یکی از افرادی است که مواضعش راجع به اهل بیت، وی را در پرتگاه نصب و ناصبی‌گری قرار داده است. با وجود اتفاق نظر مسلمانان بر تندی مواضع ابن‌تیمیه در این باره، عالمان مسلمان کتاب‌های فراوانی در نقد و ارزیابی مواضع ابن‌تیمیه و ناصبی‌بودن یا نبودن وی نگاشته‌اند. مقاله پیش رو می‌کوشد، با تأکید بر کتاب‌های چاپ‌شده به صورت مستقل و غیرمستقل، دیدگاه‌ها و رویکردهای عالمان مسلمان درباره مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت را ارزیابی کند.

دیدگاه‌ها و رویکردها

در مجموع، دو نگاه مخالف و موافق راجع به مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت وجود دارد:

مخالفان؛ مخالفانِ مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل اهل بیت نیز به دو گروه مخالفان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند:

الف. مخالفان حداقلی؛ کسانی که فی‌الجمله موافق ابن‌تیمیه هستند، ولی مخالف و منتقد روشی مواضع وی در قبال فضایل اهل بیت‌اند. این گروه در خصوص مواضع ابن‌تیمیه، رویکرد اعتقادی نداشته‌اند و فقط رویکرد روشی به مواضع تند وی داشته‌اند و آن را ناشی از افراط در جدل و ردّ بر علامه حلی قلمداد کرده‌اند، که از این گروه به «مخالفان حداقلی» یاد می‌شود.

ب. مخالفان حداکثری؛ کسانی که از اساس با تفکرات ابن‌تیمیه، به‌ویژه در مسئله فضایل اهل بیت، مخالف‌اند. این گروه، رویکرد اعتقادی دارند و آن را ناشی از بُغض، نفاق، تفکر خوارج، و حتی نصب و ناصبی‌گری دانسته‌اند، که از این گروه به «مخالفان حداکثری» یاد می‌شود.

مدافعان؛ مدافعان مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل اهل بیت نیز به دو گروه مدافعان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند:

الف. مدافعان حداقلی؛ کسانی که با وجود پذیرش صددرصدی افکار و آرای ابن‌تیمیه، فقط در صدد تبرئه ابن‌تیمیه از عبارات تند وی راجع به فضایل اهل بیت هستند. این گروه می‌کوشد رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل اهل بیت را نفی کرده، ابن‌تیمیه را از ورطه مُبغض، منافق، خارجی و ناصبی‌بودن، و حتی افراط در جدل، نجات دهد، که از آنها به «مدافعان حداقلی» یاد می‌شود.

ب. مدافعان حداکثری؛ موافقان افکار و آرای ابن‌تیمیه هستند که علاوه بر تبرئه ابن‌تیمیه، در صدد مُحب اهل بیت جلوه‌دادن ابن‌تیمیه‌اند! این گروه می‌کوشند با استفاد از برخی عبارات به‌ظاهر مثبت ابن‌تیمیه، او را دوستدار و محبّ واقعی! اهل بیت ترسیم کنند، که از این گروه به «مدافعان حداکثری» یاد می‌شود.

به عنوان پیشینه تحقیق، به مهم‌ترین منابع و آثاری که به صورت شفاهی یا مکتوب، تک‌نگاری یا غیرتک‌نگاری، کتاب یا مقاله درباره منهاج و دیدگاه‌ها و رویکردهای مخالفان و موافقان حداقلی و حداکثری مواضع ابن‌تیمیه در خصوص اهل بیت اشاره می‌شود.

کتاب‌های مخالفان منهاج

مخالفان منهاج از تمامی فرق و مذاهب اسلامی، از جمله اهل سنت، شیعیان امامی، و زیدی، و حتی سلفی‌ها هستند، که البته بیشتر آنان از مخالفان حداکثری به شمار می‌آیند.

الف. کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج

کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج از اهل سنت

لسان المیزان والدُرَر الکامنه، اثر ابن‌حجر عسقلانی

موضوع لسان المیزان، نقد رجال و راویان حدیث از قرن سوم تا قرن نهم هجری است و بر مبنای کتاب میزان الاعتدال فی نقد الرجال شمس‌الدین ذهبی نگاشته شده است. همچنین، موضوع الدُرَر الکامنه نیز، تراجم و شرح حال عالمان قرن هشتم است. نویسنده هر دو کتاب، ابن‌حجر عسقلانی، تاریخ‌نگار، رجالی، حدیث‌شناس و فقیه شافعی‌مذهب شهر قاهره در قرن نهم هجری است (سخاوی، بی‌تا: ۲/۳۶، ش۱۰۴). با اینکه ابن‌حجر هیچ کتاب مستقل و تک‌نگاری علیه عقاید و آرای ابن‌تیمیه ندارد ولی در دو کتاب نقد رجال و تراجم خود، با رویکرد روشی، به نقد مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت در منهاج پرداخته، که مبنای مخالفان منهاج با رویکرد روشی نیز قرار گرفته است.

در لسان المیزان ذیل نام پدر علامه حلی، با انتقاد از روش تند و افراطی ابن‌تیمیه در منهاج و تأیید اشعار سبکی در رد منهاج السنه، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج را اعتقادی ندانسته، معتقد است ابن‌تیمیه به بهانه رد سخنان علامه حلی در منهاج الکرامه، احادیث صحیح‌السندی را که در فضایل امام علی نقل شده منکر شده و از طرف دیگر دچار تنقیص و جسارت به ساحت امام علی (ع) شده است (ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۶: ۶/۴۱۴، ش۹۴۵۴).

عسقلانی، ذیل نام علامه حلی، سخن وی درباره ردّیه ابن‌تیمیه را یادآور شده و می‌گوید: «اگر ابن‌تیمیه سخن مرا درست می‌فهمید، جوابش را می‌دادم!!» (همان: ۲/۳۶۲، ش۲۸۳۹). همچنین، در کتاب دیگر خود الدُرَر الکامنه به بهانه نام علامه حلی و کتاب منهاج الکرامه وی، به انتقاد روشی از ردیه ابن‌تیمیه بر آن پرداخته و با یادآوری اشعار سبکی در رد منهاج السنه و تأیید آن، به افراط ابن‌تیمیه در رد احادیث صحیحه در فضایل امام علی و تنقیص‌های وی در خصوص آن حضرت، اشاره می‌کند (همو، بی‌تا: ۲/۷۱، ش۱۶۱۸).

فتح الباری بشرح صحیح البخاری، اثر ابن‌حجر عسقلانی

کتاب فتح الباری در شرح صحیح بخاری و دفاع از وی، و نقدی بر دیدگاه منفی عینی حنفی راجع به صحیح بخاری در عمده القاری است. ابن‌حجر عسقلانی در فتح الباری، برخلاف دو کتاب دیگرش (لسان المیزان و الدرر الکامنه)، از نقدهای کلی بیرون آمده و به نقدهای مصداقی روی آورده است. وی در بخش مناقب علی بن ابی طالب از فضائل الصحابه، و مناقب الأنصار در فتح الباری، با دفاع قاطع از فضایل امام علی، به مناسبت نقد جریان ناصبی‌گری به مواضع ابن‌تیمیه راجع به فضایل حضرت علی اشاره کرده است. مثلاً در مسئله حدیث سدّ الأبواب إلّا باب علیّ (همو، ۱۴۰۷: ۷/۱۸ و ۱۹، ح۳۶۵۴)، و مؤاخات بین پیامبر و امام علی (همان: ۷/۳۱۸، ح۳۹۳۷)، دیدگاه ابن‌تیمیه در انکار دو فضیلت یادشده برای حضرت علی را نقد کرده است.

قواعد فی علوم الحدیث، اثر تَهانوی

موضوع کتاب، شناخت مبانی کلی علوم حدیث، نوشته شیخ ظفر احمد تَهانوی، رجالی، حدیث‌شناس، متکلم و فقیه حنفی‌مذهب در شبه‌قاره هند، در قرن چهاردهم است (تهانوی، ۱۴۰۴: ۶). در کتاب یادشده، به مناسبت بحث متشددین در جرح و تعدیل، و کسانی که به اندک بهانه‌ای راوی یا روایتی را کنار می‌گذارند، ابن‌تیمیه در شمار متشددین ذکر شده، و با نقد مبانی رجالی ابن‌تیمیه، سخن ابن‌حجر عسقلانی در لسان المیزان، درباره افراط ابن‌تیمیه در ردّ احادیث صحیح‌السند فضایل امام علی را یادآور شده است، که نشانگر رویکرد روشی و نه اعتقادی نویسنده به منهاج است؛ وی از عملکرد ابن‌تیمیه، و رد بی‌دلیل روایات فضایل حضرت علی، از جمله رد حدیث ردّ الشمس، انتقاد می‌کند (همان: ۴۴۰ و ۴۴۱).

أعیان العصر و اعوان النصر، اثر صَفَدی

تراجم و شرح‌حال‌نویسی عالمان و بزرگان قرن هفتم و هشتم هجری قمری، موضوع اصلی کتاب، صلاح‌الدین خلیل بن ایبک صفدی، تاریخ‌نگار، ادیب، لغت‌شناس، شاعر و فقیه شافعی‌مذهب شهر دمشق و شاگرد ابن‌تیمیه، نویسنده آن است (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: ۲/۸۷، ش۱۶۵۴). این کتاب از جمله منابعی است که نویسنده آن موافق ابن‌تیمیه است ولی رویکرد انتقادی به منهاج دارد. صَفَدی، ضمن معرفی ابن‌تیمیه، به انتقاد از بعضی آثار وی از جمله منهاج السنه پرداخته، آن را کار بیهوده و بی‌فایده‌ای معرفی می‌کند (صَفَدی، ۱۴۱۸: ۱/۲۳۷، ش۱۱۸).

السیره الحلبیه فی سیره الأمین المأمون، اثر حَلَبی

نام اصلی کتاب، إنسان العیون فی سیره الأمین المأمون است که به السیره الحلبیهشهرت یافته است. موضوع کتاب، تاریخ پیامبر و سیره نبوی و نویسنده آن علی بن برهان‌الدین حلبی، مورخ و محدث حلب سوریه در قرن یازدهم هجری است (حاجی‌خلیفه، ۱۴۰۲: ۱/۱۸۰). حلبی با اینکه موافق و هم‌فکر ابن‌تیمیه است، ولی یکی از منتقدان مواضع ابن‌تیمیه در قبال فضایل امام علی است که به صورت مصداقی در کتاب خود به آن پرداخته است. وی درباره فضایل امام علی در جریان یوم‌الدار و آیه انذار (حَلَبی، ۱۴۰۰: ۱/۴۶۰ و ۴۶۱)، لیله المَبیت (همان: ۱/۱۹۲)، حدیث مؤاخات (همان: ۲/۱۸۱ و ۱۸۲)، شجاعت و دلاوری‌های امام علی در جنگ احد (همان: ۲/۵۴۷)، و سخن پیامبر در فضیلت امام علی در جنگ خندق که فرمودند: «قتل علی لعمرو بن عبد ود، أفضل مِن عباده الثقلین» (همان: ۲/۶۴۲ و ۶۴۳) به نقد مواضع ابن‌تیمیه درباره فضایل یادشده پرداخته است.

کتاب‌های مخالفان حداقلی منهاج از سلفیان

البَدرُ الطالع بِمَحاسنَ مِن بعد القرن السابع، اثر شوکانی

موضوع کتاب، تراجم و شخصیت‌شناسی از قرن هفتم تا قرن سیزدهم هجری نوشته محمد بن علی شوکانی، ادیب، شاعر، محدث، رجالی، مفسر و فقیه سلفی وهابی در قرن سیزدهم هجری در یمن است (زرکلی، ۲۰۰۷: ۶/۲۹۷). وی با اینکه ابتدا زیدی‌مذهب بوده و در ادامه، تحت تأثیر افکار محمد بن عبدالوهاب، گرایش‌های وهابی سلفی پیدا کرده، طبیعی است در آثار خود از ابن‌تیمیه تعریف و تمجید کند، ولی در کتاب البدر الطالع ذیل اسم ابن‌تیمیه، بعد از تعریف و تمجید از وی، با رویکرد روشی، منهاج ابن‌تیمیه را نقد کرده و مواضع وی در قبال اهل بیت را ناشی از افراط و زیاده‌روی در جدل دانسته، که منجر به تنقیص اهل بیت شده است (شوکانی، ۱۴۲۸: ۱/۱۵۰، ش۴۰).

سلسله الأحادیث الصحیحه، اثر ألبانی

محمد ناصرالدین البانی، حدیث‌شناس و رجالی سلفی آلبانی‌تبار در قرن پانزدهم، در این کتاب، احادیث صحیح را طبق مبنای اهل سنت گرد آورده است. گرچه موضوع کتاب حدیثی است و نویسنده، سلفی و طرفدار شدید ابن‌تیمیه است، ولی رویکرد روشی به منهاج داشته، به مناسبت حدیث «مَن کُنتُ مُولاه فَعَلیّ مُولاه»، ردّ این حدیث و سایر فضایل روایی از سوی ابن‌تیمیه در منهاج را با شگفتی یادآور شده و با انتقاد از روش تند وی، منشأ آن را زیاده‌روی و جسارت بیش از حد ابن‌تیمیه در تضعیف احادیث فضایل می‌داند (ألبانی، ۱۴۱۶: ۵/۲۶۳، ح۲۲۲۳).

دَفعُ الشُبَه الحَبَشیه عن ابن تیمیه، اثر سُویدان

این کتاب واکنش به دیدگاه عبدالله حَبَشی راجع به ابن‌تیمیه، نوشته مراد شُکری سُویدان، وهابی معاصر است. انگیزه نگارش کتاب، نقد آرای حبشی است و محتوای آن نیز گواه این مدعا است. ولی نکته تأمل‌برانگیز این است که نویسنده بیشتر دیدگاه‌های حبشی را در این کتاب نقد می‌کند اما دیدگاه منفی حبشی راجع به مواضع ابن‌تیمیه و اهل بیت را نقد نمی‌کند، گویی در این زمینه با حبشی موافق بوده است (سُویدان، ۱۴۲۹).

ب. کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج

کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج از اهل سنت

رُدُود علی منهاج السنه، اثر گروهی از علمای اهل سنت قرن هشتم

ابن‌حجر عسقلانی، گزارش کلی از ردیه‌ها و مخالفت‌های شفاهی و احیاناً کتبی گروهی از علمای اهل سنت، علیه منهاج السنه به دست می‌دهد. بر اساس گزارش ابن‌حجر، گروهی از علمای اهل سنت هم‌عصر ابن‌تیمیه، که نام و مذهب فقهی آنها مشخص نیست، رویکرد ابن‌تیمیه در منهاج را اعتقادی تلقی کرده‌اند و او را به دلیل دیدگاه‌هایش درباره حضرت علی (ع)، و تشکیک در فضایل قطعی آن حضرت، منافق می‌دانستند (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: ۱/۱۵۵، ش۴۰۹). گزارش ابن‌حجر عسقلانی، یکی از مهم‌ترین مستندات مخالفان منهاج با رویکرد اعتقادی، قرار گرفته است.

الاستیفاء فی الرَدّ علی المنهاج، اثر سُبکی

الاستیفاء، مجموع اشعار تقی‌الدین سُبکی، فقیه شافعی و متکلم اشعری‌مذهب شهر دمشق در قرن هشتم و هم‌عصر ابن‌تیمیه است (سُبکی، بی‌تا: ۱۰/۱۳۹، ش۱۳۹۳). وی از مهم‌ترین مخالفان تمامی آرای ابن‌تیمیه در اصول و فروع به شمار می‌آید که بیشترین ردیه‌ها علیه ابن‌تیمیه را به خود اختصاص داده است. یکی از ردیه‌های وی، مجموعه اشعاری علیه منهاج ابن‌تیمیه است که ابن‌حجر عسقلانی از آن به «استیفاء» یاد کرده است (ابن‌حجر عسقلانی، ۱۴۱۶: ۶/۴۱۴، ش۹۴۵۴). با اینکه وی گرایش‌های ضد شیعی داشته و علیه علامه حلی و کتاب منهاج الکرامهاو سخن گفته است، چنانچه در ابتدای همین اشعار آمده است، ولی ظاهراً مواضع ابن‌تیمیه را عقیدتی دانسته، با غثّ و سمین دانستن کتاب منهاج ابن‌تیمیه، به نقد مواضع وی درباره اهل بیت پرداخته است (سُبکی، بی‌تا: ۱۰/۱۷۶، ش۱۳۹۳). کهن‌ترین منبعی که این اشعار را نقل کرده، کتاب الطبقات الشافعیه الکبری اثر پسر سُبکی است. این کتاب را، که درباره معرفی عالمان شافعی از قرن سوم تا هشتم است، تاج‌الدین عبدالوهاب بن علی سُبکی، پسر تقی‌الدین علی بن عبدالکافی سُبکی، نگاشته است. دیدگاه سُبکی درباره منهاج ابن‌تیمیه نیز، مستندی برای دانشمندان اهل سنت مخالف منهاج شده است، چنانچه خواهد آمد.

الفتاوی الحدیثیه، اثر ابن‌حجر هیتمی

مجموعه پرسش‌ها و پاسخ‌ها و مباحث گوناگون حدیثی، تفسیری، فقهی، عرفانی، کلامی و تاریخی، موضوع اصلی کتاب الفتاوی الحدیثیه است. نویسنده کتاب، ابوالعباس شهاب‌الدین احمد بن محمد بن حجر هیتمی، محدث، صوفی، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب مکه مکرمه در قرن دهم هجری است که از مهم‌ترین مخالفان و ردیه‌نویسان علیه عقاید و آرای فقهی و کلامی ابن‌تیمیه به شمار می‌آید (غَزّی، ۱۴۱۸: ۳/۱۰۱، ش۱۳۵۱). وی با اینکه کتب تک‌نگاری علیه عقاید ابن‌تیمیه در مسائل گوناگون، از جمله مسئله زیارت قبر پیامبر، دارد و علیه منهاج و مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت کتاب مستقلی ندارد، ولی در الفتاوی الحدیثیه تحت عنوان «مطلب اعترض ابن تیمیه علی متأخری الصوفیه»، رویکرد اعتقادی به مواضع تند ابن‌تیمیه در خصوص حضرت علی دارد و آن را ناشی از عقیده باطل و فاسد وی می‌داند و با انتقاد شدید از دیدگاه ابن‌تیمیه که حضرت علی را در بیش از سیصد مسئله خطاکار معرفی کرده، نه‌تنها مواضع ابن‌تیمیه در خصوص حضرت علی را مایه نزول عذاب الاهی می‌داند، بلکه از ابن‌تیمیه با توصیفاتی چون خوار، ذلیل، گمراه و کوردل تعبیر می‌کند (ابن‌حجر هیتمی، بی‌تا: ۸۶ و ۸۷).

الردّ علی ابن تیمیه فی منهاج السنه، اثر تتوی سِندی

موضوع این کتاب، بررسی و نقد سخنان ابن‌تیمیه درباره اهل بیت در منهاج السنه است. نویسنده آن محمد معین بن محمد امین تَتَوی سِندی، متکلم، مفسر، حدیث‌شناس، صوفی و فقیه حنفی‌مذهب شبه‌قاره هند در قرن چهاردهم هجری است (تَتَوی سِندی، ۱۴۲۳: ۳۶). وی با اینکه آثار فراوانی در زمینه‌های گوناگون، به زبان‌های سِندی، عربی و فارسی دارد ولی ردیه‌ای مستقل علیه منهاج السنه و مواضع ابن‌تیمیه در خصوص اهل بیت نوشته است. شقی‌الدین خواندن تقی‌الدین ابن‌تیمیه، مذمت ابن‌تیمیه و پیروانش و فتوادادن به سوزاندن کتب ابن‌تیمیه، حاکی از مواضع تند و صریح وی راجع به افکار ابن‌تیمیه، به‌ویژه در خصوص اهل بیت است (همان: ۴۲ و ۴۳). وی مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، از جمله انکار خلافت حضرت علی، را مطرح می‌کند و آن را ناشی از عقیده فاسد وی می‌داند و در مقاطع مختلف ردیه خود، ابن‌تیمیه را خارجی، ملعون، مبغض، افراطی و گزافه‌گو معرفی می‌کند (همان: ۸۳). اصل کتاب در دسترس نیست و آگاهی از آن، از طریق ردیه‌ای بر کتاب محمد معین سِندی، به نام الحُجّه القَویّه فی الرَدّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیه، نوشته محمد هاشم عبدالغفور تَتَوی سِندی (متوفای ۱۱۷۴ ه.ق.) از معاصران وی، حاصل شده است.

الرَدّ علی منهاج السنه، اثر رباعی نجدی

موضوع اثر، نقد و ردّ دیدگاه‌های ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت است که عثمان بن سند بن محمد رباعی نجدی، شاعر، ادیب، مورخ، صوفی، متکلم اشعری و فقیه حنبلی‌مذهب در نیمه نخست قرن سیزدهم آن را مطرح کرده است (زِرکلی، ۲۰۰۷: ۴/۲۰۶). بر اساس گزارش عثمان بن عبدالعزیز بن منصور، که گرایش وهابی سلفی دارد، مناظره‌ای بین وی و عثمان بن سند درباره ابن‌تیمیه و آرا و عقاید وی صورت می‌گیرد. در این مناظره عثمان بن سند، آرای ابن‌تیمیه به صورت عام، و دیدگاه وی در منهاج السنه را به صورت خاص، فاسد و گمراه‌کننده معرفی، و ابن‌تیمیه را سب و لعن می‌کند (نجدی، ۱۴۲۵: ۹۱ و ۹۹). این در حالی است که عثمان بن سند حنبلی بوده و گرایش‌های ضد شیعی نیز داشته است (همان: ۳۷).

تقویه الایمان بردّ تزکیه ابن ابی سفیان، اثر حضرمی

کتاب یادشده، نقد کتاب إعانه المُسترشدین علی اجتناب البِدَع فی الدین است که در دفاع از معاویه و بنی‌امیه نوشته شده است. محمد بن عقیل حضرمی، رجالی، ادیب، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب قرن چهاردهم هجری است (زِرکلی، ۲۰۰۷: ۶/۲۶۹)، که در کتاب تقویه الایمان، دشمنی بنی‌امیه با اهل بیت و بنیان‌گذاری جریان نصب و نواصب از سوی بنی‌امیه و معاویه، و دیدگاه علمای اهل سنت درباره آنان را بیان می‌کند. اگرچه عنوان کتاب در رد منهاج نیست، ولی محتوای آن کاملاً مرتبط با منهاج السنه است و نویسنده با اینکه گرایش‌های ضد شیعی دارد، اما بنی‌امیه و جریان نصب و نواصب را معرفی می‌کند، و با رویکرد اعتقادی به منهاج و ابن‌تیمیه، روح حاکم بر تفکرات ابن‌تیمیه در منهاج را نصب می‌داند. وی با جایگزین‌کردن لقب «شیخ النصب» به جای «شیخ الاسلام» (حضرمی، ۱۴۱۴: ۶۳ و ۷۱) در توصیف ابن‌تیمیه، بارها در کتاب خود، به ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه، ذهبی و ابن‌حجر هیتمی تصریح می‌کند (همان: ۴۴) و درباره وجود تفکرات ناصبی‌گری ابن‌تیمیه و ابن‌حجر هیتمی در حضرموت و سایر کشورهای اسلامی در قرن چهاردهم هشدار می‌دهد (همان: ۱۰۰).

الاشفاق علی أحکام الطلاق، اثر کوثری

موضوع کتاب الاشفاق، فقهی است و در نقد دیدگاه ابن‌تیمیه در مسئله طلاق. مؤلف این کتاب شیخ محمد زاهد بن حسن کوثری، عالم و فقیه حنفی‌مذهب مصری در قرن چهاردهم است (زِرکلی، ۲۰۰۷: ۶/۱۲۹). نویسنده، یکی از مخالفان جدی تمامی آرا و دیدگاه‌های اعتقادی و فقهی ابن‌تیمیه است که با رویکرد اعتقادی به مواضع وی، آثار فراوانی در این زمینه نگاشته است. وی در قسمتی از این کتاب، با تبیین نقش افکار و آرای ابن‌تیمیه در تفرقه بین مسلمانان، از منهاج سخن به میان می‌آورد و با رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه در خصوص فضایل و جایگاه امام علی در منهاج، دروغ‌گویی و فساد عقیدتی ابن‌تیمیه را علت اصلی مواضع وی می‌داند و او را بدتر از خوارج معرفی می‌کند (کوثری، ۱۴۲۵: ۶۸). وی با مبغض‌خواندن ابن‌تیمیه، بُغض و دشمنی با حضرت علی را یکی از نشانه‌های روشن آثار ابن‌تیمیه دانسته است (همان: ۲۷).

علی بن ابی طالب امام العارفین، اثر احمد بن محمد غُماری

نام دیگر این کتاب البُرهان الجَلیّ فی تحقیق انتساب الصوفیه الی علیّ، و

در رد دیدگاه ابن‌تیمیه و ابن‌خلدون، اثر ابوالفیض، احمد بن محمد بن

صدیق غُماری، شاعر، محدث، رجالی، صوفی شاذلی و فقیه شافعی‌مذهب قاهره در قرن چهاردهم نگاشته شده است (زِرکلی، ۲۰۰۷: ۱/۲۵۳). با

اینکه گرایش‌های ضد شیعی احمد غُماری در کتابش مشهود است ولی از مخالفان سرسخت دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در مسائل تصوف، حدیث و اهل

بیت به شمار می‌آید؛ و با اینکه کتاب علی امام العارفین در رد دیدگاه‌های

ضد صوفیانه ابن‌تیمیه و ابن‌خلدون است، به مناسبت‌های مختلف از منهاج ابن‌تیمیه و دیدگاه وی درباره اهل بیت به‌شدت انتقاد می‌کند. احمد غُماری،

با رویکردی اعتقادی به منهاج، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به امام علی و انکار فضایل آن حضرت را، ناشی از بغض و نفاق می‌داند و او را در بالاترین

درجه دشمنی معرفی می‌کند. غماری با تأیید گزارش ابن‌حجر عسقلانی،

که گروهی از هم‌عصران ابن‌تیمیه او را منافق می‌دانستند، از ابن‌تیمیه، با

الفاظی همچون «رأس المنافقین»، «امام الضالین» و «شیخ المجرمین» یاد می‌کند! (غُماری، ۱۴۱۸: ۵۳-۵۹). نویسنده در اثر دیگری با عنوان فتح الملک العلیّ بصحه حدیث باب مدینه العلم علیّ، به مبنای حدیثی ابن‌تیمیه در رد راویان فضایل امام علی اشاره کرده، او را از غُلات نواصب معرفی می‌کند (غُماری، ۱۴۲۸: ۲۱۷).

الرسائل الغُماریه، اثر عبدالله بن محمد غُماری

این کتاب در رد دیدگاه‌های البانی است. غماری، حدیث‌شناس، رجالی، صوفی شاذلی و فقیه شافعی‌مذهب قاهره، در قرن پانزدهم است (غماری، ۱۴۲۴: ۱۲۰). غُماری با رویکرد اعتقادی به مواضع ابن‌تیمیه در خصوص امام علی در منهاج، در لقب شیخ‌الاسلامی وی تشکیک می‌کند (همان: ۶۳ و ۶۴). در کتاب‌های افضل مقول فی مناقب افضل رسول صلی الله علیه وسلم (همو، ۱۴۲۶: ۱۲۰ و ۱۲۱)، سَمیر الصالحین (همو، ۱۳۸۸: ۷۷)، و الردّ المُحکم المَتین علی کتاب القول المُبین (همو، ۱۴۰۶: ۱۲۲)، نیز با منهاج البدعه خواندن منهاج السنه، به منهاج ابن‌تیمیه به‌شدت تاخته، کلمات وی را فاجرانه می‌خواند.

کلمه الرائد، اثر ابراهیم

موضوع کتاب مجموعه مباحث تاریخی، اعتقادی، عرفانی و حدیثی، نوشته عالم، محدث، صوفی معاصر، شیخ محمد زکی‌الدین ابراهیم از مصر است. قسمتی از کتاب، به منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی درباره حضرت زهرا و امام علی اختصاص دارد. نویسنده با رویکرد اعتقادی به منهاج، مواضع وی را منافقانه و برخاسته از بغض و نصب می‌داند (ابراهیم، ۱۴۲۶: ۵۴۶).

المَقالات السُنیّه فی کشف ضلالات احمد بن تیمیه اثر حبشی

کتابی است در ردّ عقاید و افکار کلامی و فقهی ابن‌تیمیه، نوشته

شیخ عبدالله هرری حبشی، ادیب، متکلم، صوفی رفاعی، متکلم اشعری و

فقیه شافعی‌مذهب قرن پانزدهم در لبنان و سوریه (حبشی، ۱۴۳۵: ۱/۵). وی

از نویسندگان اثرگذار در جهان اسلام است که با نگارش کتاب المقالات السُنیّه، در تمامی منظومه فکری ابن‌تیمیه تشکیک کرد. نقدهای سلفی‌ها علیه حبشی بهترین نشانه تأثیرگذاری این کتاب در جهان اسلام است. این کتاب در دو جلد سامان یافته که جلد نخست، مخالفت‌های ابن‌تیمیه با اجماع

امت اسلام در اصول دین، و جلد دوم، مخالفت‌های ابن‌تیمیه با اجماع

امت اسلام در فروع دین، است. مقاله سیزدهم و چهاردهم جلد اول کتاب، درباره منهاج ابن‌تیمیه است. نویسنده با رویکرد اعتقادی به آن، مواضع ابن‌تیمیه راجع به انکار فضایل متواتر، خلافت و تشکیک در حقانیت جنگ‌های امام علی، و مواضع مثبت وی درباره معاویه و بنی‌امیه را بررسی و نقد کرده (همان: ۱/۳۱۷-۳۸۲)، آن را روشن‌ترین مصداق نصب و ناصبی معرفی می‌کند (همان: ۱/۳۴۴).

غایه التبجیل وترک القطع بالتفضیل، اثر ممدوح

موضوع کتاب درباره بحث افضلیت بین صحابه و بیان دیدگاه علمای اهل سنت در این زمینه، نوشته شیخ محمود سعید بن محمد بن ممدوح، متکلم، رجالی و فقیه شافعی‌مذهب قرن پانزدهم است (ممدوح، ۱۴۲۵: مقدمه). با اینکه عنوان کتاب، درباره منهاج السنه نیست ولی محتوای آن کاملاً با مواضع ابن‌تیمیه درباره اهل بیت ارتباط دارد. وی در فصل ششم از فصول دوازده‌گانه کتاب خود، با اشاره به دیدگاه‌های مختلف درباره افضلیت حضرت علی بر صحابه، دیدگاه ابن‌تیمیه در منهاج راجع به فضایل حضرت علی را یادآور شده، با رویکرد اعتقادی به منهاج السنه، آن را منهاج البدعه خوانده، و با ناصبی‌دانستن ابن‌تیمیه، وی را یکی از پایه‌گذاران جریان نصب معرفی می‌کند (همان: ۱۱۹).

۱۳٫ التوفیق الرَبّانی فی الرَدّ علی ابن تیمیه الحَرّانی، اثر جمعی از علمای اهلسنت

این کتاب در رد مواضع و دیدگاه‌های کلامی و فقهی ابن‌تیمیه، به‌ویژه راجع به پیامبر و اهل بیت، نوشته جمعی از علمای اهل سنت در قرن چهاردهم است. در این کتاب پس از اشاره به زیست‌نامه ابن‌تیمیه، گزارشی از آرای منفی وی درباره فرقه‌های کلامی و مذاهب فقهی اهل سنت و دیدگاه علمای مخالف ابن‌تیمیه از معاصر و غیرمعاصر وی، مطرح می‌کند. کتاب در فصلی با عنوان «افترائات ابن تیمیه علی الامام علی» به نقل توصیفی رویکردهای علمای اهل سنت حنبلی، مالکی، شافعی و حنفی، به مواضع ابن‌تیمیه در منهاج، بسنده کرده است (جمعی از علمای اهل سنت، بی‌تا: ۸۵).

۱۴٫ مجموعه الرسائل، اثر سَقّاف

موضوع کتاب، مجموعه مقالات فقهی، حدیثی و کلامی در نقد تفکرات سلفی وهابی، نوشته حسن بن علی سقاف، حدیث‌شناس، رجالی، متکلم و فقیه شافعی‌مذهب اردن در حال حاضر است. وی یکی از مخالفان و منتقدان جریان فکری سلفی وهابی، به‌ویژه ابن‌تیمیه است که آثار بسیاری در این زمینه دارد. از جمله آثار وی، مجموعه الرسائل است. در مقاله دوم کتاب، با عنوان «البَشاره والاتحاف بما بین ابن تیمیه والألبانی فی العقیده مِن الاختلاف» با رویکرد اعتقادی به منهاج، دیدگاه‌های ابن‌تیمیه درباره روایات متواتر در فضایل امام علی، از جمله انکار حدیث «من کنت مولاه فعلی مولاه» را نقد، و ابن‌تیمیه را بدتر از نواصب معرفی می‌کند (سَقّاف، ۱۴۲۸: ۱/۲۵). در آثار دیگر خود، با مطالعه عبارات ابن‌تیمیه در منهاج، مانند جسارت وی به حضرت زهرا، و ردّ فضایل حضرت علی، مواضع وی را، اعتقادی و برخاسته از تفکر نصب و بغض اهل بیت دانسته، با لعن و نفرین بر ابن‌تیمیه از او، به رأس المنافقین و ناصبی خبیث یاد کرده است (همان: ۱/۷۳۶ و ۷۳۷، ۷۸۳؛ همو، ۱۴۲۳: ۱۵؛ العلوی، ۱۴۲۵، به همراه تعلیقات سقّاف: ۲۷).

أخطاء إبن تیمیه فی حقّ رسول الله واهل بیته، اثر صُبیح

این کتاب نوشته دکتر سید شریف محمود سید صُبَیح، یکی از نویسندگان شافعی‌مذهب اهل مصر در حال حاضر است. وی در این کتاب با نقل تفصیلی آرا و مواضع ابن‌تیمیه درباره پیامبر و اهل بیت در منهاج و سایر آثارش، تفکرات ابن‌تیمیه را به شیوه رایج کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند (صُبَیح، ۱۴۳۱: ۸). با اینکه نویسنده کتاب با روشی کاملاً مسالمت‌آمیز، تعارض سخنان ابن‌تیمیه با مصادر حدیثی و دیدگاه علمای اهل سنت را بیان می‌کند، ولی از نقدهای وهابیان سلفی در امان نمانده است.

قرائه فی کُتُب العقائد المذهب الحنبلی نُموذجا، اثر مالکی

موضوع اصلی این کتاب، جریان‌شناسی انتقادی سلفی‌گری افراطی از قرن سوم تا کنون با تأکید بر کتب کلامی حنابله است، که اثر حسن بن فرحان مالکی، عالم و منتقد سلفی عربستان در حال حاضر است. وی یکی از منتقدان جدی جریان سلفی وهابی افراطی است که با معرفی خود به عنوان سلفی وهابی معتدل، تفکر سلفی وهابی افراطی و پیشوایان آن، از جمله ابن‌تیمیه را، در این کتاب نقد می‌کند، هرچند از نقدهای گروهای افراطی وهابی در امان نمانده است. حسن بن فرحان، با برجسته‌کردن آثار و آرای منفی آنان، به‌ویژه ابن‌تیمیه، درباره اهل بیت و امام علی، و مواضع مثبت آنان در خصوص بنی‌امیه و معاویه، کتاب منهاج را ناشی از اعتقاد ناصبی و عثمانیه‌بودن ابن‌تیمیه دانسته، با نکوهش کتابمنهاج، آن را محرک اصلی بیدارکردن تفکر ناصبی در جهان اسلام می‌داند (مالکی، بی‌تا: ۶۵، ۷۹، ۱۷۰ و ۱۷۷). کتاب الصُحبه والصحابه بین الاطلاق اللُغَوی والتخصیص الشرعی وی نیز به نصب ابن‌تیمیه پرداخته است (همو، ۱۴۲۱: ۲۴۲).

کتاب‌های مخالف حداکثری منهاج از شیعیان زیدی

رساله فی الردّ علی ابن تیمیه، اثر صنعانی

موضوع کتاب رد دیدگاه ابن‌تیمیه در مسئله امامت در منهاج است که نوشته حسن بن اسحاق بن مهدی صنعانی، ادیب، شاعر، محدث، رجالی، متکلم و فقیه زیدی‌مذهب اهل صنعا در قرن دوازدهم هجری است، که با نام‌های ردّ علی منهاجه فی الامامه والتفضیل و بُلوغ الأُمنیه فی إظهار مَخازی ابن تیمیه نیز ثبت شده است (الوجیه، بی‌تا: ۱/۳۰۸). کتاب یادشده، رویکردی اعتقادی به منهاج دارد، و با روش کلامی- رجالی، و کلامی- حدیثی دیدگاه‌های ابن‌تیمیه درباره فضایل و خلافت امام علی را بررسی و نقد می‌کند و ضمن ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه، نصب وی را بدتر از نصب خوارج می‌داند! (صنعانی، بی‌تا: ۱۷۴).

کتاب‌های مخالفان حداکثری منهاج از شیعیان امامی

الانصاف فی الانتصاف لأهل الحق مِن أهل الاسراف، اثر عالم شیعی در قرن هشتم

این کتاب نخستین ردیه مستقل بر منهاج ابن‌تیمیه، نوشته یکی از عالمان امامی‌مذهب قرن هشتم، است. این کتاب، که به‌تازگی احیا شده، با رویکرد اعتقادی به منهاج، سخنان ابن‌تیمیه را از ابتدا تا پایان دلایل امامت حضرت علی، با روش کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند و ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه را دلیل بر مواضع تند وی در منهاج راجع به اهل بیت می‌داند.

الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، اثر بیّاضی نبّاطی

موضوع کتاب، اثبات سه اصل توحید، نبوت و امامت، نوشته زین‌الدین ابومحمد علی بن یونس عاملی بیّاضی نبّاطی، حدیث‌شناس، متکلم، و فقیه بنام امامیه در جبل‌عامل لبنان در قرن نهم هجری است (حُرّ عاملی، ۱۳۶۲: ۱/۱۳۵، ش۱۴۵؛ افندی اصفهانی، ۱۴۳۱: ۴/۲۵۵-۲۵۹). نویسنده در بحث امامت خاصه و اثبات وجود حضرت مهدی، با رویکرد اعتقادی به منهاج ابن‌تیمیه، دیدگاه وی راجع به حضرت حجت را با شیوه کلامی، بررسی و نقد کرده است (بیّاضی نبّاطی، ۱۳۸۴: ۲/۲۲۵ و ۲۲۶).

القول الصِراح فی البخاری وصحیحه الجامع، اثر شیخ الشریعه اصفهانی

موضوع کتاب، نقد صحیح بخاری، و مؤلف آن میزرا فتح‌الله بن محمد جواد، مشهور به شیخ‌الشریعه اصفهانی، حدیث‌شناس، رجالی، اصولی، متکلم و فقیه امامیه در قرن چهاردهم است (امین، بی‌تا: ۸/۳۹۱). این کتاب در سه فصل سامان یافته که در فصل اول، با عنوان روایات فضایل امام علی و معاندان، به‌شدت روش ابن‌تیمیه در ردّ روایات فضایل حضرت در منهاج را نقد می‌کند و منشأ آن را ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه می‌داند (شیخ الشریعه اصفهانی، ۱۴۲۲: ۴۱).

نهایه الدرایه، اثر صدر

موضوع کتاب، رجالی در شرح وجیزه شیخ بهایی، نوشته سید حسن صدر، شیعه‌پژوه، متکلم، مجتهد و فقیه امامیه در سامرا، و در قرن چهاردهم است (صدر، ۱۴۲۷: ۱۳-۵۶). به مناسبت علمای جرح و تعدیل در این کتاب، به دیدگاه حدیثی ابن‌تیمیه درباره روایات فضایل اهل بیت در منهاج اشاره کرده، با نقد مواضع تند وی، منشأ این تشدد در ردّ روایات فضایل را نصب ابن‌تیمیه می‌داند (صدر، بی‌تا: ۵۱۳). از نویسنده، کتاب دیگری با عنوان البراهین الجَلیّه علی زَیغ احمد بن تیمیه ثبت شده (طهرانی، بی‌تا: ۳/۷۹) که اطلاعی از چاپ آن در دسترس نیست.

منهاج الشریعه فی الردّ علی ابن تیمیه، اثر کاظمی قزوینی

این کتاب به صورت تک‌نگاری در رد منهاج السنه، نوشته سید محمدمهدی کاظمی قزوینی از متکلمان و فقهای امامیه در عراق در قرن چهاردهم است. نویسنده از جمله کسانی است که در مواجهه با فرقه‌ها و جریان‌های انحرافی دوران خویش، بسیار فعال بوده و آثار فراوانی در این زمینه نگاشته است (کاظمی قزوینی، ۱۴۳۰: ۱۷-۳۹). این کتاب که تا به حال دو جلد از آن را محققان احیا و منتشر کرده‌اند، منهاج السنه را به‌تفصیل، با رویکرد کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند.

الرُدُود السته علی ابن تیمیه، اثر موسوی بِلادی

موضوع کتاب، رد دیدگاه‌های ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته سید عبدالله بن ابی القاسم موسوی بِلادی بوشهری، ادیب، محدث و فقیه امامی‌مذهب بحرین در قرن چهاردهم است (طهرانی، ۱۴۳۰: ۱۵/۱۱۸۹). این کتاب که در شش ردّ، سامان یافته و تا کنون ردّ اول آن در یک جلد منتشر شده، با روش کلامی- حدیثی، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج را بررسی و نقد می‌کند.

دلائل الصدق لِنَهج الحق، اثر مُظَفّر

موضوع کتاب، کلامی و در ردّ کتاب ابطال نهج الباطل فضل بن روزبهان علیه نهج الحق علامه حلی است. نویسنده کتاب شیخ محمدحسن مظفر، ادیب، شاعر، لغوی، و متکلم بنام امامیه در نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (طهرانی، ۱۴۳۰: ۱۳/۴۳۱). با اینکه موضوع کتاب، ردیه بر ابطال نهج الباطل است ولی نویسنده ذیل فضایل قرآنی و روایی مرتبط با حضرت علی، علاوه بر نقد فضل بن روزبهان، به عبارات ابن‌تیمیه در منهاج نیز توجه داشته، آن را به شیوه کلامی خاص خود، بررسی و نقد می‌کند (مظفر، ۱۴۲۳: ۴/۳۱، ۴۱۹، ۵/۳۳، ۵۹، ۷۶، و ۶/۱۷) و در مقاطع مختلف کتاب خود، ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه را دلیل اصلی مواضع وی در قبال حضرت علی در منهاج دانسته است (همان: ۵/۳۶۵).

الامامه الکبری والخلافه العظمی، اثر قزوینی

این کتاب در ردّ منهاج، نوشته سید محمد حسن قزوینی، متکلم، مجتهد و فقیه امامیه در کربلای معلی در قرن چهاردهم هجری است (تهرانی، ۱۴۳۰: ۱۳/۳۸۹). کتاب حاضر یکی از مفصل‌ترین ردیه‌ها علیه منهاج است که تا به حال چهار جلد آن به چاپ رسیده است. نویسنده با اثبات امامت عامه و خاصه، و رویکرد اعتقادی به منهاج، آرای ابن‌تیمیه درباره امام علی را با شیوه کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (قزوینی، ۱۴۲۳).

الغدیر فی الکتاب والسُنّه والاَدَب، اثر علامه امینی

موضوع اصلی کتاب، اعتقادی و درباره امامت و ردّ شبهات، نوشته عالم رجالی، حدیث‌شناس، متتبع، متکلم و فقیه بزرگ امامیه، علامه شیخ عبدالحسین احمد امینی در نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (امینی، ۱۴۱۶: ۱۴-۳۷). جلد سوم الغدیر، مهم‌ترین منابعی را که در خصوص امام علی و اهل بیت عبارات و مواضع تندی داشته، معرفی و نقد می‌کند، که منهاج ابن‌تیمیه یکی از منابعی است که از نگاه علامه امینی، بیشترین توهین‌ها و جسارت‌ها را به ساحت اهل بیت و امام علی داشته و از موضع ناصبی‌گری به انکار فضایل متواتر حضرت علی و اهل بیت پرداخته است (امینی، ۱۴۱۶). علامه در مقاطع گوناگون در کتاب الغدیر، به شگردهای ابن‌تیمیه در ردّ فضایل امام اشاره می‌کند (همان: ۱/۲۵۸ و ۲۶۳) و با نکوهش شدید منهاج ابن‌تیمیه و اتصاف آن به دروغ، گمراهی، ادعاهای بی‌دلیل، آن را منهاج البدعه می‌نامد و با روش کلامی- حدیثی، برخی از ادعاهای ابن‌تیمیه درباره شیعه، فضایل امام علی و اهل بیت را بررسی و نقد می‌کند (همان: ۳/۲۱۱).

أعیان الشیعه، اثر أمین

موضوع اصلی کتاب أعیان الشیعه، شرح حال و تراجم اهل بیت و بزرگان شیعه است و نویسنده آن فقیه، متکلم، و مورخ قرن چهاردهم هجری در دمشق (امین، بی‌تا: ۱۰/۳۳۳). وی به مناسبت شجاعت‌های امام علی در جنگ خندق و کشتن عمرو بن عبد ودّ، به تکذیب‌های ابن‌تیمیه در خصوص سخن پیامبر در حق امام علی (قتل علیّ لعمرو بن عبد ود، أفضل مِن عباده الثقلین) و رشادت‌های ایشان اشاره کرده، با ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه ادعاهای وی را نقد می‌کند (همان: ۱/۲۶۴ و ۲۶۵). همچنین، به مناسبت حدیث یوم‌الدار در فضیلت امام علی، انکار ابن‌تیمیه را ناشی از نصب و ناصبی‌بودن وی دانسته است (همان: ۱/۲۳۱ و ۳۶۲).

الذَریعه إلی تصانیف الشیعه، اثر تهرانی

کتاب‌شناسی شیعه، موضوع اصلی کتاب الذریعه إلی تصانیف الشیعه، نوشته فقیه، مورخ، رجالی و کتاب‌شناس امامیه، شیخ آقابزرگ تهرانی در

نجف اشرف در قرن چهاردهم هجری است (تهرانی، ۱۴۳۰). تهرانی ذیل عنوان کتاب النَصّ الجَلیّ فی معرفه الوصیّ، نوشته سید مهدی بن صالح کاظمی قزوینی که در ردّ ابن‌حجر هیتمی است، با ناصبی‌خواندن ابن‌تیمیه،

ابن‌حجر هیتمی را پیرو ابن‌تیمیه و ناصبی توصیف کرده است (همو، بی‌تا: ۲۴/۱۷۲).

۱۲٫ دراسات فی مِنهاج السنه لمعرفه ابن تیمیه، اثر میلانی

کتاب حاضر، به صورت خاص در نقد آرای ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته سید علی حسینی میلانی، از متکلمان و فقهای امامیه معاصر است. این کتاب یکی از مهم‌ترین ردیه‌ها بر منهاج السنه است، به گونه‌ای که اکثر ردیه‌هایی که بعد از آن نوشته شده، متأثر از این کتاب است. کتاب دراسات فی منهاج السنه، در چهار جلد سامان یافته است. جلد اول به نقد آرای ابن‌تیمیه و سه جلد دیگر به شرح منهاج الکرامه فی معرفه الامامه علامه حلی اختصاص یافته است. این کتاب با ناصبی معرفی‌کردن ابن‌تیمیه از زبان علمای اهل سنت و با تأکید بر منابع و مبانی اهل سنت، و روایات صحیح و متواتر و گزارش‌های متقن تاریخی (روش کلامی- حدیثی)، به‌تفصیل منهاج را بررسی و نقد می‌کند (میلانی، ۱۴۱۹: ۵۷۵). کتاب دیگری با عنوان محاضرات فی الاعتقادات از همین نویسنده در دو جلد، وجود دارد که در جلد دوم (افترائات ابن‌تیمیه علیه امام علی)، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به حضرت علی را با روش کلامی- حدیثی بررسی و نقد می‌کند (همو، ۱۴۲۱: ۲/۷۶۴-۸۰۸).

۱۳٫ ابن تیمیه فکرا ومَنهجا، اثر سبحانی

این کتاب در رد مواضع ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، نوشته جعفر سبحانی، از متکلمان و فقهای بزرگ امامیه در حال حاضر است. این کتاب در پنج فصل تنظیم شده که فصل سوم، چهارم و پنجم کتاب، عقاید ابن‌تیمیه درباره فضایل و خلافت امام علی و فضایل سایر امامان معصوم در منهاج را، به شیوه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (سبحانی، ۱۴۳۲: ۱۹۹-۵۵۰). نویسنده، ابتدا سخن علامه حلی، سپس رد ابن‌تیمیه و در نهایت نقد سخن ابن‌تیمیه را آورده، که مهم‌ترین ویژگی این کتاب است.

۱۴٫ ابن تیمیه، حیاته وعقائده وموقفه مِن الشیعه واهل البیت، اثر عبدالحمید

این کتاب به صورت اختصاصی در نقد عقاید و مواضع ابن‌تیمیه راجع به شیعه و اهل بیت نگاشته شده، و نویسنده آن مستبصر و ره‌یافته به مذهب اهل بیت، صائب عبدالحمید از عراق است که معاصر ما است. وی با قلمی شیوا در چهار بخش به زندگانی ابن‌تیمیه، مواضع وی درباره فرقه‌ها و مذاهب کلامی و فقهی اهل سنت، شیعیان و اهل بیت پرداخته است. وی با اشاره به شامات و بنی‌امیه به عنوان خاستگاه اصلی ابن‌تیمیه، مواضع وی راجع به اهل بیت و دشمنان اهل بیت را، اموی- ناصبی ارزیابی کرده، دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به پنج تن آل عبا، امام علی، امام حسن و امام حسین و دشمنان آنان را با شیوه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند (صائب عبدالحمید، ۱۴۲۶: ۲۳۰-۴۲۹). این کتاب دو ویژگی مهم دارد؛ نخست آنکه، در خصوص دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت، فقط به منهاج بسنده نشده، بلکه تمامی آثارش، مطالعه و نقد شده است؛ دیگر اینکه، به منتقدان منهاج نیز توجه داشته و به‌اجمال به آنها اشاره می‌کند (همان: ۲۱۶).

۱۵٫ السلفیه بین اهل السنه والامامیه، اثر کثیری

این کتاب در نقد جریان سلف و سلفی‌گری، نوشته سید محمد کثیری از متفکران و دانشمندان امامیه در حال حاضر است. نویسنده در ضمن معرفی و نقد جریان سلفیه و پیشوایان فکری آن، در فصل دوم از بخش دوم کتاب، با عنوان «مع الشیعه الامامیه»، با اموی‌دانستن ابن‌تیمیه، و با استفاده از کتاب ابن تیمیه صائب عبدالحمید، به گزارش اجمالی از مواضع ضد شیعی و ضد اهل بیتی ابن‌تیمیه بسنده می‌کند (کثیری، ۱۴۲۹: ۵۸۷-۶۹۹).

موقف علماء أهل السنه من ابن تیمیه، اثر عبدالله

موضوع کتاب، گزارشی از مواضع علمای مذاهب چهارگانه اهل سنت درباره ابن‌تیمیه از قرن هشتم تا کنون است که عادل کاظم عبدالله، نویسنده و پژوهشگر امامی‌مذهب لبنانی معاصر گردآوری کرده است. گرچه غرض اصلی نویسنده، تدوین فهرستی جامع و تفصیلی از اسامی مخالفان و منتقدان مجموع افکار و عقاید ابن‌تیمیه است، ولی اسامی و عبارات کسانی را که به منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی در خصوص اهل بیت نقدهایی داشته‌اند یادآور شده و آن را مشخص کرده است (عبدالله، ۱۴۲۸).

۱۷٫ النَصب والنَواصِب، اثر مُعَلّم

موضوع کتاب، معرفی نصب و جریان نواصب در اسلام، نوشته محسن معلم، یکی از پژوهشگران امامی‌مذهب لبنانی در عصر حاضر است. این کتاب جامع‌ترین اثری است که جریان نصب و ناصبی‌گری در اسلام را با تتبع گسترده‌ای در منابع اولیه فقهی، رجالی و ملل و نحل فریقین، از قرن اول تا حال حاضر، واکاوی کرده و در هفت بخش، سامان یافته است. فصل سوم کتاب با عنوان «النواصب فی العباد»، اسم ابن‌تیمیه را جزء نواصب آورده، دیدگاه علمای اهل سنت در اثبات نصب ابن‌تیمیه را گزارش می‌کند (مُعلّم، ۱۴۱۸: ۲۷۲).

۱۸٫ ابن تیمیه، اثر الشمّری

ردیه‌ای مستقل بر عقاید و افکار ابن‌تیمیه در برابر اهل بیت، نوشته حبیب طاهر الشمّری، از نویسندگان و پژوهشگران امامیه در حال حاضر، است. این کتاب در سه جلد تنظیم شده است؛ جلد اول به زیست‌نامه ابن‌تیمیه اختصاص دارد؛ جلد دوم عبارات و ادعاهای ابن‌تیمیه راجع به فضایل پنج تن آل عبا و امام علی را با روش رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد می‌کند و تأثیرپذیری ابن‌تیمیه از تفکر خوارج را به اثبات می‌رساند! جلد سوم نیز، مخالفان آرا و عقاید فقهی، کلامی، و عرفانی ابن‌تیمیه، از قرن هشتم تا حال حاضر، را معرفی می‌کند (الشمّری، ۱۴۳۲).

۱۹٫ مِن أقطاب الکذّابین احمد بن تیمیه الحرّانی، اثر رضوی

موضوع کتاب، نقد ابن‌تیمیه و منهاج، نوشته محمد رضی رضوی، نویسنده و پژوهشگر امامی‌مذهب معاصر است. این کتاب با استناد به عبارات و ادعاهای ابن‌تیمیه در منهاج و تعارض آن با مصادر حدیثی و تاریخی و سخنان مخالفان وی از اهل سنت، در صدد اثبات دروغ‌گویی ابن‌تیمیه است (رضوی، بی‌تا).

۲۰٫ شناخت وهابیت، اثر طبسی

موضوع کتاب درباره نقد تاریخ و عقاید وهابیت و پیشوایان فکری آنان، نوشته نجم‌الدین طبسی، استاد و پژوهشگر تاریخ، کلام و فقه تطبیقی در عصر حاضر است. این کتاب، که مفصل‌ترین و جامع‌ترین اثر در شناخت و نقد تاریخ و عقاید وهابیت و سلفیه است، در فصل دوم از بخش دوم کتاب، با عنوان «وهابیان و دشمنی با پیامبر اکرم و اهل بیت»، مواضع ابن‌تیمیه در منهاج راجع به فضایل و خلافت امام علی و دشمنان آن حضرت، با نگاه رایج کلامی- حدیثی، بررسی و نقد شده است (طبسی، ۱۳۹۱: ۱۶۹-۲۵۸). همچنین، نویسنده در کتاب دیگر خود با عنوان سلفیان: باورها و عملکردها، با رویکرد جدید کلامی- رجالی و کلامی- تاریخی، دیدگاه سلفیه و ابن‌تیمیه راجع به حضرت علی را بررسی و نقد می‌کند (همو، ۱۳۹۰: ۵۳-۷۴).

منابع مدافعان منهاج

منابع موافق منهاج، نوشته اکثر سلفی‌ها و وهابیان بوده که در واکنش به مخالفان منهاج و دفاع از وی، و البته با رویکردهای مختلف نوشته شده است. برخی با تعریف و تمجید، و دفاع حداکثری از منهاج، کتاب نوشته‌اند و گروهی دیگر با دفاع حداقلی از منهاج و توجیه‌های گوناگون آن، در صدد نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده‌اند.

الف. منابع مدافعان حداقلی منهاج

الحُجّه القَویِّه فی الرّدّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیه، اثر تَتَوی سِندی

این کتاب در دفاع حداقلی از منهاج ابن‌تیمیه و واکنش به اشکالات محمد معین حنفی بر منهاج، نوشته محمد هاشم بن عبدالغفور تتوی سندی، اهل حدیث و فقیه حنفی‌مذهب هند، در قرن دوازدهم است (زِرکلی، ۲۰۰۷: ۷/۱۲۹). کتاب یادشده با توهین به محمد معین حنفی و شیعیان، و بدون استناد به کتاب حدیثی یا تاریخی، در صدد دفاع حداقلی از منهاج ابن‌تیمیه و دفع ناصبی‌گری وی برآمده است!! (تَتَوی سِندی، ۱۴۲۳).

الرَدُّ الدامِغ علی الزاعم أنّ إبن تیمیه زائغ، اثر نجدی

این کتاب، در دفاع از افکار ابن‌تیمیه و واکنش به اشکالات عثمان بن سِند نجدی، نوشته عثمان بن عبدالعزیز بن منصور نجدی، پیرو محمد بن عبدالوهاب، شاعر، ادیب، اهل حدیث و عالم حنبلی‌مذهب در قرن سیزدهم است (نجدی، ۱۴۲۵). کتاب حاضر و ردیه عثمان بن منصور در قالب شعر بیان شده و بدون استناد به کتاب حدیثی یا تاریخی! اشکالات عثمان بن سِند بر آرای ابن‌تیمیه، از جمله در منهاج، را رد، و وی را از ناصبی‌گری تبرئه می‌کند. همچنین، قصیده‌ای در هجو الاستیفاء سبکی، که در انتقاد از منهاج ابن‌تیمیه بوده، نیز سروده است (همان: ۹۹).

ابن تیمیه لیس ناصبیّا، اثر خراشی

 موضوع کتاب، دفاع از منهاج ابن‌تیمیه، نوشته سلیمان بن صالح خراشی وهابی معاصر است.  این کتاب که در دو بخش نقد دیدگاه مخالفان منهاج،

و دفاع حداقلی از مواضع ابن‌تیمیه در منهاج تنظیم شده، درصدد نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه با تمسک به برخی عبارات وی در منهاج است (خراشی، ۱۴۱۹).

ابن تیمیه ردّ مُفتریات ومُناقشه شبهات، اثر عبدالقادر

 موضوع کتاب، دفاع از ابن‌تیمیه در برابر منتقدان وی، نوشته خالد عبدالقادر، وهابی معاصر است. کتاب یادشده، که در چهار فصل تنظیم شده، آخر فصل سوم و تمام فصل چهارم را به نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه و دفاع حداقلی از وی اختصاص داده است. وی با پذیرش عبارات تند ابن‌تیمیه درباره اهل بیت در منهاج می‌کوشد با استناد به برخی سخنان ابن‌تیمیه در منهاج و غیر آن، اعتقادی‌بودن مواضع وی را نفی، و او را از نصب تبرئه کند (عبدالقادر، ۱۴۳۲).

النَصب والنَواصب، اثر عوّاد

موضوع کتاب، تبیین مسئله نصب، از نگاه تاریخی و فقهی، نوشته بدر بن ناصر بن محمد عوّاد وهابی معاصر است. این کتاب گرچه به کتاب النصب والنواصب محسن معلم، اشاره نکرده، ولی محتوای آن کاملاً ناظر به این کتاب و در واکنش به آن است. کتاب عوّاد، در صدد دفاع حداقلی و رفع اتهام نصب و ناصبی‌گری از وهابیت و سلفیه و پیشوایان آنان، به‌ویژه بنی‌امیه و ابن‌تیمیه است. این کتاب با پذیرش عبارات تند ابن‌تیمیه درباره امام علی و اهل بیت در منهاج، می‌کوشد با توجیهات خود، مانع از انطباق واژه «ناصبی» و لوازم آن بر ابن‌تیمیه شود (عواد، ۱۴۳۲: ۴۹۹-۵۳۰).

منهج ابن‌تیمیه الحرّانی فی کتابه مِنهاج السُنّه للردّ علی الرافضه، اثر نابلسی

موضوع اصلی کتاب، روش‌شناسی ابن‌تیمیه در منهاج، نوشته انس سلیمان مصری نابلسی، وهابی معاصر است. کتاب در شش مطلب تنظیم شده، و نویسنده با به دست دادن گزارشی از منهاج، درصدد دفاع حداقلی و اثبات در مقام جدل‌بودن و روشی‌بودن مواضع تند ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت و نفی نصب و دشمنی ابن‌تیمیه است (نابلسی، بی‌تا).

دعاوی المُناوئین لابن تیمیه، عرض ونقد، اثر غُصن

موضوع کتاب، واکنش به دیدگاه مخالفان آرا و افکار ابن‌تیمیه، نوشته عبدالله بن صالح بن عبدالعزیز غصن، وهابی معاصر است. کتاب یادشده، با گونه‌شناسی مخالفان ابن‌تیمیه، و تبیین محورهای مخالفت آنان با وی، از جمله دیدگاه ابن‌تیمیه راجع به اهل بیت در منهاج، و گزارشی از مخالفان وی، به سخنان احمد و عبدالله غماری، حبشی، حسن بن اسحاق، و البانی درباره منهاج، اشاره کرده است. وی با ردّ سخنان منتقدان یادشده، فقط به گزارشی از عبارات وی درباره اهل بیت اشاره کرده و درصدد دفاع حداقلی و نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده است (غصن، ۱۴۲۴: ۵۳۲-۵۷۹). نویسنده، از میان منتقدان ابن‌تیمیه در مسئله اهل بیت، از البانی سلفی به‌شدت ناراحت شده، سخنان تندی علیه وی گفته است (همان: ۵۵۷).

جواب الشبهات المُثاره حول ابن تیمیه، اثر غامدی

موضوع کتاب، پاسخ به منتقدان افکار و عقاید ابن‌تیمیه، نوشته عبدالقادر بن محمد غامدی وهابی معاصر است. کتاب یادشده بدون دسته‌بندی مناسب سخنان منتقدان، ۳۷ مسئله را بررسی و نقد کرده که در آخرین مسئله، با عنوان «ابن تیمیه ینتقص الامام علی بن ابی طالب» اولاً منتقدان منهاج و مواضع ابن‌تیمیه را در صوفیه خلاصه می‌کند! ثانیاً با نقل برخی عبارات از منهاج، در مقام نفی ناصبی‌بودن ابن‌تیمیه برآمده است (غامدی، بی‌تا).

ب. منابع مدافعان حداکثری منهاج

العُقُود الدُریّه مِن مناقب احمد بن تیمیه، اثر مقدسی

موضوع کتاب شرح حال ابن‌تیمیه و دفاع حداکثری از وی، نوشته محمد بن احمد بن عبدالهادی مَقدسی، نحوی، اهل حدیث، عالم حنبلی و شیفته ابن‌تیمیه در دمشق، در قرن هشتم هجری، است (ابن‌کثیر، ۱۴۰۹: ۱۴/۲۲۱). کتاب یادشده، که در تعریف و تمجید از ابن‌تیمیه و کتاب‌های وی نگاشته شده، از منهاج وی به بزرگی یاد کرده! و با دفاع از آن، به علامه حلی و شیعیان، توهین و جسارت کرده است (مقدسی، بی‌تا: ۴۴).

البدایه والنهایه، اثر ابن کثیر

موضوع کتاب تاریخ‌نگاری ترتیبی، از دوران پیامبر تا قرن هشتم، نوشته ابوالفدا اسماعیل بن عمر بن کثیر، تاریخ‌نگار، مفسر، محدث، عالم شافعی‌مذهب با گرایش‌های سلفی و شاگرد ابن‌تیمیه، در دمشق قرن هشتم است (ابن‌حجر عسقلانی، بی‌تا: ۱/۳۷۳، ش۹۴۴). کتاب یادشده ذیل وقایع سال ۷۲۶ ه.ق.، به رحلت علامه حلی با عنوان «ابن المُطَهّر الشیعی جمال الدین» اشاره می‌کند و گزارشی اجمالی از شخصیت علمی علامه و آثار وی، از جمله منهاج الکرامه فی اثبات الامامه به دست می‌دهد که ضمن انتقاد شدید از منهاج الکرامه، به تعریف و تمجید از ردیه ابن‌تیمیه می‌پردازد و به علامه نیز، توهین و جسارت می‌کند! (ابن‌کثیر، ۱۴۰۹: ۱۴/۱۲۹ و ۱۳۰).

الکواکب الدُریّه فی مَناقب ابن تیمیه، اثر کرمی مقدسی

کتاب یادشده، در شرح حال ابن‌تیمیه و دفاع از وی، نوشته مرعی بن یوسف کرمی مَقدسی، شاعر، اهل حدیث، فقیه حنبلی با گرایش شدید سلفی، از بیت‌المقدس، در قرن یازدهم هجری است (مُحبّی، ۱۴۲۷: ۴/۳۴۸، ش۱۱۶۴). رسالت اصلی کتاب، ذکر مناقب ابن‌تیمیه و دفاع حداکثری از وی است! و منهاج السنه و دیگر آثار ابن‌تیمیه علیه شیعه را از مناقب علمی وی معرفی کرده!، عبارت ابن‌عبدالهادی درباره منهاج را تکرار می‌کند (کرمی مقدسی، ۱۴۰۶: ۷۸).

ترجمه ابن تیمیه، اثر محمد کُرد علی دمشقی

کتاب در شرح حال ابن‌تیمیه و واکنش به مخالفان وی، نوشته محمد بن عبدالرزاق مشهور به محمد کُرد علی، تاریخ‌نگار سلفی و رئیس فرهنگستان زبان عربی سوریه، در قرن چهاردهم است. کتاب یادشده، که درصدد دفاع حداکثری از آرا، افکار و آثار ابن‌تیمیه است، با تجلیل از منهاج السنه!، و نقد سخنان صَفَدی، یکی از منتقدان حداقلی ابن‌تیمیه که منهاج وی را لغو و بیهوده خوانده بود، به دفاع حداکثری از ابن‌تیمیه و کتاب منهاج وی می‌پردازد (محمد کُرد علی، ۱۳۹۱: ۲۸ و ۲۹).

دعوه ابن تیمیه وأثرها علی الحرکات الاسلامیه المعاصره وموقف الخصوم منها، اثر احمد

موضوع کتاب، نقش ابن‌تیمیه در جریان‌های اسلامی معاصر و بررسی مخالفان وی، نوشته صلاح‌الدین مقبول احمد، سلفی معاصر شبه‌قاره هند، است. این کتاب در دو جلد تنظیم شده که نویسنده در قسمت معرفی کتب ابن‌تیمیه، با رویکرد دفاع حداکثری، به‌شدت از منهاج ابن‌تیمیه و مواضع وی درباره اهل بیت، تعریف و تمجید، به شیعه توهین می‌کند (احمد، ۱۴۱۶: ۱/۳۲۲). در بخش مخالفان ابن‌تیمیه، و از میان منتقدان حداقلی و حداکثری نیز، فقط به کتاب التوفیق الربّانی فی الردّ علی ابن تیمیه الحرّانی اشاره کرده، با الفاظ تندی از آنها یاد می‌کند (همان: ۲/۵۴۱).

مناظرات ابن تیمیه مع فقهاء عصره، اثر جَمیلی

موضوع کتاب، گزارشی از مناظرات مخالفان ابن‌تیمیه با وی، نوشته سید جمیلی، سلفی معاصر از قاهره است. کتاب یادشده گزارش خود از مناظرات مخالفان ابن‌تیمیه را با مناظره علامه حلی و ابن‌تیمیه درباره منهاج و اهل بیت، آغاز کرده است. این مناظره به گونه‌ای نقل شده که از علامه، چهره‌ای افراطی و منفی، و از ابن‌تیمیه، چهره‌ای مثبت و اعتدالی نشان داده است! (جَمیلی، ۱۴۰۵: ۲۱).

هکذا تحدث ابن تیمیه، اثر دُوسَری

کتاب در واکنش به نقدهای حسن بن سقاف به منهاج، نوشته عائض بن سعد دُوسَری، نویسنده وهابی معاصر است. کتاب یادشده، در دوازده بحث، علاوه بر دفاع از افکار و جایگاه ابن‌تیمیه، با نقل بعضی عبارات وی، تلاش بسیاری در محب جلوه‌دادن ابن‌تیمیه، و تبرئه وی از نصب و ناصبی‌گری کرده است (دُوسَری، ۱۴۲۸: ۲۲۳ و ۲۲۵)

العقیده فی أهل البیت بین الافراط والتفریط، اثر سَحیمی

موضوع کتاب به دست دادن تصویری از اهل بیت با نگاه وهابی- سلفی، رساله دکتری سلیمان بن سالم بن رجاء سحیمی وهابی معاصر در مدینه است. کتاب در دو جلد تنظیم شده و فرضیه اصلی آن، اثبات معتدل‌بودن عقیده سلفی‌ها، به‌ویژه ابن‌تیمیه، درباره اهل بیت، و تبرئه سلفیه و ابن‌تیمیه از اتهام نصب و ناصبی‌گری است و برای اثبات مدعای یادشده، غالباً از مصادر متهمان به نصب استفاده کرده است! (سَحیمی، ۱۴۲۵). کتاب معرفه أهل البیت فی ضوء الکتاب والسنه اثر سید راضی حسینی، ناظر به کتاب یادشده، نوشته شده است.

ثناء ابن تیمیه علی امیر المومنین علی بن ابی طالب واهل البیت، اثر قُضَیبی

این کتاب، واکنش به منتقدان حداقلی و حداکثری منهاج، نوشته عثمان الخمیس وهابی معاصر است که با اسم مستعار ابوخلیفه علی بن محمد قُضَیبی، خود را معرفی کرده است. کتاب یادشده، با گزارشی گزینشی از عبارات ابن‌تیمیه درباره امام علی، و قاتلان امام حسین، سعی در محب جلوه‌دادن ابن‌تیمیه و نفی نصب از وی دارد (قُضَیبی، بی‌تا).

دفاع عن ابن تیمیه فی إتهامه بالطعن فی خلافته، اثر فیصل نور

مقاله‌ای در واکنش به مخالفان ابن‌تیمیه در انکار خلافت حضرت علی از سوی ابن‌تیمیه، نوشته فیصل نور، سلفی و وهابی معاصر سعودی‌تبار است. این مقاله کوشیده است با استناد به برخی عبارات متشابه ابن‌تیمیه، علاوه بر تبرئه ابن‌تیمیه از نصب، او را موافق خلافت امام علی جلوه دهد (نور، بی‌تا).

نتیجه

با توجه به اتفاق نظر عالمان مسلمان بر تندبودن مواضع ابن‌تیمیه در قبال اهل بیت، دیدگاه‌ها و رویکردهای آنان به مواضع ابن‌تیمیه یکسان نیست و به مخالفان روشی و حداقلی و مخالفان اعتقادی و حداکثری و همچنین موافقان حداقلی و حداکثری تقسیم می‌شوند.

پی‌نوشت‌ها

مراجع

ابراهیم، محمد زکی (۱۴۲۶). کلمه الرائد، قاهره: مؤسسه احیاء التراث الصوفی، الطبعه الاولی.

ابن‌ تیمیه، تقی ‌الدین احمد بن عبد الحلیم (۱۴۲۴). منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه، تحقیق: محمد رشاد سالم، بیروت: مؤسسه الریان، الطبعه السادسه.

ابن حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (۱۴۰۷). فتح الباری بشرح صحیح البخاری، قاهره: دار الریان للتراث، الطبعه الاولی.

ابن حجر هیتمی، احمد بن حجر مکّی (بی‌تا). الفتاوی الحدیثیه، مصر: بی‌نا، الطبعه الثالثه.

ابن کثیر ، ابو الفداء اسماعیل بن کثیر (۱۴۰۹). البدایه والنهایه، تحقیق: احمد ابوملحم، علی نجیب عطوی، فؤاد سیّد، مهدی ناصر الدین، علی عبد الستّار، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الخامسه.

ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (۱۴۱۶). لسان المیزان، تحقیق: شیخ عادل احمد عبد الموجود و شیخ علی محمد معوض، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

ابن‌حجر عسقلانی، ابوالفضل احمد بن علی (بی‌تا). الدُرَر الکامنه فی أعیان المائه الثامنه، بی‌جا: بی‌نا.

ابن‌قاضی شَهبه، ابوبکر احمد بن محمد (۱۴۰۷). طبقات الشافعیه، تحقیق: عبداللّه انیس طباع، بیروت: عالم الکتب، الطبعه الاولی.

احمد، صلاح الدین مقبول (۱۴۱۶). دعوه ابن تیمیه وأثرها علی الحرکات الاسلامیه المعاصره ومَوقف الخُصُوم منها، کویت: دار ابن الاثیر، الطبعه الثانیه.

افندی اصفهانی، میزرا عبدالله (۱۴۳۱). ریاض العُلماء وحیاض الفُضلاء، تحقیق: سید احمد حسینی، بیروت: مؤسسه التاریخ العربی، الطبعه الاولی.

أمین، سید محسن (بی‌تا). أعیان الشیعه، تحقیق: حسن امین، بیروت: دار التعارف للمطبوعات.

امینی، عبد الحسین احمد (۱۴۱۶). الغدیر فی الکتاب والسنه والأدب، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه، الطبعه الاولی.

البانی، محمد ناصر الدین (۱۴۱۶). سلسله الأحادیث الصحیحه، ریاض: مکتبه المعارف، الطبعه الاولی.

بیّاضی نبّاطی، علی بن یونس عاملی (۱۳۸۴). الصراط المستقیم الی مستحقی التقدیم، قم: المکتبه المرتضویه لإحیاء الآثار المرتضویه، الطبعه الاولی.

تَتَوی سِندی، محمد هاشم بن عبد الغفور حارثی (۱۴۲۳). الحُجه القویه فی الردّ علی مَن قَدَحَ فی ابن تیمیه، تصحیح و تعلیق: عبد القیوم بن عبد الغفور سِندی، مکه: جامعه ام القری، الطبعه الاولی.

تَهانوی، ظفر احمد (۱۴۰۴). قواعد فی علوم الحدیث، حلب: مکتب المطبوعات الاسلامیه، الطبعه الخامسه.

جمعی از علمای اهل سنت (بی‌تا). التوفیق الربّانی فی الردّ علی ابن تیمیه الحرّانی، بی‌جا: بی‌نا.

جمیلی، سید (۱۴۰۵). مناظرات ابن تیمیه مع فقهاء عصره، بیروت: دار الکتب العربی، الطبعه الاولی.

حاجی خلیفه، مصطفی بن عبداللّه (۱۴۰۲). کشف الظنون عن أسامی الکتب والفنون، بیروت: دار الفکر.

حَبَشی، شیخ عبدالله هَرَری (۱۴۳۵). المَقالات السُنیّه فی کشف ضلالات احمد بن تیمیه، بیروت: دار المشاریع، الطبعه العاشره.

حُرّ عاملی، محمد بن حسن (۱۳۶۲). أمَلُ الآمِل، تحقیق: سید احمد حسینی، قم: دار الکتاب الاسلامی، الطبعه الاولی.

حضرمی، محمد بن عقیل (۱۴۱۴). تقویه الایمان بردّ تزکیه ابن ابی سفیان، بیروت: دار البیان العربی، الطبعه الاولی.

حلبی، علی بن برهان الدین (۱۴۰۰). السیره الحلبیه فی سیره الأمین المأمون، بیروت: دار الباز للنشر والتوزیع.

خراشی، سلیمان بن احمد وهابی (۱۴۱۹). ابن تیمیه لیس ناصبیا، ریاض: دار الوطن، الطبعه الاولی.

دُوسَری، عائض بن سعد (۱۴۲۸). هکذا تحدّث ابن تیمیه، بیروت: المکتب الاسلامی، الطبعه الاولی.

رضوی، محمد رضی (بی‌تا). من اقطاب الکذابین احمد بن تیمیه الحرّانی، بی‌جا: بی‌نا.

زرکلی، خیر الدین (۲۰۰۷). الأعلام، دمشق: دار الملایین، الطبعه السابعه عشر.

سبحانی، جعفر (۱۴۳۲). ابن تیمیه فکرا ومنهجا، قرائه نقدیه لعقائد وآراء ابن تیمیه، قم: مؤسسه الامام الصادق علیه السلام، الطبعه الاولی.

سُبکی، ابونصر عبد الوهاب بن علی بن عبد الکافی (بی‌تا). طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق: محمود محمد طناحی و عبد الفتاح محمد، بیروت: دار إحیاء الکتب العربیه.

سَحیمی، سلیمان بن سالم (۱۴۲۵). وهابی؛ العقیده فی اهل البیت بین الافراط والتفریط، ریاض: اضواء السلف، الطبعه الاولی.

سخاوی، ابوالخیر شمس الدین محمد بن عبد الرحمن (بی‌تا). الضوء اللامع لأهل القرن التاسع، قاهره: دار الکتب الاسلامی.

سقّاف، حسن بن علی (۱۴۲۳). السلفیه الوهابیه أفکارها الأساسیه وجذورها التاریخیه، امان: دار الامام النووی، الطبعه الاولی.

سقّاف، حسن بن علی (۱۴۲۸). مجموع رسائل السقّاف، بیروت: دار الامام الرواس، الطبعه الثانی.

سُویدان، مراد شکری (۱۴۲۹). دفع الشُبَه الحبشیه عن ابن تیمیه، اردن: دار العثمانیه، الطبعه الثانیه.

شریعت اصفهانی (شیخ الشریعه اصفهانی)، فتح‌الله بن محمد جواد (۱۴۲۲). القول الصراح فی البخاری وصحیحه الجامع، تحقیق: شیخ حسین هرساوی، قم: مؤسسه الامام الصادق، الطبعه الاولی.

الشمری، حبیب طاهر (۱۴۳۲). ابن تیمیه، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی، چاپ اول.

شوکانی، محمد بن علی بن محمد (۱۴۲۸). البدر الطالع بمحاسن مَن بعد القرن السابع، تحقیق: محمد احمد عبد العزیز سالم، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الثانیه.

صُبیح، محمود سید (۱۴۳۱). أخطاء ابن تیمیه فی حق رسول الله واهل بیته، بیروت: دار زین العابدین، الطبعه الاولی.

صدر، سید حسن (۱۴۲۷). الشیعه وفُنُون الاسلام، تحقیق: سید مرتضی میرسجادی، قم: مؤسسه السِبطین علیهما السلام العالمیه، الطبعه الاولی.

صدر، سید حسن (بی‌تا). نهایه الدرایه، تحقیق: ناصر غَرباوی، قم: نشر مشعر.

صَفَدی، صلاح الدین ابو الصفاء خلیل بن ایبک (۱۴۱۸). أعیان العصر وأعوان النصر، تحقیق: علی ابو زید، نبیل ابوعمشه، محمد موعد، محمود سالم محمد، بیروت: دار الفکر، الطبعه الاولی.

صنعانی، حسن بن اسحاق زیدی (بی‌تا). رساله فی الردّ علی ابن تیمیه، تحقیق ونشر: مؤسسه شمس الضحی، قم: الطبعه الاولی.

طبسی، نجم‌الدین (۱۳۹۰). سلفیان: باورها و عملکردها، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ دوم.

طبسی، نجم‌الدین (۱۳۹۱). شناخت وهابیت، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ اول.

طهرانی، آقابزرگ (۱۴۳۰). طبقات أعلام الشیعه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، الطبعه الاولی.

طهرانی، آقابزرگ (بی‌تا). الذریعه إلی تصانیف الشیعه، تهران: المکتبه الاسلامیه.

عالم شیعی در قرن هشتم (بی‌تا). الانصاف فی الانتصاف لأهل الحقّ مِن أهل الاسراف، تحقیق: طاهر عبد الأمیر اسلامی، قم: موسسه دار الاعلام لمدرسه أهل البیت، الطبعه الاولی.

عبد القادر، خالد (۱۴۳۲). ابن تیمیه رد مفتریات ومناقشه شبهات، ریاض: مکتبه الرشد، الطبعه الاولی.

عبدالحمید، صائب (۱۴۲۶). ابن تیمیه حیاته وعقائده، قم: مؤسسه دائره معارف الفقه الاسلامی، الطبعه الثانیه.

عبدالله، عادل کاظم (۱۴۲۸). موقف علماء اهل السنه من ابن تیمیه، بیروت: دار وادی السلام، الطبعه الاولی.

العلوی، محمد بن عقیل (۱۴۲۵). العَتب الجمیل علی أهل الجرح والتعدیل، تحقیق وتعلیق: حسن بن علی سقّاف، امان: دار الامام النووی، الطبعه الاولی.

علی، محمد کُرد (۱۳۹۱). ترجمه ابن تیمیه، دمشق: بی‌نا، الطبعه الثانیه.

العوّاد، بدر بن ناصر بن محمد (۱۴۳۲). النصب والنواصب، ریاض: مکتبه دار المنهاج، الطبعه الاولی.

غامدی، عبد القادر بن محمد وهابی (بی‌تا). جواب الشبهات المُثاره حول ابن تیمیه، عربستان: بی‌نا.

غَزّی، ابوالمکارم نجم الدین محمد بن محمد دمشقی (۱۴۱۸). الکواکب السائره بأعیان المائه العاشره، تحقیق: خلیل منصور، بی‌جا: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

غُصن، عبدالله بن صالح بن عبد العزیز (۱۴۲۴). دعاوی المناوئین عرض ونقد، ریاض: دار ابن الجوزی، الطبعه الاولی.

غُماری، احمد بن محمد بن صدیق حسنی (۱۴۱۸). علی بن ابی طالب إمام العارفین او البرهان الجلیّ فی تحقیق انتساب الصوفیه الی علیّ، قاهره: مطبعه السعاده، الطبعه الاولی.

غُماری، احمد بن محمد بن صدیق حسنی (۱۴۲۸). فتح الملک العلی بصحه حدیث باب مدینه العلم علی، تحقیق: عمار عبد الامیر فهداوی، قم: انتشارات دلیل ما، چاپ اول.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (۱۳۸۸). سَمیر الصالحین، مصر: مکتبه القاهره، الطبعه الاولی.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (۱۴۰۶). الردّ المُحکم المَتین، قاهره: مکتبه القاهره، الطبعه الثالثه.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (۱۴۲۴). الرسائل الغُماریه، مصر: دار المشاریع، الطبعه الثانیه.

غُماری، عبدالله بن محمد بن صدیق (۱۴۲۶). أفضل مقول فی مناقب أفضل رسول، قاهره: مکتبه القاهره، الطبعه الاولی.

قزوینی، سید محمد حسن (۱۴۲۳). الامامه الکبری والخلافه العظمی، تحقیق وتعلیق: سید جعفر قزوینی، بیروت: دار القارئ، الطبعه الاولی.

قُضَیبی، ابوخلیفه علی بن محمد (بی‌تا). ثناء ابن تیمیه علی امیر المومنین علی بن ابی طالب واهل البیت، کویت: مؤسسه الآل والصحب، الطبعه الاولی

کاظمی قزوینی، سید محمدمهدی (۱۴۳۰). منهاج الشریعه فی الردّ علی ابن تیمیه، بی‌جا: مرکز الأبحاث الاسلامیه، قم: الطبعه الأولی.

کثیری، سید محمد (۱۴۲۹). السلفیه بین أهل السنه والشیعه، قم: مؤسسه دائره معارف الفقه الاسلامی، الطبعه الثانیه.

کرمی مقدسی، مَرعی بن یوسف (۱۴۰۶). الکواکب الدُّریّه فی مناقب ابن تیمیه، تحقیق وتعلیق: نجم عبد الرحمن خلف، بیروت: دار الغرب الاسلامی، الطبعه الاولی.

کوثری، محمد زاهد بن حسن (۱۴۲۵). الاشفاق علی احکام الطلاق، قاهره: مکتبه الازهریه للتراث، الطبعه الاولی.

مالکی، حسن بن فرحان (۱۴۲۱). الصُحبه والصحابه، امان: نشر مرکز الدراسات، الطبعه الاولی.

مالکی، حسن بن فرحان (بی‌تا). قراءه فی کتب العقائد، امان: مرکز الدراسات التاریخیه، الطبعه الثانیه.

محبّی، محمد امین بن فضل الله (۱۴۲۷). خلاصه الأثر فی أعیان القرن الحادی عشر، تحقیق: محمد حسن محمد حسن اسماعیل، بیروت: دار الکتب العلمیه، الطبعه الاولی.

مظفّر، محمدحسن (۱۴۲۳). دلائل الصدق لِنَهج الحق، قم: مؤسسه آل البیت، الطبعه الأولی.

معلم، محسن (۱۴۱۸). النصب والنواصب، بیروت: دار الهادی، الطبعه الاولی.

مقدسی، محمد بن احمد ابن عبد الهادی (بی‌تا). العُقُود الدُرّیّه مِن مناقب احمد بن تیمیه، تحقیق: محمد حامد الفقی، بی‌جا: دار الکاتب العربی.

ممدوح، محمود سعید بن محمد (۱۴۲۵). غایه التبجیل وترک القطع فی التفضیل، ابوظبی: مکتبه الفقیه، الطبعه الاولی.

موسوی بلادی، سید عبدالله بن ابوالقاسم بوشهری (۱۴۳۲). الرُدُود السته علی ابن تیمیه، تحقیق: سید محمود غُریفی، قم: دار حفظ التراث البحرانی، الطبعه الاولی.

میلانی، سید علی حسینی (۱۴۱۹). دراسات فی منهاج السنه لمعرفه ابن تیمیه، قم: مرکز الحقائق الاسلامیه، الطبعه الثالثه.

میلانی، سید علی حسینی (۱۴۲۱). مُحاضرات فی الاعتقادات، قم: مرکز الأبحاث العقائدیه، الطبعه الاولی.

نابلسی، انس سلیمان (بی‌تا). منهج ابن تیمیه الحرانی فی کتابه منهاج السنه للردّ علی الرافضه، بی‌جا: بی‌نا.

نجدی، عثمان بن عبدالعزیز بن منصور (۱۴۲۵). الرَدُّ الدامِغ علی الزاعم أنّ ابن ‌تیمیه زائغ، تحقیق: سلیمان بن صالح خراشی، ریاض: دار التدمریه، الطبعه الاولی.

نور، فیصل (بی‌تا). دفاع عن ابن تیمیه فی اتهامه بالطعن فی خلافه علی، بی‌جا: بی‌نا.

الوجیه، عبدالسلام بن عباس (بی‌تا). معجم أعلام الزیدیه، صنعا: بی‌نا.

منیع:

مقاله ۱، دوره ۲، شماره ۴، پاییز ۱۳۹۴، صفحه ۷-۳۸

نوع مقاله: مقاله پژوهشی  مجله شیعه پژوهی

نویسندگان

محمدمحسن مروجی طبسی  ۱؛ نجم الدین طبسی۲

۱دانشجوی دکتری شیعه‌شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب و پژوهشگر پژوهشکده ادیان و مذاهب

۲استاد و پژوهشگر تاریخ و کلام اسلامی

ارسال یک دیدگاه

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.

این سایت از اکیسمت برای کاهش هرزنامه استفاده می کند. بیاموزید که چگونه اطلاعات دیدگاه های شما پردازش می‌شوند.